Avrupa'nın Attila Sonrası Hükümdarları

 

"Attila sonrası süreçte tezahür eden Ardarik, Edeko ve Valamer, her üç hükümdar da, Hunlara karşı duran 'milli' Cermen isyanlarının liderleri değil Hun seçkinleri ya da prensleriydi."

"The three post-Attila potentates who emerged out of the Hunnic civil war, Ardaric, Edeco and Valamer, were all Hunnic nobles or princes, not the leaders of 'national' Germanic revolts against the Huns."

AVRUPA'NIN ATTİLA SONRASI HÜKÜMDARLARI

Hyun Jin KİM

("HUNLAR", 2020 çeviri Hakan Herdem, içinde)

Yalnızca Ardarik değil, Hun iç savaşında görünür hale gelen diğer tüm kayda değer şahsiyetler de tıpkı Ardarik gibi ya Hun menşeliydi ya da Hun imparatorluk payitatında üst düzey bir görev yürütüyordu. Skiri kralı Edeko, Priscus'un bizlere söylediği gibi bariz biçimde Hundu. Kısa ömürlü bir Skiri devleti kurduktan sonra yönettiği boylar Ostrogotların kurucu kralı Valamer'i öldürdüler. Soyu benzer biçimde Hunlara dayanan Edeko'nun oğlu Odoacer de İtalya'nın ilk 'barbar' krallığını kurarak Batı Roma İmparatorluğundan geriye ne kaldıysa son darbeyi vurdu.

Odoacer ve babası Edeko'nun Hun oldukları, Hunlara ilişkin bir önceki kitabımız olan "Hunlar; Roma ve Avrupa'nın Doğuşu"nda ayrıntılarıyla anlatılmıştı (Kim.2013). Mevcut kitapta yer darlığı nedeniyle bahse konu kimlik saptamasını doğrulayan tüm kanıtları ve çıkarımları aktarma imkânı yoktur. Yine de en geçerli kanıtı sunmak yerinde olacaktır. Odoacer açık biçimde Türki (yani Hun) bir boy olan Torcilingi'ye mensuptu (Getica 46.242). Hem birçok vesileyle Jordanes tarafından hem de Lombardlı tarihçi Paulus Diaconus tarafından bahse konu saptama açık biçimde yapılmıştır. Jordanes'in Thuringianlara (Thuringos/ Thoringos (Getica 55.280)) ilişkin anlatımında konuya ayrıca değinmiş olması nedeniyle kendisinin Torcilingi ile Cermen Thuringi'yi karıştırdığına yönelik çıkarımda bulunmak hatalı olacaktır.

Jordanes, Odoacer'in İtalya'yı fethini anlatırken Torcilingiye üç defa değinir. Bu isim açıkça görüldüğü üzere etimolojik olarak Turcae (MS birinci yüzyıl, Güney Rusya'da Azov bölgesi) ve Tyrcae (aynı bölgede bir halk) gibi doğudaki eski boyların isimleri ile bağlantılıdır. Dahası Frank tarihçi Fredegar, MS yedinci yüzyıl ortasına bariz biçimde Hun olan Tuna bölgesinde mukim bir halktan Torci (ve de Turqui) şeklinde söz eder. Torci ve Torcilinginin aynı olduğu aşikârdır: Torc+ bağlayıcı ünlü i + Cermence ek -ling.  Torc/Torci ve Türk kelimesi arasındaki etimolojik bağlantı da inkâr edilemez. Türk kelimesi sıklıkla Torc ya da Tork'a dönüştürülmüştür. Tıpkı MS on ikinci yüzyıldaki Tork gibi (Chernii Kloboutsi adlı konfederasyonun parçası olarak Kievan Rus için savaşan Batı Oğuz Türk boyu).

Buna ek olarak, Odoacer Hun menşeli olması muhtemel başka bir grup olan Rogi ile de ilişkilidir. Jordanes Odoacer'in 'ırk olarak Rogi idi', genere Rogus ve Torcilingi ile Rogi'nin hükümdarın tahakkümünde (yani Odoacer'in), sub Regis Torcilingorum Rogorumque tyrannide olduğu şeklnde bahseder. Mevzubahis Rogiler çoğu akademisyen tarafından Baltık Denizi bölgesindeki Cermen Rugi ile ilişkilendirmiştir. Lakin bu teşhis Odoacer'in Cermen kralı olduğuna ilişkin peşin hükümden kaynaklanmaktadır. Bu bakışla, kendisi Cermen olduğuna göre ilişkili olduğu gruplar da Cermen olmalıdır. Oysa genere Rogus ifadesi ile Odoacer'in amcası ve Hun hükümdar olan Attila'nın mensubu olduğu Ruga/Roga klanı/boyu ile bağlantılı olduğuna gönderme yapılmaktadır. Örneğin, Tuna boyunda, MS 454 yılında dolaylarında yaşamış bir grup olan Hun Ultzinzurların adını Attila'nın akrabası Ultzindur'dan aldığını biliyoruz. Benzer biçimde Rogi adlı topluluğun ismi de muhtemelen Cermen coğrafyasının tamamını hükmü altına alan büyük Hun hükümdarı Roga/Ruga'dan gelmektedir. Ruga ile bağlantı geniş Cermen coğrafyasında haliyle epeyce itibar kazandırdığı için bu isim Hunlarla Cermen kabile mensuplarının karışımı olması muhtemel bir zümre tarafından benimsemişti.

Odoacer'in babası Edeko/Ediko ya da Edika'nın ismi hiçbir şekilde Cermen etimolojisine uymaz. Cermen ismi olmadığı aşikârdır. Buna karşılık Türk-Moğol etimolojiler ile dört dörtlük uyum sağlar. Örneğin, eski Türk ismi âdgü (iyi anlamında) ve Moğolca Edgü ile bağlantılı olması muhtemeldir. Odoacer'in bizatihi kendi ismi etimolojik olarak Hun prensi Oktar (Ruga ve Mundzuk'un kardeşi) ve Türk ismi Ot-toghar ile bağlantılı da olabilir. Oğlu Oklan'ın isminin Türkî Oghlan (Türkçe gençlik anlamında) olduğuna şüphe yoktur. Odoacer'in kardeşinin ismi Hunoulphus'tur (Hun kurdu). Odoacer'e yakın şahsiyetlerin ve boyların neredeyse tamamının Hunlarla bağlantılı olması, Hun kökenli olduğu konusunda şüpheye yer bırakmamaktadır. Buna rağmen, hem Edeko hem de oğlu Odoacer'in diğer tüm Hunlar gibi oldukça melez (ırk ve etnisite bakımından) ve heterojen kimlikli olması muhtemeldir. Odoacer annesi tarafla kan bağı açısından düşünüldüğünde daha çok Skiri gibiydi. Buna karşılık babası tarafla bağına bakıldığında ise ağırlıklı olarak Türkî Hun'du.

Hun iç savaşında öne çıkan üçüncü önemli şahsiyet Ostorgotların kralı Valamer'di. Kendisi, tıpkı yukarıda mevzubahis edilen Ardarik ve Edeko gibi Hun prensi/soylusunu fazlaca andırmaktaydı. Burada, Valamer'in Hun kökenli olduğuna ilişkin tüm detaylara girmek de mümkün değildir. Okuyucuyu Hunlara ilişkin bir önceki kitabıma yönlendirmem gerekecek. Yine de, Valamer'in kariyeri Attila sonrası Hunlarla, bilhassa Attila'nın oğlu Dengizik'le çok yakın biçimde iç içer geçmiştir. Bundan doayı, Hun kökenine ve Dengizik'le mücadelesine kısaca değinilecektir.

Jordanes, Valamer'i Doğu Got yönetici ailesinin; Amal hanedanının meşru varisi olarak sunar. Oysa eldeki kanıtların ayrıntılı tetkiki tam aksini söylemektedir. Valamer'in hanedanı, Hun fethi öncesi Gotları yöneten Kral Ermanarik sülalesinin devamı değildir. İşin aslı, Gotlara dayatılan yeni bir hanedandır. Heather'in haklı olarak ileri sürdüğü üzere, Hun fethi Gotların fetih öncesi siyasal düzenleri üzerinde köklü değişikliklere yol açmıştır. Valamer'i ve hanedanını Got gibi göstermeyi daha inandırıcı hale getirmek için Ermanarik'in ismi bir noktada Valamer'in şeceresine eklenmiştir. 80 yıllık Hun tahakkümünün Ostrogot saltanı üzerinde bıraktığı derin izler bu sayede önemsizmiş gibi gösterilmiştir.

Getica'daki (14.17) Amal şeceresi incelendiğinde, bu kralların büyük çoğunluğunun Got kralları değil, Hun hükümdarları olduğu açık bir biçimde görülür. (...)

Amalların şecerelerinde açık biçimde kutsal saymadıkları ilk atalarını ismi Hunuil'dir. Bu durum bahse konu hanedanın Hun kökenli oluşunu daha da belirgin hale getirmektedir. Hunuil kuvvetle muhtemel imparatorluk ismi Hun ile tıpkı Türkmen ili (Türkmen halkı) ve Özbek ili (Özbek halkı) gibi Türkçede halk veya devlet anlamına gelen il kelimesinin birleşiminden oluşan Türkî bir kelime gibi durmaktadır. Böyle bir kelime özel isim olarak hiö bir anlam ifade etmemektedir ama Ostrogotha ve Amal örneğinde olduğu gibi bunlar özel isim değil halk ve kabile isimlerine dayalı dışardan alınma isimlerdir. Amal şeceresinde, Ostrogotların (Ostrogotha) siyasi teşekkülü/halkı ve Amalların (Amal) kabilesi ve alt kabilelerinin yönetici hanedan ile bağını gösteren böylesi dışardan alınma isimlerle karşılaşıyoruz. Eğer hanedan gerçekten Hun kökenliyse bunun Hunuil gibi (Hun halkı/ imparatorluğu/ devleti anlamında) dışardan alınma bir isme aksetmesini bekleriz. (...)

Eğer bunlar Ostrogot hanedanının Hun kökenleri konusunda güçlü deliller sunmuyor gibiyse, bir de şunlara bakmak lazım, Priscus'ta Attila'nın nüfuzlu adamlarından biri olarak ismi zikredilen Berig/k (Türkçe 'güçlü') daha önce karşımıza çıkmıştı. Bu isim oldukça şaşırtıcı biçimde Gotların İskandinavya'nın dışına çıkmasına öncülük ettiğine inanılan ecdatları Got kralı Berig şeklinde boy gösterir. Christensen oldukça makul biçimde Berig isminin Hun dilinden veya bir ihtimal Keltçeden ödünç alındığı saptamasında bulunur. Bu isim ve ilgili efsanenin Kelt olması mümkün görünmemektedir. Zira benzer bir Kelt ismine yer veren Britanya kaynağı Cassius Dio ile Jordanes'in dönemi arasında muazzam bir zaman farkı vardır. Tabi Jordanes'in kaynak olarak doğrudan Priscus'u kullandığını atlamamak gerekir. Tıpkı diğer 'Got' kökenli Amal ecdadı gibi Berig'in de aslen Hunların atalarından olması kuvvetle muhtemeldir. Kuzeyden Got göçüne değil, İç Asya'dan batıya Hun göçüne öncülük etmiştir. Tüm bunların ortaya çıkardığı şudur: Amal şeceresinde karşımıza çıkan bilgiler, Hun hükümdar ailesine özgü hanedan geleneklerinin kuzeyde bir yerlerden göç eden Gotların muğlak hafızası üzerine bindirilmesinden ibarettir.

Aynca Jordanes'e göre Avrupa Hunlarının bilinen ilk hükümdarı, MS dördüncü yüzyılın sonunda “Hunların Kralı" olarak andığı Balamber'dir. Bahse konu Balamber ile ismi Yunancada Βαλαμηρ (Balamer) şeklinde yazılan MS beşinci yüzyıl ortasındaki Ostrogot Valamer'in aynı kişi olabileceğinden şüphe edilmiştir. İlginçtir, Jordanes'te Vinitharius, Hun Balamber tarafından Gotların genç prenslerinden biri olan Hunimund'un oğlu Gesimund'un yardımıyla öldürülür. Vinitharius'un Amal hanedanından bir Got olduğu iddia edilir ve kendisi Valamer'in büyükbabasıdır. Balamber daha sonra merhumun torunu Vadamerca'yı karısı olarak alır. Vinitharius'un isminin Wend savaşçısı (yani Slav savaşçısı, Slavlar kaynaklarda sadece geç beşinci yüzyıl ve sonrasında boy göstermiştir) anlamına geldiği düşünülürse, Balamber-Valamer'in dördüncü yüzyıldan Hun kökenli hasmı değil, faal olduğu beşinci yüzyıl ortasından 'Got' kökenli hasmı olabileceği açıktır.

Vinitharius'un beşinci yüzyılda, Hun istilasından çok sonra kuzeyde bir yerlerden güney Ukrayna ve Moldovya'ya hareket eden Slav Antlara karşı sefer düzenlemekle nam salmış olması bunu bir kez daha doğrular. Dolayısıyla Gesimund, Balamber ve Vinitharius'a ilişkin olaylar beşinci yüzyıla aittir. Bu olayların zamanı yekpare Hun-Got kralı Valameri parçalayarak ayrı ayrı Hun kökenli Balamber (dördüncü yüzyıl) ve Got kökenli Valamer (beşinci yüzyıl) yaratmak için kurmaca yapılarak geriye çekilmiştir. Balamber (Valamer) tarafından öldürülen Vinitharius Amal şeceresine Vandalarius'un babası olarak girmiştir. Vandalarius ise Valamer'in (Balamber) babasıdır (Getica, 14.79). Balamber/Valamer'in, Vinitharius'u saf dışı bıraktıktan sonra onun torunu ile evlenmesi kurban konumundaki Vinitharius'un katilinin büyükbabası olduğu acayip bir durum yaratmaktadır. Daha sonraki bir pasajda yer verilen ifadeler sis perdesini aralamaktadır (Getica 48.252). Jordanes bu pasajda, Vinitharius ve Vinitharius'un babası Valaravrans'ı 'Amal' sülalesinin dışında tutar ve Vandalrius'un, Ermanarik'in kardeşi Vultuulf'un oğlu olduğunu söyler. Demek ki, Vinitharius ve babası Hun kökenli 'Amalları', Got kökenli yapmak için Amal şeceresine sokuşturulmuştur. (...)

Ostrogotların kurucu hükümdarı Valamer'in Hun olduğunu tespit etmiş bulunuyoruz. (...)

Attila sonrası süreçte tezahür eden Ardarik, Edeko ve Valamer, her üç hükümdar da, Hunlara karşı duran 'milli' Cermen isyanlarının liderleri değil Hun seçkinleri ya da prensleriydi. En nihayetinde Batı Roma İmparatorluğuna son veren o meşhur “Ortaçağın” kapısını aralayanlar başta Edeko ve Valamer'in soyundan gelenler olmak üzere (oğulları Odocaer ve Theodorik (belki de yeğeni) bu adamlar ve yönettikleri birliklerdi.

***

POST-ATTILA KINGS OF EUROPE

By Hyun Jin KİM (in THE HUNS, 2016)

Not only Ardaric, but every other major figure to emerge out of the Hunnic civil war was also like Ardaric of Hunnic provenance or a high-ranking official in the Hunnic imperial court. Edeco, king of the Sciri, was obviously, as Priscus tells us, a Hun. After establishing a short-lived Scirian state the tribes he governed would later be responsible for the death of Valamer, the founding king of the Ostrogoths. Edeco’s son Odoacer, whose ancestry was likewise Hunnic founded the first ‘barbarian’ kingdom in Italy and delivered the coup-de-grâce on what remained of the Western Roman Empire.

The Hunnic identity of the famous Odoacer and his father Edeco is elaborated in detail in the author’s previous book on the Huns: The Huns, Rome and the Birth of Europe (Kim, 2013). In this book, because of the lack of space it is not possible to cite every evidence and argument in favour of this identification. However, to list the most pertinent evidence, the tribe with which he is affiliated most closely is the clearly Turkic (i.e. Hunnic) tribe of the Torcilingi (Getica 46.242.). Both Jordanes on multiple occasions and likewise the Lombard historian Paul the Deacon make this identification clear and Jordanes by mentioning also in his narrative the Thuringians (Thuringos/Thoringos (Getica 55.280)), disqualifies any erroneous conjecture that he had confused the Torcilingi with the Germanic Thuringi.

Jordanes mentions the Torcilingi three times in relation to Odoacer’s conquest of Italy and the tribal name is quite visibly etymologically linked to names of earlier eastern tribes such as the Turcae (first century AD tribe in the Azov region, southern Russia) and Tyrcae (a people in the same area). Then there is the name Torci (also Turqui) given by Frankish historian Fredegar in the middle of the seventh century AD when refering to a clearly Hunnic people in the Danubian region. It is obvious that the name Torci and the Torcilingi are identical: Torc+ connecting vowel i + Germanic suffix -ling. The etymological links between the name Torc/Torci and the name Turk are also undeniable. The name Turk was frequently rendered Tore or Tork, as in Tor (designating a Western Oghuz Turkic tribe that fought for the Kievan Rus as part of the so-called Chernii Kloboutsi confederation), as late as the twelfth century AD.

Odoacer is furthermore identified with another group with possible Hunnic origins, the Rogi. Jordanes calls Odoacer ‘by race a Rogian’, genere Rogus33 and refers to the tyranny of the king (i.e. Odoacer) of the Torcilingi and Rogi, sub Regis Torcilingorum Rogorumque tyrannide. These Rogians have been identified by most scholars with the Germanic Rugi on the Baltic Sea region. However, this identification derives from the preconception that Odoacer was a Germanic king and therefore the groups associated with him must be Germanic. Rather it is more likely that genere Rogus refers to Odoacer’s affiliation with the clan/tribe of Ruga/Roga, the Hunnic king and uncle of Attila the Hun. We know for instance that the Hunnic Ultzinzures, a group that lived along the Danube around 454 AD, was named after Ultzindur the relative of Attila. The Rogi were probably also a group named after Roga/Ruga the great Hunnic king who was the first of the Hun kings to rule over all of Germania. An association with Ruga therefore carried some prestige in wider Germania, hence the adoption of this name by this probably mixed group of Huns and Germanic tribesmen.

The name of Odoacer’s father Edeco/Edico or Edica has no Germanic etymology and it is clearly a non Germanic name. It does, however, have excellent Turco-Mongol etymologies. For instance, the name is probably linked to the old Turkish name ädgü (meaning ‘good’) and the Mongolic Edgü. Odoacer’s own name may be etymologically linked to the name of the Hunnic prince Octar, the brother of Ruga and Mundzuk, and the Turkic name Ot-toghar.

The name of his son Oklan is without a doubt the Turkic Oghlan (Tur. youth). The name of Odoacer’s brother is Hunoulphus (the Hun wolf). The association of virtually every individual and tribe closest to Odoacer with the Huns is a clear indication of his Hunnic origin. Both Edeco and his son Odoacer, however, were like all other Huns, probably highly mixed (racially and ethnically) and possessed a heterogeneous identity. Odoacer was probably mostly Scirian in terms of blood lineage on his mother’s side and mainly a Turkic Hun on his father’s side.

The third important figure to emerge from the Hunnic civil war was Valamer, the king of the Ostrogoths. He too was a Hunnic prince/noble like Ardaric and Edeco mentioned above. Again a full discussion of Valamer’s Hunnic origins cannot be included here and I must refer the reader to my previous book on the Huns. However, Valamer’s career is intimately intertwined with the history of the post-Attila Huns, with Attila’s son Dengizich in particular. Therefore, a brief overview of his Hunnic origin and conflict with Dengizich will be provided here.

Jordanes presents Valamer as the legitimate heir of the old East Gothic ruling house, the Amal dynasty. Closer examination of the available evidence suggests

otherwise. Valamer’s dynasty was in reality a new dynasty imposed on the Goths, not the continuation of the house of King Ermanaric which had ruled the Goths before the Hunnic conquest. As Heather rightfully points out, the Hunnic conquest had profound implications for the former political order of the Goths before conquest. Ermanaric’s name was at some point inserted into Valamer’s genealogy in order to make him and his dynasty look more genuinely Gothic. The 80 years of Hunnic domination, which without a doubt had a significant impact on the Ostrogothic royal line, was thus downplayed.

When one examines the Amal genealogy in the Getica (14.17) however, it quickly becomes apparent that many of these kings are in reality not Gothic kings at all, but Hunnic rulers. (...)

The Hunnic origin of this dynasty is made even more apparent by the name of the first clearly non-divine ancestor of the Amals in their genealogy, Hunuil. Hunuil is most likely a Turkic term combining the imperial name Hun with il meaning people or state in Turkish, as in Türkmen ili (the Turkmen people) and Ozbek ili (Uzbek people). Such a term would not make any sense as a personal name, but as we can see in the cases of Ostrogotha and Amal, these names are not personal names but eponymous attributions based on names of peoples and clans.

In the Amal genealogy we find eponymous names that indicate the ruling dynasty's affiliation with the political entity/people of the Ostrogoths (Ostrogotha) and the clan or sub-tribe of the Amals (Amal). If the dynasty was originally Hunnic we can then expect this fact also to be reflected by an eponymous name such as hunuil (meaning hunnic people / empire/ state). (...)

If that was not enough to provide a strong case for the Hunnic origin of the Ostrogothic royal house, there is still more. Berig/k (Tur. strong), the name of one of Attila's Hunnic magnates in Priscus, which we have encountered earlier, somewhat perplexingly appears as the name of the ancestor Gothic king who supposedly led the Goths out of Scandinavia, Berig. Christensen reasonably identifies the name Berig as either a borrowing from Hunnic or perhaps Celtic. The name and the associated legend is unlikely to be Celtic, given the vast time gap, between Cassius Dio, the source which mentions a similar Celtic name in Britain, and the tim of Jordanes, but Priscus was without a doubt a source that Jordanes directly used. It is highly probable that like many of the other Amal 'Gothic' ancestors, Berig too was originally a Hunnic ancestor figure, who led not he Gothic migration from the north, but the Hunnic migration to the west from Inner Asia. All this reveals that what we have in the Amal geneaology is the dynastic tradition of the Hunnic royal family superimposed on the vague memory of the Goths migrating from somewhere in the north.

Also, according to Jordanes, the first known king of the Huns in Europe was a certain Balamber, the ‘King of the Huns’ during the late fourth century AD. It has been suspected that this Balamber was actually the same person as the Ostrogoth Valamer in the mid fifth century AD, whose name in Greek was written Βαλαμηρ (Balamer). Interestingly in Jordanes the Hunnic Balamber kills Vinitharius, allegedly an Amal Goth and grandfather of Valamer, with the help of another Gothic princeling called Gesimund, son of Hunimund. Balamber then takes as his wife Vadamerca, the dead man’s grand-daughter. Given the fact that Vinitharius’ name means Wend fighter (i.e. Slav fighter, Slavs who only emerge in our sources from the late fifth century AD onwards) he is clearly not a fourth century enemy of the Hunnic Balamber-Valamer, but a mid fifth century figure at the time when the ‘Gothic’ Balamber-Valamer was active. This is confirmed yet again by the fact that Vinitharius is reputed to have campaigned against the fifth century Slavic Antes who only started to move into the southern Ukraine and Moldavia from somewhere in the north long after the Hunnic conquest. It therefore becomes clear that the events relating to Gesimund, Balamber and Vinitharius are fifth century events that have been artificially pushed back into the fourth century to make a single individual the Hunnic-Gothic king Valamer, a separate Hunnic Balamber (fourth century) and Gothic Valamer (fifth century). Vinitharius who was killed by Balamber (Valamer) was entered into the Amal genealogy as the father of Vandalarius, the father of Valamer (Balamber) (Getica, 14.79). The fact that Balamber/Valamer married Vinitharius’ grand-daughter after defeating him must have contributed to this bizarre phenomenon of Vinitharius the victim being transformed into the grandfather of his killer. In fact the game is given away by a statement in a later passage (Getica 48.252) where Jordanes leaves out both Vinitharius and Vinitharius’ father Valaravrans from the ‘Amal’ ancestry and calls Vandalarius the son of a brother of Ermanaric, that is Vultuulf. This shows that Vinitharius and his father have been inserted into the Amal genealogy to make the Hunnic ‘Amals’, Gothic Amals. (...)

We have thus established the Hunnic identity of Valamer, founding king of the Ostrogoths. (...)

Thus, the three post-Attila potentates who emerged out of the Hunnic civil war, Ardaric, Edeco and Valamer, were all Hunnic nobles or princes, not the leaders of 'national' Germanic revolts against the Huns. It was these men and the troops that they governed, especially those that drived out of the following of Edeco and Valamer (under their sons Odoacer and Theodoric (possibly nephew) respectively) that eventually ended the Western Roman Empire and heraldedthe beginning of the so-called 'Middle Ages'.

[SB - more to find in his book]

Atilla - Aetius

 

Attila hakimiyetindeki Hunlar karşısında önce oyalama taktiği ile zaman kazanmaya çalışan Batı Roma İmparatoru III. Valentinianus ile kumandanı Aetius'un yeterli tedbir aldıklarına kanaat getirdikten sonra Attila'nın taleplerini açıkça reddetmeleri, Batı Roma'ya karşı büyük Hun seferini kaçınılmaz kılmıştı.

451 yılı başlarında Orta Macaristan'dan hareketle batıya yönelen Hun kuvvetleri, Mart ayı ortalarına doğru Ren Nehri'ni üç noktadan aşarak Galya'ya girmişlerdir. Bu sırada İtalya'dan hareket eden Batı Roma ordusu da Galya'da hızla kuzey yönünde ilerlemekteydi. Hun kuvvetleri Mettis'i (7 Nisan) ve Durocortorum'u ele

geçirerek Paris'in hemen güneyinde bulunan Aurelianum'a ulaştıkları vakit, Aetius kumandasındaki Batı Roma ordusu da buraya gelmiş bulunuyordu. Fakat karşılaşma burada değil de Attila'nın kendi savaş taktiğine daha uygun gördüğü Catalaunum (Campus Mauriacus) sahasında gerçekleşmişti (20 Haziran 451).

Her iki tarafın da ağır kayıplar verdiği bu kanlı mücadelede hangi tarafın galip geldiği halen tartışılmakla beraber Attila'nın ordusunun kazanan taraf olduğu gerçeği ağır basmakta. Nitekim savaşın gerçekleştiği akşam Roma ordusu dağılmış, birlikler arasında bağlantılar kesilmiş, hatta Romalı kumandan Aetius dahi kendini kaybederek girdiği Hun birlikleri arasından canını zor kurtarmıştı. Attila ise ordusu ile birlikte 20 gün kadar kısa bir sürede Hun başkentine dönebilmişti. Keza henüz bir yıl bile geçmeden Attila İtalya seferine çıktığı zaman, karşısında Hunlar'a karşı durabilecek bir Roma kuvveti kalmamıştı.

Hatice AYDIN

Theophanes'in Kroniğinde Geçen Türk Devletlerinin Tarihine Kısa Bir Bakış; Avrupa Hunları

"Theophanes Confessor (=İtirafçı) Kroniğinde Türkler 284-813" içinde

Hunlar Karadeniz’in kuzeyindeki bozkırlara yayıldıkları gibi Anadolu topraklarına da yayılmışlardır. Özellikle 395 yılında harekete geçen Hunlar iki yol takip ederek ilerleyişlerini sürdürmüşlerdir. Onlardan bir kısmı Balkanlar’dan Trakya’ya ilerlerken daha büyük sayıda diğer bir kısmı Kafkaslar üzerinden Anadolu’ya yönelmişlerdir. (88) Basık ve Kursık adlı iki bey tarafından idare edilen bir kısım Hunlar Kafkasya üzerinden Anadolu ve Suriye’ye saldırmışlardır. Bu Anadolu akını sırasında Hunlar, bugünkü Erzurum, Karasu ile Fırat’ı geçerek Malatya ve Çukurova bölgesine kadar ilerlemişler, Urfa ile Antalya’yı kuşatıp Suriye’ye gelerek Kudüs taraflarına varmışlardır. Orta Anadolu’ya Kayseri-Ankara civarına kadar gittikten sonra, Azerbaycan-Bakü yolu ile merkezlerine dönmüşlerdir. Gerçekleştirilen bu akınlar planlı olmuş ve yerleşilecek vatan hâline getirilecek en uygun toprakları bulma gayesi taşımıştır. Bu durum, Doğu Roma İmparatorluğu kadar Sasanileri de telaşlandırmış ve korkutmuştur. (89) 398 yılında küçük çapta tekrarlanan bu akınlar karşısında Doğu Roma’nın genç imparatoru Arkadius hiçbir ciddi önlem alamamıştır. (90)

Prof. Dr. İlhami DURMUŞ

Sakalar ve Hunlar Döneminde Anadolu'da Türk Varlığı

Eski Ön Asya Uygarlıklarından Günümüze Anadolu’da Türk Varlığı,

Ankara, 2008, Genelkurmay Basımevi. s.83-100

Hun dönemi 1500 yıllık Eyer

1500 yıllık gümüş eyer süsü - Hun dönemi / Kazakistan

Kazakistan'ın Hazar Denizi kıyısında 2016'da 120 hektarlık bir kurgan kompleksi bulunmuştu.

link

Attila (Atilla), more frequently referred to as "Attila the Hun", 

was the ruler of the Turkic Huns from 434 until his death in 453. 

He was leader of the Hunnic Empire in Europe, which stretched from the Ural River to the Rhine River 

and from the Danube River to the Baltic Sea.

Attila's Hun and Touman (2nd c BC, Teoman) and his son Maodun (Mete Han)'s Xiongnu are related.

An other burial complex of Huns and Turkish inscriptions in Baishin Uzuur

Bumbag Khairkhan Mountain - Mongolia

"Xiongnu* burials and a group of Turk** burials" 

Turkish İnscriptions i.e. Orkhon (Turkish) Alphabet

* "Xiongnu" = Asian Huns = Turkish Tribe

** "Turk" means here Turkish Khaganate (Göktürk) period.

Both are in the same ethnic: Turk.

But they separated at the link below.

"Baishin Uzuur and Doloot (Bronze Age, Xiongnu and Turk)

These two sites, also newly documented in 2006, are found in the low foothills of Bumbag Khairkhan Mountain nearby the oasis-like green pocket of valleys stretching from Darvi sum to Khar Us Lake and Khovd city. Doloot contains a group of Xiongnu burials and a group of Turk burials next to two large stone enclosures which may be the remnants of a nomad winter camps. Numerous Bronze Age and Iron Age ceramic sherds can be found on the ground surface around both these sites. Baishin Uzuur Hill is topped with rock crags carved with Turkish runes, and flanked on one side by dozens of Xiongnu circular burials and on the other side by two Bronze Age graves." : link

More about the Huns N.Kisamov's link

Terminology in (Western) Classical Literature of THE HUNS:

φρουροί, φρυνοι, φρυροι, Γρυνοι, φαυνοι (Strabo, born 63 or 64 BC, died ca. 24 AD)

Huni, Phuni, Thuni (Pliny the Elder, 23 – 79 AD)

ουννοι, ωνοι, ωοννοι, θουννι, θουνοι (Dionisius Periegetus, before 138 AD)

φαυνοι  (Kalman Nemeti: “earliest and most stable form of spelling“)

Chuni, Phuni, Thuni, Funi (P.Orosius, c. 385–420)

Unnus, Thynus, Thinus, Thymus (Priscus of Panium, before 474 AD)

χγη/φυη, ουννοι, θουννοι (Eustathius of Thessalonica, ca. 1110 - 1198, describing Scythian tribe of Uns (ουννοι) or θουννοι, states that spelling “should be “ουννοι“ without θ

Hins, Hons, Süns (E.European Türkic languages)

Karmichion, Chion,. Chionite, Huna, Akhun, Küsün/Kushan

Huns, Huna, Hyon, Hsiung-nu, Hiung-nu, Xiong Nu, Xiahou, Xionites, Khuni, Chuni, Chyon, Suni, Sunni, Sünnu/Sunnu, Shunnu, Hunny, Gunny, Un, Unni, Khionites, Onogundurs, Onogur, Utigur, Hunnogurs, Hunnugurs, Hungars, Hungurs, Kuturgur, Kutrigur, Ultzindurs, Ultzingurs, Baranjar, Balanjar, Chue, Chumi, Chumuhun, Shato, Os, Ovs, Ephtalite, Hephthalite, White Huns, Red Huns, Karmichion, Karmikhion, Uygurs, [Uange, Bugu/Pugu, Bayegu/Baiyrku, Tunlo/Tongra, Sygye (Uygur tribes)], Seyanto (Sir + Yanto), Kibi, Tele/Tiele/Dubo/Tubalar/Dabo, Guligan/Kurykan (Yakuts), Dolange (Telengits), Husye, Higye, Adye/Eduz, Baysi/Barsil, Hunno-Bulgars, Guifang, and other variations

Huns have 24 clans (just like the Oghuz-SB), some of them: Kuyan (Jack rabbit), Lan (Orchard), 

Yui/Yuy/Syui/Sui/SuySui/Hui/Suybu (West Tribe) = Uigur, Suylyanti, Tsulin, Taychi, Uyti, Tsetszuy, Bayan

Ulohon/Uloxeu/Ulohu (Ulug Hun, Great Huns) [Улухонь/Улохэу/Улоху (Улуг Хун, Большие Хуны)]

_______Türk Kağanlığı döneminden_______

İskandinavlar ve Hunlar

İsveçliler, İskandinavlar ve Hunlar ile ilgili Norveç'ten (2013) bir makale

SB.

____________

İsveçliler genellikle nazik, güzel ve hoşgörülüdür. Buna rağmen, asla bir İsveçliyle evlenmemenin iyi bir sebebi var, tabi eğer çocuklarınızın Hun Atilla'nın karakterine sahip, sarı saçlı olmasını istemiyorsanız.

Araştırmaya göre İsveç ile Norveçliler, geri kalan Avrupalılardan farklı olarak, genlerinin büyük bir bölümünü, erken orta çağ dönemindeki Hun istilacılarından alıyor. Bu, hem arkeolojik açıdan, hem de güney İskandinavya'da mevcut nüfusunun DNA araştırmalarıyla da desteklenir.

Ayrıca, İsveçli Profesör Ake Daun'un çalışmaları, yabancılar İsveçlileri soğuk kalpsiz ve yavaş bir zihne sahip insanlar olarak algıladıklarını gösteriyor. Bu tanımlamalar Atilla'nın genlerine atfedilebilecek özelliklerdir.

Büyük Göçler ve Hunlar

Kavimler Göçü döneminde, aşırı nüfus ve iklim değişimi faktörlerinden dolayı Güney İskandinavya'dan, Gothlar, Vandallar, Anglolar, Saksonlar, Langobardlar, Heruliler ve Burgundlar gibi birkaç kabile güneye doğru göç etti. Batı Roma İmparatorluğu'nun çöküşünden sonra, bu kabileler Avrupa'da birkaç yeni krallığın temellerini attı.

Ancak, Kavimler Göçü'ne katılan bir başka grup daha vardı; Hunlar. Volga ötesindeki göçebe insanlar Batı Roma İmparatorluğun çöküşüne katkıda bulundular. Her iki grup hem savaştı, hem de İskandinav kabileleriyle ittifak kurdu. Onların liderleri Atilla idi ve bugünkü Macaristan'a adlarını vermişlerdi.

DNA Çalışmaları - Gizemli Haplogrup Q

Bir erkeğin Y-kromozomunu araştırarak, hangi Haplogruba ait olduğunu belirleyebiliriz. Tek bir harf ile gösterilen haplogruplar, bize babamızın babasının babasını (Kısaca Ata diyememiş-SB) hangi kabileden geldiğini söyler. Daha önce yayımladığımız "Biz Kimiz? Avrupalıların Köken Gizemini Açığa Çıkarmak" adlı makalemde, dört haplogrubu tanımlamıştım : Gerçek Avrupa grupları = I1, I2 (orjinal mezolotik Avrupalılar), R1a ve R1b (Hint-Avrupalı istilacılar).

Yine de, Avrupa'da başka haplogruplar da var, Asyalı N1c1 gibi, ki Finlandiya'da baskındır. Aynı zamanda Baltık'ta, kuzey İskandinavya'da da görülmüştür. Bunu açıklamak çok kolay, çünkü, Finliler, Estonyalılar ve Samiler Ural dillidir.

Öbür yandan, İskandinavya'daki haplogrup Q'nün varlığı bilim adamları için bir gizem olmuştur. Dünya bazında bu haplogrup, Kuzey ve Güney Amerika Yerlilerin arasında baskın haplogruptur. Avrupa'da bu haplogrubu %4'ten fazlasını taşıyanlar haritada kırmızı yıldız ile gösterilmiştir. Haritaya bakınca doğal olarak bir soru akla takılıyor : Bu haplogrubun varlığını neden yoğun olarak Güney İskandinavya'da görüyoruz ? (ve neden Almanya, Britanya, Fransa ve ötekilerde görmüyoruz?)

Bazı teoriler ortaya çıktı

Bir tanesi, kuzeyden gelen Sami halklarından geliyor. Ancak bunu kolayca bir kenara atabiliriz, çünkü, Q haplogrubunun Sami/Finn haplogrubu olan N1c1 ile bir korelasyonu yok.

Daha özgün bir teoride ise, Kuzey Denizi'ni kanolarla geçen Eskimolar vasıtasıyla Norveç kıyılarına gelmesidir. Ama, bu da makul bir açıklama değildi. Eskimoların böylesine uzun bir yolculuktan kurtulma şansı ve de İskandinav gen havuzu üzerinde bir etki yaratması çok zayıftır.

Ancak başka bir teori daha makul görülüyor.

Q Haplogrubu Hun işgalcileriyle birlikte doğudan gelmiştir. Macaristan'da (Hunların çoğu savaştan sonra buraya yerleşti) ve Slovakya'nın bazı bölgelerinde (Macaristan'a yakın) olduğu gibi steplerin varlığı ile mantıklı geliyor (Hunlar atlı bozkır insanlarıydı).

Peki, İskandinavya'ya nasıl geldiler?

Daha öncede tanımlandığı gibi, Hunların sık sık İskandinav kabileleriyle ittifak kurduğu bilinmektedir. Bunun yapılmasının sebebi, Hunların kendilerini seçkin sınıfında görürlerken, İskandinavlar'da askerdi. Büyük bir Hun grubu, Gotlar arasından da olabilir, ve/veya Heruli, göçler döneminin sonunda İskandinavya'ya dönmüştü. Aynı açıklamayı kırmızı yıldız ile işaretlenmiş güneybatı Fransa içinde söyleyebiliriz. Burgundlarla beraber Hunların bir kısmının muhtemelen yerleştiği yerlerdir (burası aynı zamanda ilk Burgund Krallığının topraklarıdır).

Günümüz İskandinavya'da, İsveç'in güneydoğusundaki erkeklerin %4'ünden fazlası ile Norveç'in doğusundaki büyük bir kısım Hun genetiğini taşır. Bu bölgelerdeki geri kalan nüfus ise %3 ila %4 arasındadır. Bu değerler nüfusun önemli bir payı olarak düşünülebilir, özellikle Avrupa'nın diğer bölgelerini baz alırsak.

Arkeoloji

Büyük Göçler döneminden kalma maskeler, bize Asya tipi yüz özelliklerini gösterir. Norveç Telemark Lunde'deki de böyle bir maskedir.

Oslo Üniversitesi Arkeoloji Profesörü Lotte Hedeager'a göre, eski Norveçli (ve İsveçli) yönetici sınıfı Hunlardan oluşuyordu. Ayrıca Hedeager, Hunların gelmesiyle, güneylerindeki muzaffer Hıristiyan ülkelere direnmelerini sağlayan, yeni ve güçlü bir sosyal düzenin kurulduğunu da belirtiyor.

Hedeager daha da ileri gidiyor ve Atilla'nın, zaten var olan Woden'en konumunu aldığını ve Viking tanrısı Odin ile aynı kişi olabileceğini belirtiyor. İzlandalı tarihçi Snorri Sturluson'un yazdıkları da kısmen bu teoriyi destekliyor : Tanrılar (Aesir denilen) Rusya'daki Don nehri bölgesinden geldi.

Bu bağlantı, Rusya Azak'a yaptığı arkeolojik keşif gezisiyle ünlü Norveçli kaşif Thor Heyerdahl tarafından araştırılmıştır.

Ayrıca, Nordic destanlarındaki (saga) isimlerin bir çoğu Hun krallarının isimleriyle de paraleldir: Halfdan (Huldin), Roar (Ruga), Ottar (Ottar) ve Adils (Attila) gibi.

Sonuç

Birçok kişi için bir süpriz olabilir, ama diğer Avrupa bölgelerine nazaran, güney İskandinavya'da Avrupalı geni taşımayan büyük bir topluluk var. Hem DNA, hem de arkeolojik kanıtlar buna işaret ediyor. Daha özgün bir ifadeyle, Q haplogrubunun varlığı, İsveç ve Norveç'te gömme geleneklerine bir değişiklik getirmiştir. Ayrıca, Attila'dan türetilen Atle, günümüz İskandinavya'sında sık kullanılan bir isimdir.

Bunu takiben önceki makalemde kullandığım poster oğlanı beklenildiği gibi Avrupalı olmayabilir. Klasik çağın sonuna katkıda bulunan ve Avrupa'yı karanlık çağlara yönlendiren Atilla'nın liderliğinde, o masum gözlerinin ardında Hun işgalcilerin acımazlığını gizler.

Tor G. Jakobsen, NTNU
08 Ocak 2013
çeviri: Semra Bayraktar

Popularsocialscience - 2013/01/08

Never Marry a Sweden by Tor G.Jakobsen (Prof.Dr. NTNU)

İngilizce linki:

EKLER:

* A.Klyosov "soyunu izleme yöntemine giriş". 
Genetik analizleri yeni bir sınıfa zorlayarak genetik çalışmaların yüzünü ve yönünü büyük ölçüde değiştirdi. 2012 öncesi birçok çalışma sonuçlarının geçerliliğini yitirmiş ve eşit olmayan kalitede istatistiksel raporlara indirgenmiştir. Antropolojik ve genetik yapı arasındaki korelasyon genetik süreç ile belirlenir.
İngilizce:

* A.Klyosov : "Kurgan Kültürünün taşıyıcıları kesinlikle R1b ve Türk'tür."
İngilizce:

* Haplogrup Q , Haplogrup R'nin de atasıdır. / link

* Norveç-Osseberg kurganından 15 at çıkmıştır. Dokuma parçasında kuyruğu düğümlü atlar vardır. Gömülen kişinin Kraliçe ASA olduğu söylenir (MS 9.yy-13.yy). İskandinavlar Hakan ünvanını ad olarak kullandıkları gibi şölenlerde at eti de yemişlerdir. / link

Şölende at etinin sunulması: The Heimskringla, Or, Chronicle of the Kings of Norway vol 1 - Snorri Sturluson:

* İskandinavlar ve Türkler (ingilizce) / link

* Hun Ragnar MS 6.yy // Viking Ragnar MS 9.yy / link

ARİMAN - ARES - MARS - DEMİR

ARİMAN = ARES = MARS

ARİMAN = ARMAN = ERMAN

Ve Erman'dan türetilen kelime "German" 

(etimolojisi/kökeni TR.)

Herbert's Poems: Attila, king of the Huns. 1838 : link

ARTHUR'un KILICI denilen KILIÇ
aslında TÜRKLERİN KILICI
çünkü, EXCALİBUR XALUB'tan geliyor
(öteki adları Halup, Kaşka-Kaška, Kasku, Gasga)
ki bir İSKİT BOYU ve bölgede DEMİR YATAKLARI
işgalci HİTİT kaynaklarında geçen ve KUZEY ANADOLU'da yaşayan HALKTIR
Ayrıca, PRİSCUS HUNLARIN KUTSAL KILICINDAN bahseder.
HİTİTLERİN de bir KILIÇ TANRISI YOK MUYDU? 
HATTİLERİN BAŞKENTİ OLAN HATTUŞA YAZILIKAYA'da görülen KILIÇ TANRISI NERGAL...
KÖKENİ ASLINDA HATTİ OLAN "KAYAYA SAPLANMIŞ KILIÇ"
KÜLTÜRLERİNİ HURRİ ve HATTİLERE BORÇLU OLAN HİTİTLER...
Tıpkı HEREDOT'un bahsettiği "İSKİTLER'in KILIÇ TANRISI"
Ya da Mircea Eliade'nin: "İSKİTLER her yıl ARES'e ATLAR ve her yüz savaş tutsağından birini kurban ediyorlardı; TANRI YAPAY BİR TEPECİK ÜZERİNE DİKİLİ DEMİR BİR KILIÇLA temsil ediliyordu." dediği gibi...


Hangi German?..Hangi Kelt?..Hangi Arthur?..
Yani, Hangi Avrupa?..
Arthur ve kılıcı Excalibur ile Hititlerin Nergal'inin kökenini Türk kültüründe aramalı Batılı!...

HUN = İSKİT/SAKA = ATİLLA = ARİMAN = TÜRK.

Homer'in İlyada'sında : Alybs (Alizonain), Ksenophon'un Anabasis'inde: Chalybes (Khalybs), ya da Hitit kaynaklarında Gaşga - Kaşka olarak geçen İskit boyu Xalub - Haluplar'dır. Hellen kaynaklarında Khalybler çeliği bulan halktır ve Çelik kelimesinin karşılığı olarakta bu halkın adını vermişlerdir: Khalbys = Çelik 


[The Khalybs, who were famous for their iron-mining and were mentioned in Homer's “Iliad” as Alybs or Alizonians, were described by Xenophon in the same terms too but it is also stated that they had adopted Mossynoik nationality. link]


Buradaki Mossynoik ise, Mosk (Moskova adının da kökeni)- Mosynoeci, Ağaçeri boy adı gibi Meşe/Meşer Türkleri'dir. İskit boyu olan bu Moskların bir diğer adı da Muşki'dir, ki kral Midas'ın da Muşkili Mita olabileceği söylenir... [Milattan Önce Karadeniz'de Türkler:link]

Latince Sözlükte Chalybs'in karşılığı Demir/Çelik ve Kılıç'tır.

Chalybes: A people living on the south shore of the Black Sea, famous for their manufacture of steel.
Chalybs: iron/steel, iron weapons, sword
(Türkiye'nin kuzey bölgesi demek yerine, Karadeniz'in güneyi demeyi tercih etmiş!!!)
[oxford latin dictionary]

Chalybes = Kaskians (Non-Indo-European tribal people)

Ve yüzyıllar sonra... 
13.yüzyılda efsane için üretilmiş çelik kılıçın adı da eXCALİBur'dur.... 
ve Demircilik Türklerle Başlar....


Semra Bayraktar

EKLER

Anadolu'da demir buluntuları MÖ 3 binyıla tarihlenir. Anadolu'nun erken demir buluntularıyla ilgili en önemli soru, demirin doğada nabit halde çok ender bulunması nedeniyle, köken konusudur. Meteor kökenli nabit demirden daha da ender bulunan tür, terrestrik nabit demirdir. Yapılan son araştırmalarda terrestrik nabit demirin nikel ve ayrıca karbon içerebileceğini gösterir. Buna göre erken demirin kökeni konusundaki tartışmalarda sadece nikel oranını değerlendirmek yetmez, buluntuların karbon oranını da dikkate almak gerekir. ....

Khalib (Khalyb) demirinin yüksek nikel oranı içerdiğini öne sürerler. Kuzey Anadolu'nun demir içeren nehir kumlarından elde edilen, paslanmayan Khalib demirinin basit demirden daha güzel olduğu söylenir ve bu iddia Aristoteles'e atfedilir:

"...Amisos'ta (Samsun) Khalyblerin özel metotla demir elde ettikleri anlatılır. Ülkede bol miktarda bulunmaktadır. Bu demir diğer çeşitlerinden daha iyidir ve dış görünüşü gümüşten farklılık göstermez..."

"... Karadeniz'in güney sahilinde, Amisos yakınlarında bulunan Khalyblerin ocaklarında bol miktarda demir kazanılmaktadır. Cevher kil içerdiğinden zor ergitilmektedir. Bilinen en iyi ve en sert demir Khalyblerden gelmekte ve adına da KHALYB denmektedir.

[Kaynak: Doç.Dr.Ünsal Yalçın (arkeoatlas, sayı 3,2004)]

*

"Daha az belirleyici olmakla beraber, diğer nedenler de bizi maden işlenmesinin ilk ocağını Altaylı ve Turanlı ulusların en eski atalarında aramaya zorlamaktadır." (Atatürk'ün notu: ÇOK MÜHİM)

Lenormant, Şarkın Eski Tarihi - Med Savaşlarına Kadar
Atatürk'ün Okuduğu Kitaplar, Derleyen: Gürbüz Tüfekçi

*

ilginç başka bir makale:

DEMİR ÇAĞI: BAŞLANGICI VE BAŞLATANLARI, ANADOLU’YA ETKİLERİ ÜZERİNE

Hakkı Fahri ÖZDEMİR / PDF

Yerleşik topluluklarda demir kullanımının neden olduğu kültürel değişimlere ve demir metalürjisine olan yöneliş arkeolojide yaklaşık olarak yarım asırlık geçmişi olan bir konudur. Araştırmacıları bu alana yönlendiren sorunların en önemlisi; ideolojik çekişmeler nedeniyle 20. yüzyılın ortalarından itibaren popülerliğini yitirmiş olan Demir Çağı’nın başlarındaki göç hareketleri ve “kitlesel aksiyon” kuramlarının sahaya uygulanabilirliğinin açmazlarıdır. Yeniden arkeoloji biliminin gündemine taşınan bu problemli olgu geleneksel arkeoloji bakış açısından uzak analitik düşünce sistemine sahip araştırmacılar tarafından coğrafi ve siyasal durum tarihsel süreç mekansal ve kuramsal çerçeve gözetilerek arkeolojik verilerle bütünleştirilmeye çalışılmaktadır. 

Demir Çağı’nda Anadolu’nun durumu kolonizasyon faaliyetleri ve bölgesel seramik ekolleri gibi konulara ilgi duyan araştırmacılar kendilerini bir anda bitip tükenmeyen tartışmalar tezat görüşler ve zaman zaman üslubu bilim çerçevesi dışına taşan köken çekişmeleri içerisinde bulabilirler. Aslında bu kadar tartışmalı olan konularda kesin yargılarda bulunmak bugün için hiçbir araştırmacının yaklaşım tarzı olmamalıdır. Demir Çağı’nın ilk dönemleriyle başlayan Karanlık Çağ ile birlikte Hellas’ta dış dünya ile bağlantı kaybolmuştur. 

Bu dönemde yüksek miktarda terrestrik hidratlı doğal demirin Limonit = FeOOH tüketimi Hellen çanak çömlek teknolojisi için önemlidir. Miken “thalassokrasi”sinin devrilmesinin ardından bakır ve kalay ithali kesilince tunç yapımı olanaksızlaşmıştır. Bu durumun zorunlu bir sonucu olarak 1535 730;C’de sıvılaşan maden cürufu Skoria halindeki iletken demir cevherinden Manyetit= Fe3O4 çok daha sert bir öz elde edilmesine başlanır. Antikçağ’da çok fazla araç gereç gerektirmeyen demir ergitme işlemi odun kömürü ateşinde gerçekleştirilmektedir. Bunun için ormanlara yakın kurulan odun kömürü ocakları işlenmiş demir elde etmeyi fazlasıyla kolaylaştırmıştır. Ergitme işleminde kullanılan yeni teknikler ve daha gelişmiş havadar fırınlar çömlekçilere örnek olmuş olmalıdır ki erken dönemlere nazaran daha kaliteli fırınlanmış kaplar yapılabilmiştir. Yeni demir teknolojisinin çömlekçilik endüstrisine etkileri olarak değerlendirilebilecek bu durum “Karanlık Çağ”da yaşanan belirsizliğin ve kaosun demokrasiyi doğurması gibi diğer bir olumlu etkisidir. Bu çalışmanın kurgulanışı ve işleyiş tarzında güdülen öncelikli amaç ise Akdeniz Dünyası’nın odağında bulunan Anadolu’da demir kullanımı ve Demir Çağı uygarlığının halklarına bütünsel açıdan ışık tutabilmektir.

*

"Eski Türkçe'de tegirmen, timen (hazırlanmak), tümen ; Eski Uygur Türkçesinde, batman "batman, ölçek" , çrman (carman) "deri hastalığının bir türü, kitman "kazma, bel", Kögman Sayan dağı veya bir kısmı", tegirmen, tuman "duman, sis, karanlık", yaman "kötü, fena, korkunç". Divanü Lügati't Türk'te kurman "ok ve yay konan kap", sıkman "üzüm sıkma zamanı", sökmen "savaşta sırayı söken yiğit! ere verilen sıfat, tuman "duman, sis".  Kıpçak Türkçesi Sözlüğü'nde Azman: 1. Azmış, iri yarı 2. Yaşlı iken enetilmiş aygır, Güçeymen: baş örtüsü, Güçeymen: baş örtüsü, kuman, yay kabı, sadak, teyirmen, yelmen. Kılıcın üst tarafı, yalman dağ faresi, tarla faresi." ...

Türk dilinin diğer dillere etkisi: Man/Men Eki - Nesrin Güllüdağ

Almanlar (Germanlar) 

Haylar mı? ERMAN/ARMAN Türkleri mi? Firudin Ağasıoğlu

Kaşkalar - Gargara

Arthur ve Excalibur

Akinak - Alp

Bora Rüzgarı: Demir - Tarkan

"Ariman: Ares, or Areimanios, in Latin Mars, the War-God"

ARİMAN is TURKİSH of ETYMOLOGY "ER/AR" means "MAN"

and "Man" supplement in Ari+MAN is "extremism, exaggeration, superlatives", within the meaning of "worker who does the work"; So, ARİMAN means "BİG/HUGE SUPERLATİVE MAN"

Just like the WAR GOD, which was the only reputable god of the Scythian and Hun Turks.

ERMAN/ARMAN is TURKİSH

and CHALYBS comes from XALUB/KAŞKA a SCYTHiAN-TURKS tribe in Blacksea Region, who produced İron and Steel, which gave his tribe name to Steel and to the mythological sword of Arthur the "eXCALİBur" !..

SB

The Hun's spoke Turkish

Sun (Kün/Gün+eş) - Moon (Ay) - Noin-Ula Kurgan

Many scholars in China and abroad studied the Hun's language. The common idea is that the language belongs to the altai branch. Zhangqian mastered the language when he was held in custody over the years by the Huns. From his recording of the vocabulary and sentences of the Hun in Chinese you can find out that the language is a kind of Turkic language. According to "The History of The Wei Dynasty", the language of the Chile, the ancestor of the Uygur and the Yugur, was, the "the same as the Hun, but with slight difference".

This can also prove that the Hun's language is a Turkic language. (read also Talat Tekin - Hunların Dili - SB)

Considering those that live in the Volga river region and speak the Turkic language, such as Bashkir, which is known as the descendant of the Hun and Chuvash and Tartar people, we can be more affirmable that the Hun's language is a Turkic language.

Whereas the language of the Avars, who entered Hungary in 568 AD, might be mixed up with the Mongolian language, because P.Pelliot says that the language of the Donghu people belongs of the Mongolian branch.

Kodaly thinks that the Hungarian folk songs were "brought together with the language by the Magyar from their homeland". In the second chapter ,"The Preliminary Period of the Magyar Folk Music" of his book "On The Hungarian Folk Music" , he compares the Hungarian folk songs with 13 Mari folk songs, 11 Chuvash folk songs and a Tartar folk song, and gives the evidences of the similarity and the sameness to prove his above conclusion. But he never explains that the Chuvash and the Tartar people speak Turkic languages, or that they are Turki.

The Mari people is of Finno-Ugrian race, but were subject to a considerable old Turkic influence, 1000-1500 years ago. So Mari folk songs are very similar to the Turkic folk songs. This point is of important significance.

The obvious coincidence of the melodic progression of the rhythm style, of the words and meaningless words in songs is not accidental. When and who brought these factors from our country to the remote East European countries? In my opinion it is the result of the migration of the Hun.

According to documentation in Chinese history in 91 AD, there was a locust an draught calamity, the plants and trees were drying, of the population and cattle were killed by famine and disease Wuhuan (*) invaded by chance and the Hun were defeated and then devided into a north group and a south group. Later the south group pledged loyalty to the Han Dynasty and merged together with the Chinese and the other minorities. But the north Hun migrated to the west in 91 AD and arrived in the Hungarian Plain in 374 AD, and founded a Hun empire there. In the middle of the 5th century the Hun emperor Attila died and the empire collapsed. One part of the Hun settled down in Hungary, another part moved up the Volga River region.

About a hundred years later, the Avars came from the East to the Hungarian Plain by the middle reach of the Danube River and founded a Hun empire. This Hun empire lasted till the 8th century. The French historian De Guigenes pointed out that Avars is "Roran" according to the Chinese history book. According to documentation in Chinese history that "Roran" is a branch of the Hun, or a branch of the Mongol called "Donghu" of a branch from the Turkic nationality. But the Frenchman Chavannes insisted that the Avars who occupied Hungary is Turkic or Ouigour. In Slavic chroncile the Avars are called "ogur".

The Magyar came from the Volga River region. They began their migration in the middle of the 5th century. In the long course of the migration over four centuries. In the long course of the migration over four centuries, the Magyar mostly in the area controlled by the Turkic. The long mixture not only mixed up the blood heritage but also deeply influenced their culture. That the vocabulary about livestock breeding, such as "bull", "calf", "pig", "sheep", "cheese" and so on all came from Turkic language is afirm evidence. When the Magyar was defeated by the people that spoke the Turkic language and fled to the Carpathian Basin in 896 AD, the songs they brought must have had a lot of ingredients of the Turkic folk songs and the Huns's folk songs, the similarity and sameness between the Hungarian folk songs and the folk songs of the Turkic minorities that live in the Volga River region and the obvious differences of those from the Finnic folk songs just proves this point.

Hungarian folk songs and Finnic folk songs are "totally different" (Kodaly) and there is no "basic relations" (Kodaly) between them. This shows that the language and many folk songs of the Magyar are not from the same origin. These folk songs mixed up with the Hun's brought to Hungary in 374 AD and Avars' brought to Hungary in 568 AD, and were inherited by generations and generations.

Each modern nationality has its ancient origin, but you cannot simply say that a modern natin is equivalent to its ancient ancestor. For the formation of each modern nation in its long river of history has its micture and combination with other nations. The ancient Magyar is one of the important sources of modern Hungarian nation. Modern Hungarian is the descendent of Magyar that came to Hungary in 896 AD and blended with the mixture of the Hun, the Avars and some other nations that lived there. Though there are no longer any Huns in Hungary now, from the comparative research of the Chinese folk songs and the Hungarian folk songs you can find out that the influence of the Hun's music is very strong in Hungarian folk songs, that the Hun's music is one of the sources of the Hungarian music.

Bartok did his field work in Turkey in 1936, and he edited the 87 folk songs he collected into a book. Twenty of them are the same as Hungarian folk songs, and 40% of all the 87 folk songs have some relations with the Hungarian folk songs. Bartok pointed out in his conclusion that this discovery of his has international significance, and it shows that the Hungarian have the same origin, which is Central Asia and the surrounding area. The modern Turkish people is the descendat of the Osman Turkic that migrated from Central Asia to Minor Asia and mixed up with the Greek, Arabian and the Armenian. (read SB note) The similarity of the Turkish folk songs and the Hungarian folk songs also shows that the Hun's music is one of the sources of the Hungarian folk music. For the Turkish that speak a kind of Turkic language has blood relations with the Uygur and the Yugur minorities in China. The Turkish and the Uygur can still talk each other without interpretation. Turkish folk songs are also similar to the folk songs of the Yugur, the Kazak, the Khalkhas (Khakassia- and all the other tribes are Turkish - SB) and some other minorities.

The Hungarian musicians Bartok and Kodaly noticed early at the beginning of the century that the character of the Chinese folk songs and the Hungarian folk songs is very similar, but both of them agree taht the ancient Hungarian folk songs were brought by the Magyar from the Volga River region. Because of historical limitations, none of them investigated the origin of the Magyar folk songs, and the influence on the Hungarian folk songs by the Hun's migration to the west.


DU YAXIONG
Comparative Research of Chinese Folk Songs and Hungarian Folk Songs,1985 /more PDF
(Prof.Dr.Faculty of Ethnic Minorities, Academy of Music Peijing-China)


SB NOTE  on "The modern Turkish people is the descendat of the Osman Turkic that migrated from Central Asia to Minor Asia and mixed up with the Greek, Arabian and the Armenian." :  Osman, or actually Atman (which became Ottoman), is the name of the dynasty, the nation is Turk. Before Atman period comes the Seljuk Turks and Anatolian Principalities, and all of them are Oghuz (Oğuz) Turks. Oghuz Turks ancestors are Gokturks-Huns-Scythians (Sacae)... The mixing of nations are mutual. Greeks, Arabians and Armenians , some of them are Turkish of origin. Because of the Sacae (Scythian), Parthian, Troyan and Pelasgian Turks. So, nothing is homogeneous, but the Turks were already here before the BC times.... and Turkic is wrong expression, they are Turks.

An Etruscan inscription on bandage of the Zagreb mummy : KIZ - XİS-CİS (Girl) / link

Hun-Noin-Ula Kurgan belongs to the Turkish Culture /link

Türk alfabesinin tarihi V.asırda meydan geldiği tahmini doğru mudur?
"Yazılı belgesi 6.yüzyıldan aşağı inemeyen bir milletin dili hakkında 5.000 yıllık hüküm veremezsiniz" demeleri yanlıştır!

"Until the 13th century, we can not distinguish between Mongolian and Turkish language."

Prof.Dr.Ahmet Taşağıl

AVAR TURKS

TÜRKLƏRİN TARİXİ ZAMAN AXARINDA

Rəfiqə Rəsulqızının “Həqiqət axtarışında” kitabından çıxarış

TÜRKLƏRİN TARİXİ ZAMAN AXARINDA

§1. Türklər haqqında nələri bilirik və nələri bilmirik?!

Doğru deyiblər, tarixini bilməyən millətlər unudulmağa, yer üzündən silinməyə və yox olmağa məhkumdurlar. Hər bir insan cəmiyyəti öz özülləri, həyat ənənələri, məişət və mədəniyyətləri ilə zaman axarında tarixlərini yaradırlar, adlarını, izlərini təsdiqləyirlər. Millətlər bir neçə il içərisində və təsadüfən əmələ gəlmiş cəmiyyətlər də ola bilməz və əsl dövlətçilik də yarana bilməz. Hər şeyin, dünyada baş verən bütün dəyişikliklərin, yarananların bir tarixi vardır. Nəyin nə zaman və harada baş verdiyini tarix qeyd edər. Tarix gəlib-keçmiş cəmiyyətlərin yaşayış və mədəniyyətlərinin zamanını və məkanını mənbələrdə göstərərək, anlatmağa çalışan bir elmdir. 

Tarixə bütün sənət, elm adamları müraciət edirlər. Məsələn, məşhur türk hökmdarlarından olan Yavuz Sultan Səlim xan boş vaxtlarında İsgəndərin və Teymurun tarixini oxudardı. Buna görə də deyə bilərik ki, Yavuz Sultan Səlim xan o böyük səfərlərində bir dəfə də olsun səhvə yol verməmişdir. Tarix, hökmdarın, millətləri idarə edənlərin, ağıl verən müəllimidir. Bu ağıl verən müəllimə müraciət etmədən, yəni tarixi araşdırmadan hərəkət edən qüvvələr millətləri daima uçuruma yuvarlandırmaqları bir həqiqətdir.

Bu həqiqəti hal-hazırda bütün dünya izləməkdədir. Misal olaraq bəzi aparıcı ölkələrin rəhbərləri, BMT və s. dünyəvi təşkilatlar lazımi qədər dünya millətlər tarixini bilmədən heç bir məsələni həll edə bilmirlər, hansılar göz qabağındadır. Korrupsiya aləmində öz nüfuzlarını itiriblər. Heç bir kəs o birisini eşitmək istəmir. 

Demokratiya adıyla öz “işlərini” görərək, dünyaya anarxiyanı yayıblar. Bu işlərin axırı necə olacaq, heç kəs bir söz deyə bilmir bu günkü elm inkişafında, “sivilizasiya” zamanında. Heç kəs keçmişin tarixindən ibrət almaq istəmir. Amma bunu etmək mütləq lazımdır! Bütün millətlər, xüsusilə də biz türklər babalarımızın - atalarımızın gördükləri işlərində, mədəniyyətlərində, qəhrəmanlıq şücaətlərində və s. buraxdıqları səhvləri tarixmizdən öyrənməliyik və ona tez-tez müraciət etməliyik.

Türkün xasiyyəti və psixologiyasının xüsusiyyətlərinin əsasları: hər bir türk demokratiya prinsiplərinə bağlıdır, intizamı sevəndir, ailə və namus anlayışı onda müqəddəs dərəcəsinə yüksəlmişdir, qonaqsevəndir, mütavazidir, sülhsevəndir, Vətən və millət xidmətində daima hazır bir əsgərdir. Türklərin bu yüksək insani və mədəni xüsusiyyətləri, onların milli hərəkatındakı və millətlərarası münasibətlərindəki rolunu müəyyən etmişdir. Təbii və tarixi şəraitin dəyişilməsilə özündə yeni bir vətən qurmaq istəyini duyması, qurduğu yeni vətəndə yenə dövlətlər yaratmaq qüdrətini göstərməsi, başqalarında gördüyü yenilikləri qəbul edib yeni mədəniyyət nümunələri meydana gətirməsi bu xüsusiyyətlər sayəsindədir. Türk bu xüsusiyyətlər sayəsində dünyanın bir çox bölgəsini işıqlandırmış, idarə etmişdir.

Amma əfsuslar olsun ki, Qədim Türklər tarixinə üz döndərdikdə, onlar haqqında son (1990-cı illərə) zamanlara qədər çox cüzi, qısa yazılar müşahidə etmək olur. Çünki türk mövzusu “qapanmış” bir mövzu idi, onu açıqlamağa icazə verilmirdi. Xüsusən də SSRİ-də. Bu çox ciddi bir mövzunu hələ SSRİ vaxtlarından öz üzərinə götürərək, Lev Nikolayeviç Qumılev əsrimizin iki böyük tanınmış şairinin - N.S.Qumılevin və A.A.Axmatovanın övladı olan bu böyük tarixçi - insan, bütün həyatını türk xalqlarının qədim dövr tarixinin araşdırılmasına həsr etmişdir. Onun elm aləmində əks-səda doğuran monoqrafiyaları, tədqiqat xarakterli məqalələri türk xalqlarının tarixinin öyrənilməsi və təbliği sahəsində mühüm addım kimi qiymətləndirilmişdir. Çünki bu faydalı fəaliyyət dünyada türk xalqlarının tarixinin öyrənilməsi sahəsində mövcud olan boşluğun ağ səhifələrinin doldurulmasına, bütövlüklə həm oxucu, həm də geniş ictimaiyyətin bu problemə nəzər diqqətinin cəlb edilməsinə zəruri imkan yaratmış və sonrakı mərhələlərdə yeni tədqiqatların yaranmasına cığır açmışdı.

L.N.Qumılev yazdığı “Qədim türklər” kitabında ürək ağrıları ilə yazır: “Çox təəssüf ki, müxtəlif subyektiv mülahizələr əsasında az öyrənilmiş xalqlardan biri də qədim dövlətçilik və mədəniyyət tarixinə malik olan türk xalqlarının tarixidir. Əslində vaxtilə nəhəng bir əraziyə malik olan hələ eramızdan çox-çox qədimlərdə türklərin dövlət qurumlarının mövcudluğu Sibir və Altay çöllərində, Çin ətrafında və Avropanın bir çox regionlarına geniş yayılması, məskunlaşması, zəngin mədəniyyət və məişətə malik olmaları tədqiqatdan kənarda qalmışdı”. 


Əlbəttə müəyyən səbəblərə görə, kiməsə xeyri olmadığı üçün, türk xalqlarının, onların kim olduqlarının silinməsi vacib məsələlərdən biri idi.

L.N.Qumılev yazır: “Avropa və Yaxın Şərqdə hadisələrin ardıcıllığı və ictimai formasiyaların bir-birini əvəz etməsi hələ XIX əsrin sonlarında ümumin başa düşdüyü əsrlərdə öz əksini tapdığı Çin və Hindistanın isə XX əsrin əvvəllərində təsvir edildiyi halda, Avrasiya çöllərinin böyük bir ərazisi hələ də öz tədqiqatçılarını gözləməkdədir. Bu, xüsusən Çingiz xanın tarixi səhnəyə gəlməsindən əvvəlki dövrə aiddir. Həmin dövrdə Mərkəzi Asiya çölündə iki diqqətəlayiq xalq - Hunlar və qədim türklər idilər. Və eləcə də adlarını şöhrətləndirməyə imkan tapmayan bir sıra digər xalqlar yaranmış və məhv olmuşlar. 

Onların hamısının bir-birini təkrar etdiklərini düşünmək səhv olardı. Doğrudur, bu xalqların istehsal üsulu köçəri heyvandarlıq, həqiqətən də heç bir təkmilləşməyə uyuşmayan ən sabit təsərrüfat formasıdır. Lakin məişət xüsusiyyətləri, təsisatlar, siyasət və dünya tarixində yerləri baxımından hunlar və qədim türklər tamamilə fərqlənirdilər. Onların taleləri də eyni dərəcədə fərqli olmuşdu.

Dünya tarixi fonunda qədim türk xalqının və onun yaratdığı dövlətin tarixi bir sual doğurur: türklər necə meydana gəlmişdilər və adlarını əslində onların varisləri olmayan bir sıra xalqlara verərək, necə yoxa çıxdılar? Bu problemi yalnız siyasi tarixin təhlili, yaxud ictimai münasibətlərin araşdırılması yolu ilə həll etməyə dəfələrlə təşəbbüs göstərilib, lakin həmin təşəbbüslər heç bir bəhrə verməyib. Bəşər tarixindəki cahanşümul əhəmiyyətlərinə baxmayaraq, qədim türklər azsaylı xalq idilər. Çin və Parsua ilə yaxın qonşuluq onların daxili işlərində öz əksini tapmaya bilməzdi. Başqa sözlə desək, bu ölkələrin ictimai və siyasi tarixi bir-biri ilə sıx çulğalanmışdı və hadisələrin gedişini bərpa etmək üçün biz həm bu, həm də digər tərəfi diqqətdən qaçırmamalıyıq. İqtisadi konyukturanın dəyişməsi, xüsusən də Çin mallarının daşınmasının yüksək, yaxud aşağı səviyyədə olması, habelə Parsua hökumətinin maneçilik xarakterli tədbirləri də burada az rol oynamamışdır.

Türk xaqanlığının sərhədləri VI əsrin sonlarında qərbdə Bizans, cənubda Parsua və hətta Hindistanla, şərqdə isə Çinlə kəsişdiyinə görə bu ölkələrin tarixindəki gözlənilməz dəyişikliklər nəzərdən keçirilən dövrdə türk dövlətinin taleyi ilə bağlı idi. Həmin dövlətin yaranması müəyyən mənada bəşər tarixində dönüş nöqtəsi oldu. Çünki, o vaxta qədər bir-birinin mövcudluğundan xəbərdar olsalar da, Aralıq dənizinin və Uzaq Şərq mədəniyyətləri əslində ayrı düşmüşdülər. Ucsuz - bucaqsız çöllər və dağ silsilələri Şərqlə Qərbin əlaqələrinə mane olurdu. Belə bir vəziyyətdə türklər nəinki vasitəçi rolunu oynayır, həm də Çin, Hindistan, Parsua, Bizans mədəniyyətləri ilə qarşı-qarşıya qoymağa layiq bildikləri spesifik mədəniyyətlərini yaradırdılar. 

Bu, özünə məxsus çöl mədəniyyətinin qədim ənənələri və dərin kökləri vardı, lakin oturaq xalqların mədəniyyəti ilə müqayisədə o, bizə çox cüzi məlumdur. Bunun səbəbi türklərin və digər köçəri tayfaların qonşularla müqayisədə az istedadlı olmasında deyildi: səbəb onların maddi mədəniyyət qalıqlarının keçə, dəri, ağac və xəzin daşa nisbətən pis qorunub saxlanmasındadır. Saxlanılanları da türkün düşmənləri tərəfindən mənimsənilmişdir. Lakin tədqiqatını maddi mədəniyyətdən daha çox türklərin sosial təsisatlarının və ictimai mövcudluq formalarının mürəkkəbliyi heyrətə salır - el, qohumluq bölgü sistemi, rütbə iyerarxiyası, hərbi intizam, diplomatiya, habelə qonşu ölkələrin ideoloji sistemlərinə qarşı qoyulan dəqiq işlənmiş dünyagörüşünün mövcudluğu bu qəbildəndir.

Lakin bütün bunlara baxmayaraq, qədim türk cəmiyyətinin qədəm basdığı yol məhvə aparırdı, çünki çöldə və onun sərhədlərində baş verən ziddiyyətləri dəf etmək mümkün olmamışdı. Böhran məqamlarında çöl əhalisinin böyük əksəriyyəti xanlara yardımdan boyun qaçırırdı, bu isə 604-cü ildə xaqanlığın Şərq və Qərb hissələrinə parçalanması, 630 və 659-cu illərdə isə müstəqilliyini itirməsinə (doğrudur, həmin müstəqillik 679-cu ildə qaytarıldı) və 745-ci ildə qədim türk xalqının məhvinə gətirib çıxartdı. Əlbəttə, xalqın məhvi onu təşkil edən adamların hamısının aradan götürülməsi demək deyildi. Onların bir hissəsi çöldəki hakimiyyətin varisi kimi çıxış edən uyğurlara tabe oldular, böyük əksəriyyəti isə Çinin sərhəd qoşunlarında özlərinə sığınacaq tapdılar. 756-cı ildə bu sonuncular Tan sülaləsi imperatoruna qarşı üsyan qaldırdılar. Türklərin qalıqları bu üsyanda çox fəal iştirak edirdilər. Onlar da üsyanın digər iştirakçıları ilə birlikdə parça-parça edildilər. 

Bu, artıq xalqın və epoxanın (eləcə də bizim mövzunun) həqiqi sonu idi. Lakin “türk” adı tarix səhnəsindən silinmədi. Əksinə, o, Asiyanın tən yarısına yayıldı. Ərəblər Soqdianadan şimalda yaşayan bütün döyüşkən köçəriləri türk adlandırmağa başladılar. Onlar bu adı qəbul etdilər, çünki həmin adın ilkin daşıyıcıları tarix səhnəsindən getdikdən sonra çöllülər üçün igidlik, mərdlik və qəhrəmanlıq simvoluna çevrilmişdir. Sonralar bu termin bir daha dəyişikliyə məruz qaldı və dil ailəsinin adına çevrildi. Beləliklə, VI-VII əsrlərdə böyük xaqanlığa daxil olmayan bir çox xalqlar da “türkə” çevrildilər.  Lakin hətta indi “türk” termininə verilən geniş yayılmış linqvistik şərh də müəyyən əsasa malikdir: qədim türklər çöl mədəniyyətinin hələ hun dövründə yetişən və III - V əsrlərin çətin şəraitində anabioz (xarici şəraitin təsiri ilə orqanizmdə həyat fəaliyyətinin müvəqqəti olaraq, dayanması və ya ağırlaşması) vəziyyətində qalan başlanğıclarını parlaq şəkildə həyata keçirirdilər.

Bir sözlə, bəşər tarixində qədim türklərin əhəmiyyəti cahanşümuldur. Lakin indiyə qədər bu xalqın tarixi yazılmayıb, həmin tarix ötəri və müxtəsər şərh olunub. Həmin çətinliklər o qədər böyükdür ki, təqdim olunan əsərdə tamamilə dürüst şərhlər vermək çox çətindir”. Çox böyük təəssüflərlə L.N.Qumılev fikrini bitirir. O, nə qədər açıq və düzgün bu mövzuya qiymət versə də, öz dediyinə əsasən hələ də boşluqlar dola bilmir. Çünki bu dünyanın əsas aparıcı dövlətlərinin xüsusən də Rusiya rəhbərlərinə əlverişli deyildi. Bu haqda aşağıda ətraflı yazı gedəcək. “Rusiya-Azərbaycan münasibətləri” (Rusiya dövlətinin yaranması haqqında...) başlığı altında. 

Türk xalqlarını bir-birindən təcrid etmək, onların qədim xalq olmalarını, qədim dövlətə, mədəniyyətə malik olduqlarını göstərməmək, yeni yaranmış nəslin dünyagörüşündə bu qədim xalqın qədimliyinin tarixi köklərinə aid baxışlarının dərin kök olmasına yol verməmək Sovet milli siyasətinin başlıca tendensiyasından biri idi.

Çünki vaxtilə çox böyük ərazidə yaşayan (Ural, Altay dağları, Böyük Səhra çöllərində) və oradan hərəkət edən dünyanın hər tərəfinə və əsrlər boyu bu ərazilərdə türk mədəniyyəti və tarixinin qalıqlarını sübut edən xalqın böyüklüyünü, mənəvi zənginliyini qəbul etmək imperiyanın milli siyasətinə qətiyyən uyğun gəlmirdi. Lap yaxın vaxtlara qədər, əgər mütəxəssisləri nəzərə almasaq, əhalinin böyük əksəriyyəti türk xalqının qədim tarixi və mədəniyyəti, dövlət quruluşu ilə keçmiş SSRİ ərazisində xeyli türkdilli xalqın yaşadığı və onlar ilə Azərbaycan türkləri arasında tarixən mənəvi yaxınlıq olduğunu yəqin ki, bilmirdilər. 

Başqa xalqlar (məs. ermənilər) öz qədim tarixləri olmadan qondarma üsullarla sübuta yetirmək üçün dəridən-qabıqdan çıxdıqları halda, bütün dünyaya car çəkib “biz qədim xalqıq” deyib hay-həşir saldıqları halda, türk xalqlarının başı elə qarışdırılmışdır ki, hakim milli siyasətin qurduğu tor elə möhkəm toxunmuşdu ki, biz öz tariximizi, dövlətçilik quruluşumuzu gah parsların tarixi ədəbiyyatında, gah da milli tariximizin köklərini ümumtürk dünyası tarixində araşdırırdıq. Bəs onda bu gözəl diyarda-Azəri türklərinin yaşadığı ərazilərdə belə çıxır ki, bizim əcdadlarımız yaşamayıb, sonradan gəlmələr olub, bəs insan yaşadıqları mağaralar və s. - bəslər? Dilimizi, gözümüzü elə bağlamışdılar repressiyalarla olmuşduq, robot. 

Ümumtürk tarixindən təcrid olunmuş şəkildə araşdırılan Azərbaycan tarixi də bu vəziyyətdədir. Buna görə də qədim dövrdən başlayaraq, XX əsrin sonuna qədər Azərbaycan tarixində ağ səhifələr, təhriflər də çoxdur.

Ümumtürk tarixindən ayrı təsəvvür edilməyən Azərbaycan tarixinin düşdüyü vəziyyəti Ə.Əliyev tərəfindən çox yaxşı səciyyələndirilir: “Uzun illərlə ya hökm edilib, ya da milyonlar buraxılıb ki, Azərbaycan tarixində nədən danışırsan danış, yazırsan yaz, söy, dağıt... ancaq elə et ki, bu, Dərbənddən Həmədana, Qəzvindən Trabzona qədər olan bir ölkədə türk adı çəkilməsin, çəkilsə də “gəlmə” olsun, “talançı”, “düşmən”, “vəhşi”, “başkəsən”, daha nə cür mümkünsə, damğalar hazırlansın! Azərbaycan tarixini yaradan biz azəri - türklər, qələm əlində olan düşmənlərimiz tərəfindən nə qədər ki, yazılardan çıxarılırıq və danılırıq, Azərbaycan tarixi düzgün yazılmayacaq. Buna görə də biz qəti bilməliyik ki, ümumi qədim türk tarixini öyrənməyincə Azərbaycan tarixi düzgün araşdırıla bilməz”.

Lakin müxtəlif vaxtlardan imperiyanın bu bədnam siyasətinə qarşı çıxan elə şəxslər olmuşdular ki, (indi də var) onlar heç bir maneəyə, çətinliklərə, bütün məhdudiyyətlərə baxmayaraq zəkaları, fiziki imkanları hesabına sinə gərmiş və keçmiş Sovetlər birliyinin nəhəng ərazisində vaxtilə qədim türk xalqlarının məskunlaşdıqlarını geniş oxucuya çatdırmış, bu sahədə sanballı tədqiqat əsərləri yazıb ortaya çıxartmışdır. Belə görkəmli şəxslərdən yuxarıda adı çəkilən L.N.Qumılevdir. Onun “Qədim türklər” əsərində, qədim türklərin V-VI əsrlərdə inkişaf tarixi özünü tapmışdı lakin ən qədim dövrlər bəzi səbəblərə əsasən tamamilə aydınlaşmayıb. L.N.Qumılev bunu özü də təsdiqləyir. Bu dövr (V-VI əsrlər) türk tarixinin ən maraqlı və zəngin dövrlərindən olsa da, bütövlükdə türk xalqlarının ən qədim dövrü haqqında heç də təsəvvür yaratmır. Türklərin hələ e.ə. dövlət qurduqlarının, mövcudluğu, Sibir və Altay çöllərində, Çin ətrafında, habelə müxtəlif vaxtlarda zəfərli yürüşlər zamanı Asiyanın və Avropanın bir çox regionlarına geniş yayılması, məskunlaşması, zəngin mədəniyyət və məişətə malik olmaları daimi kənarda qalırdı. Bir çox əsərlərdə yalnız Şərqdə, Sibir və Altay, habelə müasir Asiyanın ərazilərində yaşayan qədim türklər barədə danışılır, o da yalnız “damğalarla” və savaşlarla əlaqədar olaraq, yalnız olmayan (böhtanlarla) mənfi cəhətlərlə qələmə verilərək əlaqələndirilir. 

Bəs Qərb regionları, Qafqaz, o cümlədən bütövlüklə Azərbaycan, Parsua ərazilərində qədim dövrlərdən bəri məskunlaşmış, daha doğrusu, oborogen əhalisi olmuş türklərin tarixi, həyat tərzi, mədəniyyəti və dünyagörüşü məsələlərinə toxunulmur və onları da bu regionlara Sibir, Altaydan gəlmə hesab edirlər. Nəyə əsasən? Təəssüf ki, hələ bu günə kimi, hələ qədim Azərbaycan torpaqlarında - İkiçay arasından başlayaraq ta Urmiya, Dərbəndə, Şərqi Gürcüstana qədər bizim əcdadlarımız haqqında lazımi həqiqətlər qələmə alınmayıb, əksinə, çalışıblar saxtalaşdırsınlar, mənimsəsinlər... 

Bu saxtalaşmalar ya bilə-bilə (əlbəttə, bilə-bilə), ya da buna fikir vermədən bizim tarixi kitablarımızda olmayan erməni çarlığı e.ə. bizim ərazilərdə mövcud olduğu göstərilir və bu yolda, onların mübarizələri haqqında da tez-tez yazılar gedir. Belə halda da ermənilər öz olmayan çarlıqlarının bərpası yolunda mübarizələrini davam edirlər, çünki uzaqgörəndirlər. Baxmayaraq ki, bizim əcdadlarımız hələ VII minilliklərdən əvvəl yaratdıqları öz mədəniyyət nümunələrinin izlərini arxeoloji tapıntılar təsdiqləyir, biz isə heç bir iş edə bilmirik. Daha bir misal: Qədim türk xalqlarının, hələ lap qədim zamanlardan, eramızdan çox-çox qabaq yaratdığı mədəniyyət, məişət nümunələri, onların dünyagörüşləri, bütövlükdə tarixi, qədim Parsuaya aid yazılmış tədqiqatlarda parsların adına çıxarılır və burada türk xalqlarının da pars xalqı kimi qələmə verilir. 

Halbuki, Parsua tarixinə nəzər saldıqda, aydın görünür ki, parslar bu ərazilərə gəlmə olmuş və sonradan da bu möhtəşəm dövlətin başında duran şahların əksəriyyəti milliyyətcə türk olmuşdur. Deməli, bu adi həqiqətə göz yumulması, qəsdən tarixin qeyri-düzgün yazılması göz qabağındadır. Vaz keçdikcə, göz yumduqca sonradan da 410 min kv.km 1813-1828-ci ilə qədər olan ərazimizdən hal-hazırda 86.6 min kv.km qalıb, onun da 20%-i artıq 25 ildir ki, işğal olunub, 1 milyondan çox əhalisi qaçqındır, 4 mindən çoxu itkindir, 1 mindən çox şəhidlərimiz, bu yalnız son illərin faciəsidir. Ancaq 1813-cü ildən bəri 2 milyondan çox Azərbaycan əhalisi şəhid olub, heç kəsə dəymədən, dolaşmadan Rusiya- Parsua və erməni faşizmi, işğalçılığı nəticəsində, Cənubi Azərbaycan da, İran əsarəti altında yaşayır. Ana dili məktəbləri yox, haqsızlıq baş alıb gedir, öz milli-mədəni inkişafları yox, əcdadların yurdlarında özlərini farslaşdırırlar, Urmiya gölünün taleyi - qurudulma mübahisələri gedir. Çox danışanların boğazına da ipi keçirirlər.

 Amma ermənilərin kilsə, məktəb, Ermənistanla alış-veriş himayədarlığı İran canla-başla edir. Görünür, erməni lobbilərindən İran ya qorxur, ya da yaxşıca faydalanır... İş burasındadır ki, son illərin araşdırmaları parslar, ruslar, gürcü və ermənilərin də köklərinin türksoylu olduqlarını irəli sürür (burada oxucuların nəzərinə çatdırmaq istərdim ki, XIX əsrin sonuna kimi bütün qaynaqlarda və xəritələrdə İran-Parsua, faslar isə parslar kimi ilkin adlarıyla adlandırılıb). Bəs o zaman türklər arasında düşmənçilik, işğalçılıq iddiasını kim yaradıb? Tarixdən gördüyümüz kimi, biz azərilər gələnləri xoşluqla qəbul etmişik. Nəyə görə parslar fars olub və sonradan Turan-İran ziddiyyəti meydana çıxıb, dil ayrılığı əmələ gəlib...?! 

Fəqət, Şimali Azərbaycan İrana bu son illərdəki dəstəyi göz qabağında olsa da, gözə görünməz qalır. Neyləməli... Allah özü bilən məsləhətdir. 70 il Sovet İmperiyası bütün türk respublikalarının nemətlərini taladı, özlərini isə çalışdı ki ruslaşdırsın, 20 ildən də çoxdur ki, avropalaşmaya gedirik. Beləliklə, türk aləmini qəsdən yer üzündən yoxa çıxartmaq siyasəti çox-çox uzaqlardan, soyqırımlarının səsi hələ də gəlməkdədir. Qırılan əcdadlarımızın səsləri hələ də gəlməkdədir, onların səsləri bizə deyirlər - “övladlarımız, ayıq olun, bəsdi yatdınız, ayıq olun, sayıq olun, sizlərə qoydumuz mirasları möhkəm qoruyun, bir də geri dönməyəcək əcdadlarınızı, Vətən, din yolunda gedən şəhidləri unutmayın, siz bizlərə layiq olun. Böyük Türk adını siz uca tutmağı unutmayın, düşmən qarşısında daim mübariz olmağı unutmayın, gedən əraziləri qaytarmaq üçün bir yumruq tək səfərbər olun, ayıq olun, sayıq olun!”. Bu səsləri artıq 25 ildir ki, mən eşidirəm. 

Bəzi tarixi qaynaqları nəzərdən keçirəndə görürük ki, guya Azərbaycan- iki çayarası ərazilərindən ta Dərbəndə kimi öz sakinləri türklər olmayıb, Sibir, Ural-Altay və Orta Asiyada yaşayan türklər hələ qədimlərdən bu ərazilərə gəlib məskunlaşıblar. Ola bilər, cüzi sayda, misal olaraq Əhəməninin gəlməsi və Parsua dövlətinin yaradılması (bu barədə aşağıda geniş məlumatlar olacaq), Ərsaxın (Arşak-Arsak) Parfiyayada dövlət yaratması və s. Lakin bütünlüklə göstərilən ərazilərdə gəlmə türk tayfalarının məskunlaşması haqda belə düşünmək qəti böyük və kökündən səhv olardı. 

Ona görə ki, ilk insan yaşayan mağaralarda onların izləri, qalıqları, arxeoloji tapıntılar buna sübutdur ki, hələ 1.5 milyon il bundan əvvəl bu ərazilərdə ilk oborogen insanlar yaşayıblar. Bəlkə bizim ərazilərdə yaşayan əcdadlarımızdan maraq naminə, təbiəti öyrənmək üçün (çünki çox gəzən çox bilər) dolaşa-dolaşa Qafqaz sıra dağlarını aşaraq, gediblər Sibirə, Altay dağlarının ətəklərinə və orada həmin ilk dövlətlərini yaradan oborogen tayfalar (aşağıda bu haqda məlumat verilir) orada yaşayan türklər ilə ünsiyyətdə olub, mədəniyyət təcrübəsi haqqında fikir mübadiləsi aparıblar, lakin sərt iqlimi gördükdə yenidən qayıdıblar öz ilk vətənlərinə. Bunun üçün o zamanlarda uzun müddət vaxt tələb olunurdu. 

Nə üçün belə bir fikir də düz olmasın? Yazarlar isə belə hadisələri bilmədən qayıdanları gəlmələr kimi qələmə alırdılar. Vəli Həbiboğlu - L.N.Qumılevin “Qədim Türklər” kitabının tərcüməçisi bu barədə qeyd edir: “Tarixin atası olan Herodot 2500 il bundan əvvəl bu ərazilərdə türklərin yaşamasından xəbər verirsə, deməli, bu xalq hələ çox-çox qədimlərdən əvvəl Azərbaycanın ərazisində yaşamışdır” (misal: ilk dövlət Aratta). Nə üçün də belə olmasın, gözəl təbiəti, yumşaq iqlimi, bulaqları, fauna - florası, insan yaşayışı üçün bütün şəraitinin olması. Məhz buna görə də ilk insan mədəniyyəti, yazısı buradan başlanıb. Görkəmli tarixçi Z.Yampolski də bu fikirdədir. 

O, Azərbaycandakı türklər barəsində “Qədim mənbələr” adlı tədqiqat əsərində bu haqda yazır: “Mixi yazıların, habelə ilk mənbələrin məzmunu bunu deməyə əsas verir ki, türk dili Azərbaycanda eramızdan çox əvvəlki dövrlərdə peyda olmuşdur”. VII əsrdə ərəb tarixçisi Cürhumi isə qətiyyətlə bildirir ki, “Azərbaycan lap qədim çağlardan türklərin vətəni sayılır. Türklər bu ərazilərin ilk sakinləridir”. Belə misallar çox gətirmək olar. Tarixi mənbələrdə belə bir məlumat vardır ki, xəlifə Müaviyə bir dəfə qədim tarixin mahir bilicisi yəmənli Abid ibn Şərifdən soruşur: “Türklər və Azərbaycan nə deməkdir?”. 

Abid cavab verir: “Azərbaycan qədimdən burada məskunlaşan türklərin ölkəsidir”. Yəni burada azəri-türk dilli xalqlar lap qədimdən məskunlaşmışlar. Azərbaycan tarixində qeyd olunur və eyni fikrə 1126-cı ildə pars tarixinə aid bir mənbədə də rast gəlmək mümkün olmuşdur: “Azərbaycan lap qədimdən türklərin əlində olan bir ölkədir”. Beləliklə də, tam qətiyyətlə belə bir fikrə gəlmək olar ki, Azərbaycan tarixində adları çəkilən Manna, Midiya, Atropatena, Albaniya, Aran dövlətlərinin ərazisində lap qədimdən olan tayfa ittifaqları türk mənşəli etnoslar həmişə aparıcı mövqedə durmuşlar. Bu tarixi həqiqəti danmaq mümkün olmadığı kimi, Azərbaycan tarixini də ümumtürk tarixindən bir hissəsi kimi ayırmaq, onu saxtalaşdırmaq deməkdir”. 

Vəli Həbiboğlu fikrini davam etdirərək, yazır: “L.N.Qumılevin yazdığı “Qədim Türklər” əsərində Azərbaycandan heç bir məlumat olmasa da, amma bütövlükdə çox böyük əhəmiyyəti vardır. O “Xəzərətrafı xalqların minillik tarixi” əsərinin əvvəlində bildirir ki, Avropa tarixçilərinin elmi fikri uzun müddət monomərkəzin dəmir halqası tərəfindən sıxılmışdır.

 Hələ Fridrix Heqelin dövründən məlum idi ki, sivilizasiyanın inkişafı qədim İudey, Ellada, Romadan keçmiş və “qeyri-tarixi”, yaxud “geridə qalmış xalqlar”la əhatə olunmuş Qərbi roma-alman Avropası ilə başa çatmışdır. Çin tarixçiləri də qismən belə fikirləşirdilər, lakin onlar istisna kimi sivilizasiyanın mərkəzini Böyük Çölün ayırdığı “Orta düzəngahı” hesab edirdilər.

Lev Qumılev tarixçilərin müxtəlif konsepsiyalarını təhlil edərək, bu qənaətə gəlir ki, Qərbi Avropa və Çin arasındakı nəhəng ərazi tarixçilərin diqqətini cəlb etməmiş, buna görə də tədqiqat mərkəzindən kənarda qalmışdır. Bu ərazini qədim dövrlərdə yunanlar Skifistan, parslar Turan, çinlilər isə “şimal barbarları” - adlandırmışlar. 

Gördüyümüz kimi, belə bir böyük ərazinin, böyük türk millətinin tayfaları dünya ictimaiyyətinin “xəbəri olmadığı” orijinal mədəniyyətin mühüm tədqiqat mərkəzindən uzaqda qalması müəllifi dərindən düşündürmüş və belə bir əsərin yazılmasını zəruri bilmişdir. Türk xalqlarının yaranması, inkişafı, qonşu dövlətlər və tayfalarla münasibəti və dünyagörüşü, ümumdünya tarixinin inkişafı fonunda bu qəhrəman xalqın məskunlaşdıqları ərazinin tarixi, coğrafi mühiti, təsərrüfatı, məişət həyatı çox geniş faktiki materiallar, salnamələr, sənədlər əsasında işıqlandırır. Türk xalqının ayrı-ayrı tayfaların həyat və mübarizələri, bir-birinə qaynayıb-qarışması, Çin əsarəti altında yaşamaları və yeni xaqanlıqda birləşmək meylləri tədqiqatda inandırıcı şəkildə açılıb göstərilir. 

Müəllifin bu tarixi sənədlər və tədqiqatlarla bərabər Orxon-Yenisey abidələrindən də geniş istifadə etməsi əsərin tarixi əhəmiyyətini daha da artırır. Türk tarixində çox böyük xidmətləri olan Qapağan xan, Qutlu, Gül-Tekin, Bilgə xaqan kimi sərkərdə və hökmdarların həyat yolu, mübarizəsi də göstərilir. 

Türklərin lap qədim zamanlardan başlayaraq eramızın V-VII əsrlərinə qədər ən çox müharibə apardıqları dövlətlərdən biri Çin olmuşdur. Hələ Mete dövründə Çin üzərinə edilən hərbi yürüşlər hər iki xalqı, dövləti bir-birinə qarşı ən qorxulu düşmən səviyyəsinə qaldırmışdı. Əslində Çin imperatorları azlıqda yaşayan türk tayfalarının üzərinə hücumlar etməklə onların bir xalq kimi Çində yaşayan bir çox tayfaların arasında itib-batmasına, əriyib yox olmasına geniş imkan və şərait yaradırdı. 

Bu soyqırım xüsusən eramızın V-VI əsrlərdə daha da güclənmişdi. Hətta türklərin adı belə dəyişdirilib çinliləşdirilmişdir. Bu qəddar (mənfur) siyasəti dərk edən qüdrətli türk oğulları azadlığa çıxmaq, müstəqil xaqanlıqlarını yaratmaq məqsədilə mübarizəyə, ayağa qalxdılar. Çox güclü müqavimətə, dəhşətli, amansız soyqırımına baxmayaraq, öz xaqanlıqlarını, türk dövlətlərini qurub türkün əvvəlki şan-şöhrətini, adını özünə qaytardılar, bir çox türk tayfalarını özlərinə birləşdirdilər. Kitabı vərəqlədikcə tarix meydanında türk xalqlarının nə qədər qovğalara, əsarətə, soyqırımlara düçar olduğunu, həm də kənardan daim heç bir kömək olmadan öz qüvvəsi ilə böyük qırğınlar hesabına azadlığa can atdıqlarının, qüdrətli bir xalq kimi, daimi qonşu dövlətlər tərəfindən təhlükəli bir düşmən kimi qəbul edildiklərinin şahidi oluruq.

Kitabda türk anlayışının yaranması, bu ifadənin formalaşmasında mühüm rolu olan türk tayfalarının ictimai, iqtisadi vəziyyəti, bir çox türkdilli tayfalar arasında tutduqları mövqe də diqqəti cəlb edir. Qədim türk tayfaları olan türkyutlar, doqquz-oğuzlar, türkeşlər, karluklar, kidanlar, uyğurlar, qırğızların və Altay, Sibir çöllərində yaşayan bir çox türk tayfalarının ictimai vəziyyəti, bir-birilərinə qarşı apardıqları bədnam siyasətləri də təsdiq edilib göstərilir”. 

Bu başıbəlalı milləti daim üz-üzə qoyaraq, düşmənlərini tanımadıqlarından mübarizə yolunda qurbanlar verə-verə soyqırımlara məruz qalmışlar ürəklərin saflığından.

Ərəb xilafətinin qoşunları müsəlmanlığı yaymaq üçün hər tərəfə güclü axınlar təşkil etmişdilər. Orta Asiyada, Sibir və Altayətrafı regionlarda türk tayfaları ilə qarşılaşan ərəblər bu xalqların mübarizliyini, döyüş meydanında göstərdikləri şücaəti görüb valeh qalırdılar. Onlar türklərin qəhrəman xalq olduğunu yüksək qiymətləndirmişdilər. Vaxtilə türk xaqanlığına daxil olmayan bir çox köçəri tayfalar həmin vaxtdan etibarən türk adı ilə tarixdə tanınmışdılar.

Müəllif türk xalqının böyüklüyünü incəliklə verir, həm də onun özü qədər tarixdə ikinci başıbəlalı bir xalqın olmadığını aydın göstərir. Lakin həyat mübarizə meydanıdır. Təbiətin amansız qanunları cəmiyyətin həyatında özünü göstərir. Hansı xalq bu qanunların mahiyyətini dərk edib dünya meydanında həmin qanunlara qarşı öz qarşılıqlı tədbirini görürsə, onun məhv edilməsindən ötrü min cür fitnə-fəsada əl atılır. Soyqırıma qarşı çıxan xalq, mübarizə aparan xalq ölməzdir, əbədidir. Məhz türk xalqı da belələrindəndir.

Müxtəlif dövrlərdə bir xalq kimi başının üstünü ölüm, yox olmaq təhlükəsi aldıqda, türklər sanki silkinib qəflət yuxusundan oyanırlar, yadelli xalqların “kəramətinə, insanpərvərliyinə” bel bağlamaqdan bezərək ayağa qalxmış və türkün əzəmətli adını və bayrağını göylərə qaldırmış, öz azadlığını, müstəqilliyini böyük itkilər hesabına olsa da, təmin etmişdir. Ümidvaram ki, bu uzaqda deyil, türklər yenidən dirçələcək, əsarətdə olduqları xalqların pəncəsindən qurtulub yeni türk imperiyasını yaradacaq və bütün dünyaya türk adını əbədi yaşadan tarixi işləri görəcəklər. Çünki türklər işğalçı xalq deyillər, lakin mənlikləri yolunda mübarizdirlər. Adlarını sülhməramlıqları, mədəniyyətləri ilə dünyada tanıtdıracaqlar və türklər haqqında, inanıram, yeni tarix yazılacaq.


Fikir verin, e.ə. və eramızdan sonra bir çox vicdanlı tarixçilər qorxmadan qeyd edirlər ki, hələ qədimdən türklərin vətəni Böyük Səhra, Ural-Altay, Qafqaz İkiçay arasına kimi olmuşdur. İndi isə o zəncirlənmiş sirrlər yavaş-yavaş üzə çıxmaqdadır. Yuxarıda göstərilənlərə əlavə: dahi Parsua şairi Firdovsi “Şahnamə” əsərində yazır: “İranın özünün əbədi qonşusu Turanda (türk dövləti ilə) vuruşmasından”, böyük Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi isə “Sirlər xəzinəsi” əsərində “Sultan Səncər və qarı dastanı” hekayəsində vaxtı ilə Türk dövlətinin ədalətli olduğundan söhbət açır və s. kimi misallar çox çəkmək olar.

Artıq vaxt çatıb, hamı savadlıdı və dünya xalqları başa düşməlidirlər ki, hər cəhətdən insanlar bir-birilərinə qohumdurlar. Birinci bəşər övladı Adəm əleyhissəlamdan, ikinci bəşər övladı isə Nuh (ə) üç oğullarından davam edir. Eləcə də İlahi dini kitabları bir-birini əvəz edərək, təxminləşib sonuncu Qurani-Kərimlə tamamlanıb. Harada, insanlara insan kimi yaşama qayda-qanunları göstərilib. Bunu nə üçün insanlar, sivil ölkələr, dini xadimlər başa düşmək istəmirlər? Ayrı-seçkiliklərlə qırğınlar törədirlər və öz ambisiyalarını təmin edirlər.

Tarixi qaynaqlardan bildiyimiz kimi, ictimai, siyasi və mədəni həyatda hər hansı bir dövlət hakimiyyəti qurulduqda, onun müəyyən özüllə, ənənə ilə bağlı olduğu zəruridir. Hər sahədə əsassız, gücsüz, ənənəsiz yaranmış bir dövlət uzun ömürlü ola bilməz. Bu mənada Türk dövlətçiliyinin ilk yaranışından inkişaf mərhələlərində daimi ənənəsi, özülü, qüdrəti, zirvələri olub və davam etməkdə də qalır. Türk tarixində öz çəkisi olan “Göy Türk” xaqanlığı, sanballı və müstəsna rolu olan dövlətçilik zirvələrindən biridir, onun dünya miqyasında layiqincə anılması və təqdiri çox gərəkli işdir. 

Elməddin Əlibəyzadə “Sal daşlara həkk olunan tarix” məqaləsində yazır: “Türk dövlətçiliyinin qədim qüdrətli tarixi və güclü ənənəsi olub və bunu tarix dönə-dönə təsdiqləyir. Orxon - Yenisey kitabələrində göstərilən bu həqiqətləri göstərmək olar. Eramızın VI əsrinə aid “Eltəsir xaqanın şərəfinə kitabə” də onun ölümündən sonra hakimiyyətə gələn Qapağan xanın dilindən bu sözlər yazılıb: “Mən Qapağan, Eltəsir xaqanın elində tərbiyə aldım. Eli (səltənəti, dövləti) Yabğa oğlu Sabra Tamğansur, onun kiçik qardaşı Zoğa Bilgə Tamğan Tarkan, ümumən mənim altmış beş ulu (hökmdar) babalarım yaratmışlar, indi bu taxtda mən əyləşirəm”. 

“Altmış beş” ulu babaların yaratdığı el birliyi, dövlət səltənəti!

VI əsrədək bu sayda hökmdarları olan bir elin, dövlətin, səltənətin tarixi, əzəməti, ənənəvi inkişafı barədə bu fikir az söz demir. “Göy Türk” xaqanlığı məhz bu zəmin, bu kök, bu ənənə üzərində ucalmışdı. Bu tarix nə qədər olmalıdır? Bu ən azı gedib çıxır bizim ulu hökmdar babamız Bilqamıs - Gilqamıs padşahın (e.ə.2800-2700-ci illər) zamanına çıxır. Ondan da əvvəl “Qızıl əsr” dövrü olub: Ur, Tel - El Obyed xaqanlıqlarını göstərmək olar. Bu dövlətlərin ərazisi Dəclə-Fərat (İkiçay, yunanca Mesopotamiya) çayları, Böyük Çin Səddi (bu səddin altı doldurulub türk tayfalarının cəsədləri ilə - M.A.). Orxon-Yenisey vadilərindən tutmuş Kaspi və Yevko pontuna (Qara dəniz), oradan da Urmiya gölü sahillərinədək olan sahələri birləşdirən az və ya çox fasilələr aravermələrlə vahid hakimiyyətin tarixidir ki, təxminən yeddi min illik bir dövrü əhatə edir. İkiçay arası arxeoloji tapıntıların elmi tədqiqat nəticələrini nəzərə alsaq bu tarix daha qədimdir, 10 min ildən artıq bir tarixdir”.

Cəsarətli ulularımız yaratmış olduqları 65 hökmdarlarının bir hissəsi başlayıb hələ ilk tayfa birliklərindən və bu sayı davamçıları çatdırmışlar 131 (professor Fazil Qaraoğluya görə), onlardan 17 imperatorluq, 41 dövlətlər, qalanları bəyliklər, atabəyliklər, sultanlıqlar, xanlıqlar və axırıncıları da hələ ki, respublikalarla (cümhuriyyətlə) tamamlanıb. Bunlardan Azərbaycan ərazisində erkən tayfa dövlət qurumları e.ə. 3-2-ci minilliklərdə: Aratta, Lullubi, Quti (Kuti).., ilk birləşmə dövləti Manna - e.ə.IX əsrdə, Midiya dövləti e.ə. IX əsrdə, Turan imperiyası və nəhayət Atropatena e.ə. 343-328-ci ildə meydana gəlib. 

Bizim qədim Manna, Midiya dövlətlərinin ərazilərində Atropatena qərar tutmuşdu və şimalda əhalisinin əksəriyyəti türk xalqları olan Albaniya ilə birlikdə Azərbaycan adı ilə tamamlanmışdı. Bu ərazilərdə ilk sakinləri əcdadlarımızdan gələn öz soy köklərini, ənənələrini qoruyub saxlayan türk xalqlarının toplumundan yaranan ilk dövlətlərin birləşmələri nəticəsində Azərbaycan Cümhurriyəti xalqları ilə birlikdə onların davamçısı olaraq hal-hazırda öz ənənələri ilə birlikdə yaşayır. Mahmud Kaşğarlıya əsasən: “İsgəndər Makedoniyalının yürüşləri zamanı, onun qarşısına çıxan gənc Su xaqanı, Uyğur elləri güclü müqavimətlərinin qarşısında çaşıb qalmışdı. Su xaqanının torpağı, xalqı xilas etmək üçün öz hərbi fəndi, sursatı olduğunu İsgəndər Makedoniyalı təsdiq etmişdi”. 

Sonra meydana Böyük Hun imperiyası çıxıb. Mete - Mətə imperatoru qonşu Çin ordularının hücumlarından təngə gələrək çinlilərin öz dəsti-xətti ilə cavablarını verə bilmişdi. Növbəti döyüşdə 300 minlik hun ordusu 320 minlik Çin ordusu ilə qarşılaşdıqda, Mete üçün həm Su xaqanının İsgəndərə qarşı işlətdiyi hərbi fəndi, həm də Metenin özünəməxsus taktika - döyüş fəndi işlədilmişdi. Çin imperatoru Kaonu 320 minlik ordusu ilə birgə arxasınca sürərək, geri çəkilmə, “aldatma taktikası” ilə yorur, üç tərəfdən hündür dağlarla əhatə olunmuş bir yarğana təpir, mühasirəyə alır ki ordunun hər tərəfdən əli üzülür, yollar bağlanır, mərkəzlə əlaqə kəsilir, ərzaq tükənir, atların yemi qurtarır. Acından qırılmaq təhlükəsi yaranır. Mühasirə 7 gün çəkir. Mete gözlənilmədən mühasirəni açır.

Müharibələr tarixində bu çox rüsvayçı məğlubiyyət sayılır. Mühasirənin açılması imperatorun xilası ilə bağlı plan tutulması, sandıq-sandıq qızıl hədiyyə bəxşiş verilməli, və s. barədə nə qədər yazsalar, məsələni müxtəlif yerlərə yozsalar da, hələlik yer üzərində heç kəs “plan” haqqında bir məlumat əldə edə, əsl həqiqəti öyrənə bilməmişdir. Nə üçün Mete belə etmişdir? Bu “planı”, bu sirri Qərb, həm də Çinin öz tarixçiləri ört-basdır edib, əsl həqiqəti deməyib və ya demək istəməyiblər. Xüsusilə, Çin alimləri qəsdən və rüsvayçılığın üstündən keçib onu gizlədiblər. Çünki bu çox ağır bir məğlubiyyət idi. Maraqldıdır ki, B.Öğəl də “Böyük Hun imperiyası” əsərində bu sirri aça bilmir, üstündən keçir. 

Əslində isə bununla Mete çinlilərə sübut etmək istəmişdi ki, mən Mete bircə oxumu korlamadan, bircə qılıncımı korşaltmadan, imperatorlarla birgə 320 minlik ordunu bax beləcə məhv edər, acından öldürərdim. Amma bunu etmədim. Tanrı övladı olduğumu, türk olduğumu göstərdim. Türk torpağı toxunulmazdır, müqəddəsdir! Bunu dərk edib və rədd olub gedin! Baxın, həmin açılmayan sirrin əsl mənası, həqiqəti də budur!

Mete-Mətə öz övladlarına: 

"Mən sizlərə oldum xaqan, 
Alayım yay ilə qalxan, 
Tale bizə olsun nişan, 
Qurd səsi olsun bizə uran..." -dedi.
"Ey oğullarım, mən çox yaşlandım, 
Çox döyüşlərə girib-çıxdım, 
Düşmənlərimi hey yenib sındırdım, 
Dostlarımı sevindirdim. 
Tanrıya borc ödədim, 
Lazım olanı hey söylədim. 
Mən artıq yaşlanıram, 
Sizin olsun mənim yurdum" -dedi.

Bundan sonra Türkdən qorunmaq üçün dünya memarlıq sənətinin möcüzəsi sayılan “Böyük Çin Səddi” çəkildi. Lakin bu sədd də “münaqişələrə sədd çəkə, son qoya bilmədi”. 

Yeni erada qüdrətli Deşti-Qıpçaq hökmranlığı yarandı. Atillanın başçılıq etdiyi bu hökmranlıq öz gücü və əzəməti ilə Roma imperiyasını, Bizansı arxada qoydu, onları həqir əyalətə qəzaya bənzətdi. Mənbələrdə bu möhtəşəm hökmdarlığın sərhədləri “Deşti-Qıpçaq Qərbdə Alpdan, Dunayın mənşəyindən, bu nəhəng çayın başlanğıcından başlayırdı və minlərlə kilometr Şərqə - Baykal gölündən də Şərqə uzanırdı”, “Təkcə Avropa yox, Çin də ona vergi verirdi”, Çinlə təxminən beş əsr müqəddəs müharibə getdi. Qıpçaqların yığcam ordusu çinlilərin milyonluq ordularını dəfələrlə məğlub etdi. Nəticə etibarilə qələbə döyüş meydanında həll olunmadı. Diplomatiya mahir olan çinlilər qıpçaqların - türklərin cəmiyyətinə nifaq toxumu səpdilər. 

Və axır ki, onları şimal və cənub qollarına ayırdılar. Cənublular çinlilərlə sülh bağladılar, şimallılar isə Qərbə hərəkət etdilər, beləliklə də, xalqların Böyük köçü başlandı. O, böyük ərazilərin qüdrətli igidləri, hansılar ki, kiçik köçlər zamanı vəhşi təbiəti əhilləşdirə-əhilləşdirə şəhərlər salırdılar, dövlətlər qururdular, özlərinə məxsus mədəniyyət yradırdılar, daimi yeniliklər əldə edirdilər, yadellilərə isə bu xoş gəlmirdi. Paxıllıq əlamətindən toqquşmalar əmələ gəlirdi. Belə toqquşmalarda da türklər məcburən özlərini müdafiə etmək üçün silah hazırlayırdılar, taktika işlədirdilər, göyə müraciət edərək, “Göy Tenqri”ni (Tanrını) köməyə çağırırdılar. Məhz bundan sonra tarixdə “Göy Türklər” kimi onların adları qalır. 

Böyük İsgəndər, Sezar və Hannibalın ölümündən sonra Avropanın tarixində böyük rol oynayan bir hökmdar yetişdi. Orduları ilə bütün Avropanı dolaşan, iki böyük imperatoru diz çökdürən, türkün şanını Volqa və Atlantik sahillərinə qədər yayan bu böyük hökmdar atamız Atilla idi. Atalarından Mete Mətə xan necə bütün Asiyanı başdan-başa fəth etmişdisə, Atilla da Avropanı başdan-başa fəth etmişdi. O hiddətlə: “Əgər bir gün hökmdar olsam, onlara bizim necə bir millət olduğumuzu göstərəcəyəm, keçilməz zənn etdikləri dağlarını başlarına yıxacağam”, - deyərdi.

Atilla hun Mete nəslinin davamçısı idi. O, xan olar-olmaz çağlarında araya salınmış nifaqları götürmək üçün çalışırdı bu qəbiləni və millətləri bir-birilə birləşməyə çağırırdı. Atilla imperator olandan sonra özünün Tanrı tərəfindən xristianları cəzalandırmaq üçün göndərildiyinə, “Mən Tanrının qılıncıyam” və ya “Mən Tanrının qırmancıyam” deyərək, dünyanı zəbt edəcəyinə inanırdı. Bu zaman onun 34 yaşı var idi (434-cü il). Onun belə deməyinin səbəbi vardı, çünki kiçik köçlər zamanı yadellilər türklərin demək olar bütün inanc əlamətlərini əllərindən alırdılar, özlərini dinlərindən (inamlarından) döndərirdilər, tabe olmayanı öldürürdülər. 

Odur ki, Atillada qisas hissiyyatı güclənirdi. Atilla başa keçdiyi zaman hunların sərhədləri Qara dənizdən Ren çayına qədər uzanırdı. Bu böyük ölkə: Rusiya, Rumıniya, Yuqoslaviyanın şimalı, Macarıstan, Avstriya və Çexoslovakiyanı içərisinə alırdı. Paytaxtı isə Macarıstan sayılırdı. Roma imperiyasını müharibəsiz məğlub etdikdə, (Roma papası Birinci Leo Atillanın qarşısında diz çökdükdən sonra onu ayağa qaldırır və geriyə qayıdır) bu əhvalatı qeyd edərkən burnundan qan açılır, beləliklə də həyatla 53 yaşında vidalaşır (454-cü ildə). Onun zəfərləri əvəzedilməzdir.

Göy Türk xaqanlığı dövründə ümumtürk tarixinin, türk xalqları ədəbiyyatı tarixinin qızıl səhifələri yazılmış - “Gül-Tekin kitabələri”, “Mogilyan xan” (Bilgə xan), “Topukuk” kitabələri yaranmışdır. Bu abidələrdə ümumiliklə türk xalqlarının birliyi, tale-müqəddəratı və gələcəyi ilə bağlı bütün zamanlar üçün gərəkli olan məsləhətlər qoyulur, hadisələrin gedişi, mövcud vəziyyət təhlil olunur, xalqı yaşatma, ölməyə qoymamağın yolları göstərilir, bu müqəddəs işə xalqı və onun rəhbərlərini necə səfərbər etməyin əsasları şərh edilir. Məsələn, “Gül-Tekin” kitabəsində 50 il davam edən Çin ərazisindən xilas olmağın sirləri açılır, müstəqilliyin, azadlığın ilahi bir nemət olduğu nəsillərə təlqin edilir, tövsiyə olunur.

Kitabədə xalqın öz dilindən deyilir: “Türk qara camaatı hamısı onda demiş: “Elim olan xalq idim, elim indi hanı? El birliyini kimə qazanıram?” - demiş, “Xaqanlı xalq idim, xaqanım indi hanı? Hansı xaqana işimi-gücümü verirəm?” - deyirmiş. Belə deyib çinlilərə düşmən olmuşlar. Türk xalqı “özümüzü öldürəyin, urukumizi üzəyin” - deyirmiş, yox olmağa gedirmiş.

Budur, əsarətdən cana doymuş xalq özünü yox etmək istərkən, bu anda Tanrı, Ana torpaq, Su öz mənəvii qüdrətini göstərir, xalqı tutub qaldırır, xilas edir. Qədim türklərdə Tanrı, Ana torpaq, Su ümid işığıdır, İlahi qüvvədir, güc rəmzidir. Buna görə ucadır, müqəddəsdir, ona olan inam böyükdür. “Göy türk” məzmunu da buradan çıxıb: “Göy Tanrı övladları!” - deməkdir. Kitabədə deyilir: “Uca türk Tanrısı, türk müqəddəs Torpağı, Suyu” belə demiş: “Türk xalqı yox olan deyil - deyib, xalq yaşasın-deyib, atam Eltərisi, anam Elbilgə xatını Tanrı başı üstündə tutub yuxarı qaldırmış. Atam xaqan əvvəlcə 17 ərlə irəli çıxmışdı”.

Tarix boyu Türk Çinlə cəngicidalda olub və Türk - Çin münasibətləri öz əksini aydın şəkildə tapıb. Burada bir faktı xatırlatmaq yerinə düşərdi: Göy Türk xaqanlığının əsasını qoyan Bumin və İstemi xaqan qardaşlarından sonra, 582-ci ildə Çin diplomatiyasının (Deşti - Qıpçaqda olduğu kimi) işə girişməsi nəticəsində Göy Türkləri iki yerə parçalanır. 

Bu vaxt Çin xaqanı türklərin başçısı Şetu xaqana məktub yazaraq vəd verir ki, onun təkrar qüdrətli xaqan olması üçün çalışacaqdır, bu şərtlə ki, o türklərin dillərini, mənəvi keyfiyyətlərini, adət-ənənələrini dəyişdirməli, türklər Çin mədəniyyətini tanımalıdırlar. Şetu xaqanın məktuba yazdığı cavabında: “Sizə hər il vergi göndərəcək, bütün vaxtımı sizə sərf edəcək, sözünüzü dinləyəcəyəm. Amma sizin qanunlarınızı mənimsəməyə gəlincə, bizim mədəniyyətimiz və qədimdən qalma adətlərimiz çox uzaq keçmişlərdən gəlir ki, mən özüm də indiyə qədər bunlardan tək birisini belə dəyişdirməyə cəsarət etməmişəm. Çünki türk xalqı bütövlükdə eyni qəlbə malikdir”. 

Bu, Çin tabeliyi dövründə Türk xaqanın yaranmış vəziyyətə münasibəti öz dililə dediyi sözlər idi. Lakin Şetu xaqan çılğınlıq etmişdi, siyasət işlətməmişdi, məktuba cavabında öz daxilini açıb tökmüş, böyük cəsarət və qətiyyətlə həqiqəti Çin xaqanının üzünə çırpmışdı. Bu isə ona çox ağır oturdu, bütün kinli nəzərləri özünə tərəf yönəltdi, düşməni ayıq saldı. Nəticədə 584-cü ildə o, Çin əsarətinə boyun əyməli oldu.

“Gül-Tekin kitabələri”ndə məhz bu məsələ ilə bağlı Şetu və Abo xan nəzərdə tutaraq, yazır: “Bəyləri, xalqı düz olmadığı üçün, Çin xalqı aranı qarışdırdığı üçün, yolundan azdırdığı üçün, böyükləri kiçiklərlə savaşdırdığı üçün, bəylərin xalqla arasını vurduğu üçün Türk xalqı mövcud elin birliyini, xaqanlıqlarını itirmişdi”. 

Göy Türk xaqanlıqlarının əsasları qoyulduğu ilk dövrdən Çin öz diplomatiyasını işə salıb Türkü beləcə parçalamağa səy göstərdi və buna nail oldu. Beləliklə, 50 il türk Çinin əsarəti altında qaldı. Lakin ağıllı başlar bu əsarətdən qurtarmağın yolunu göstərdi və fəaliyyətə başladılar. Eltəris xaqan, Qapağan xan, Bilgə xaqan, Gül-Tekin və Tonyukuk parçalanmış türk tayfalarını birləşdirmək, xaqanlığı bərpa etmək üçün daha tədbirli, ağıllı oldular, türk xalqını əsarətdən qurtardılar, xaqanlığı ucaltdılar, xalqı yaşatdılar. Göy Türk xaqanlığı Türk dövlətçiliyi tarixində öz tarixi rolunu oynadı.

Bilgə xaqanın sal daşlara son söz olaraq həkk etdirdiyi bu tövsiyəni biz həmişə xatırlamalı, yadda saxlamalıyıq:

“Ey Türk milləti, Bəylər! Sözümü eşidin! Türk milətini toplayıb el-obaların vəsfini bu daşa yazdım. Millət yenə səhv edərsə, öləcəyini də daşa həkk elədim. Hər nə sözüm varsa yazdım. Ona baxaraq, bilin indiki türk bəyləri”. 

Bilgə xaqan “Türklərim, cəmi bəylərim, cəmi millətim! Qazanıb əl tutduğum bu yerdən, xaqanından ayrılmasan yaxşılıq görəcəksən. Elində otursan, dərdsiz olacaqsan. Sözlərimdə yanlış varmı? Türk, titrə və özünə gəl”.  Gül-Tekin  

Beləliklə də həyat davam edirdi... 

Bütün dünyaya yayılmış; istər Ural-Altay - Böyük Səhra, istərsə də Qafqazdan ta İkiçay arasına kimi yayılan türk xalqları təkrarən az qalmışdı ki, tamamilə öz mənliklərini, ənənələrini, tarixlərini, mədəniyyətlərini, dinlərini və dillərini unutsunlar unutduranların vasitəsilə. Yaxşıdır ki, belə bir məqamda, yenə də erməninin “xəstəliyi” bəxtimizdan vaxtından tez başını qaldırdı və türkü “silkələyib” özünə qayıtmasına bir şans yaratdı.

Əlbəttə, itkilər, qurbanlar hesabına. Bu hadisələr bir 15-20 il sonra baş versəydi, nəticəsi nə ilə qurtaracağını demək çox çətindir. Bir də “kim - kim” olduğunu açıq-aydın gördük. Bu “oyunlar” hələ I Pyotrun ermənilərə himayədar olduğundan çox-çox əvvəl IV-VI əsrlərdən başlayan Çinin və Qərbin təzyiqləri nəticəsində soyqırımlar hesabına məcburi xristianlaşma siyasəti aparılan oyunların özülü qoyulmuşdu. O zamandan başlayan bu siyasət Sovetlər imperiyasında zirvə nöqtəsinə çatdırıldı. 

Çünki Moskva Kremlində oturan erməni, yəhudi lobbiləri rusu əllərində saxlayıb idarə edirdilər “məsləhətçilər” kimi. Elə siyasət qurulmuşdu ki, imperiyanın daxilində dədə-baba torpaqlarında yaşayan türk xalqları olan haqsızlıqlara qarşı heç səslərini də çıxara bilmirdilər. Türk respublikalarında aparılan assimilyasiya siyasətində əsas - qoy türk savadsız olsun, lakin bu üç millətin - yəhudi, rus və erməni qızını, qadınını alırdısa, o, vəzifə sahibi ola bilərdi. Kremldə bu “xanımların” sözləri keçirdi, ərlərinin yox... və hansısa bədbəxtin evdə sözü “çəp” gətirəndə “vay” olurdu onun halına...

Türkü ateizm siyasəti ilə zəncirləyib yuxuya verdikləri zamandan az qalmışdı ki, bir əsr olsun. Lakin əgər XX əsrin əvvəlində və axırındakı münaqişələri də nəzərə alsaq düz 100 il olur artıqlamasyla.

Vaxtilə (VI-IX əsrə kimi) Deşt - Qıpçak (Altay - Böyük Səhra) türklərini Qərb iyeuzitləri Roma papasının istəkləri ilə vəhşicəsinə aparılan xristianlaşma hesabına ərazi Rusiya adlanıb özləri isə rus olublar (bu barədə aşağıda ətraflı yazı olacaq) və beləliklə də kim olduqlarını unudublar (onlara məcburən unutdurublar) soyqırımlar, vandalizm, superfaşizm hesabına.

Belə yerdə, vaxtilə, Qebbelsin dediyi sözləri (hansılar siyasi əhəmiyyət daşıyırdı) qeyd etməyim yerinə düşərdi: “Hər hansı bir xalqın əlindən onun tarixini al, bir nəsildən sonra (50 il) o bir topluma çevriləcək, ikinci nəsildən sonra (daha 50 il) isə onları kimə istəsən çevirmək asandır, tarixlərini də özləri unudacaqlar”.

Bu siyasət oyunları kimə və nəyə lazımdır? Bəs deyilmi insanlara zülm verilib? Məgər dost-qardaş kimi yaşamaq günahdır? Hamı gərək iudey və ya xristian olmalıdır? Əksinə, xalqları və onların mədəniyyətlərini qorumaq lazımdır. Bu çox vacib məsələdir. Ümum İlahi Səması altında Ulu Tanrının insanlara bəxş etdiyi azad həyat tərzilə yaşamaq hamıya aiddir. Kim deyir ki, Qərbə - Avropaya və yaxud Şərqə qatılmayaq? Əksinə, qatılmaqla bir-birimizdən ən yaxşı xüsusiyyətlərimizi qəbul edib, mənfilərə - yox - deməliyik. Lakin heç kəsə icazə verilmir onun əlindən mənliyini, mədəniyyətini, dilini, dinini, tarixini, ərazi bütövlüyünü alsın. 

Bu, Allah qarşısında böyük günah və qadağadır. Bəs deyilmi bu xalqları qarşı-qarşıya qoymaq? Mənə elə gəlir ki, hələ e.ə.ki dövrlərdə, hansısa kiçik köçlər zəmanəsində türkün hansısa bir qolundan olan Armen adında bir xırda xalq köç edib Altaydan və onu Qərbdə “çeviriblər” erməniyə və bununla da “oyun” başlayıb inkişaf etməyə. Çünki son 20 ildə üzə çıxan “zəncirlənmiş” tarix təsdiq edib gürcülərin, ermənilərin türk xalqlarından olmalarını. Diqqətlə tarixi izləsək, belə də var. Lakin ailədə hamı bir xasiyyətdə olmadığı kimi, ermənilərdən Qərb gələcək işləri üçün bir silah kimi istifadə edərək, onları “çevirib” bu “xəstəlik” xasiyyətli erməniyə və buraxıb dünyanın canına. Qebbels dediyi siyasət də həmin o qədimdən gələn siyasətin əks sədasıdır ki, o ifadə edib.

Və bu siyasət ötürülə-ötürülə davam edir, tükənmək bilmir, özü də “erməni silahından” istifadə etməklə. Beləliklə, 1990-cı ilə kimi Azərbaycanda baş verən ilk hadisələr (Əsgəran, Topxana, 20 yanvar) sonra zəncirvari Gürcüstanda, Fərqanədə və yenə Azərbaycanda davamı müşahidə olundu. Türklərə, xüsusən də azəri-türklər üçün “böyük qardaşın” satqınlığı ağılasığmaz, acınacaqlı haldı. Çaşqınlıq yarandı birdən-birə fəlakətin ortaya atılmasıyla, səbəblər meydanlarda keçirilən mitinqlərdə axtarılırdı, həmin toplumların içinə təzədən “Şiyə - sünnü” tumurcuqları atıldı... nələr-nələr. 1992-ci ilin fevral ayında, Xocalı soyqırımından sonra isə, xalq nikbinləşdi, köməksiz hala düşdü, başıaşağı gəzdi. 

Hamı bir səslə deyirdi, bir-birindən soruşurdu, Kremlə yazılırdı ardı kəsilmədən məktublar, teleqramlar soruşulurdu - nəyə əsasən “böyük qardaş” erməni “xəstəliyinə” yaşıl yol verdi? Niyə! Axı, Azərbaycan SSRİ cəmiyyətində aparıcı rol oynayırdı, hər zaman, hər sahəsində. II Böyük Vətən Müharibəsinin qələbəsi demək olar Azərbaycan nefti, sənayesi, iqtisadi və türk cəngavərlərinin, o cümlədən azəri-türklərin şücaətləri hesabına oldu, bədbəxt alkoqolçu rusun və satqın erməninin hesabına yox.

Belə bir əhalinin nikbin, əlacsız, daxili münaqişələri vaxtında nəhayət 1993-1994-cü illərdə Heydər Əliyevin gəlişiylə millətdə hansısa inam yarandı, baxmayaraq ki, yenə əlavə torpaqlarımız getdi (hələ də, indiyə kimi bu, sirr olaraq qalıb ki, müharibəsiz nəyə əsasən rayonlar boşaldı və qaçqınlar üz tutdular Bakıya. Kim onları qorxutdu, kim bu təxribatın yiyəsi oldu, kim?). Lakin Heydər Əliyevin millətə çağırışı, səfərbər olmaları haqqında və müraciəti “kim nə bacarır, bilir, yazsın və yaysın dünyaya işğalçılar və təxribatçılardan, mən icazə verirəm”. Elə bil bu çağırış qədim əcdadlarımızın çağırışı kimi səsləndi. “Türk, titrə və özünə gəl!!!” Bununla da özümüzə gəlməyə yollar açıldı. 

Hələ qədimlərdən türk xalqının gizlədilmiş - zəncirlənmiş tarixi yavaş-yavaş başladı üzə çıxmağa. Tarixçilər, yazıçılar, müstəqil yazarlar üz tutdular kitabxanalara, arxivlərə, hətta dünya miqyasında olan arxivlərinə. Gizli kitablar yenidən çap olunurdu, təzələri yazılırdı və millət bu yolda fərəhlə maariflənirdi. Millət fəallaşdı, birləşmə prosesi gücləndi, ümid yeri işıqlandı. Lakin dünya ictimaiyyəti, BMT, ATƏM, Minsk qrupu və başqa təşkilatların laqeydliyi erməni “xəstəliyinin müalicəsini” bilə-bilə artıq 25 ildir ki, süni halda uzadılır. Biz isə haqqın yolunu gözləməklə “atəşkəs cəbhəsində” ayda heç olmasa, 1-2 igid balalarımızı qurban verməklə ümidimizi üzmürük. 

Nə üçün?! Yəni “demokratik ölkələrin” gücü çatmır balaca superfaşist Ermənistana, onları demokratik yolla otuzdursunlar olmayan öz yerlərinə? Mənə elə gəlir ki, bunun əlacı vaxtilə 1918-ci ildə ABŞ Ali Komissarı Mark L.Bristolun müraciətlə dediyi erməni “xəstəliyinə” aid sözləri: “Niyə ermənilər haqqında hərtərəfli həqiqət açılıb deyilməsin? Sadəcə gəlin birlikdə hamımız çıxaq və deyək ermənilər kimdir”, yerinə düşərdi. Artıq vaxt çatıb bunu deməyə.

Bəli, hamı: həm təşkilatlar, həm dünya ölkələrinin ictimaiyyəti, xüsusən də Amerika, Rusiya, İngiltərə, Fransa və BMT bir səslə onları birdəfəlik yerlərinə otuzdursalar və ikili standartlara son qoyulsa, bu hamı üçün xeyirli olar. Çünki, bu “xəstəliyə düçar edilən” erməni yer üzündə elə bir yer yoxdur ki, onların “tumu” səpələnməsin və beyinlərinə həkk olunan “yer mənim” sözü cücərdikdə başlanır terrorçuluq ərazi tələbi. Bu xasiyyətlərinə görə də çox ölkələrdən vaxtilə qovula-qovula sıqan-qul kimi peyda olmuşdular I Pyotrun qapısına.

Mark L.Bristol vaxtilə düz nəticə çıxarmışdı və bunu indi də yerinə yetirmək gec deyil. Superfaşizm bütün dünya üçün təhlükəlidir, tək türklər üçün yox. Ancaq qorxuram bu “bəziləri” üçün əlverişli deyil, çünki erməni onların əlində öz işlərini görmək üçün marionet oyuncağıdır.

Erməni “xəstəliyinin” ilk mərhələsində onlar çox uzaqgörənlik etmişlər gələcəkdə qurmalarını ört-basdır etmək üçün. Belə ki, ikili standartdan istifadə edərək, türklərin üzünə gülüb, arxalarında onlara daim xəyanət ediblər. Beləliklə, bu xəyanətlərin nəticəsində həmin zamanlarda Yunan, Bizans, Roma, Pars, Alban... yazarlarına özlərini yazıq göstərməklə başlayıblar qurma nağıllar danışmağa heç vaxt olmayan qondarma “Böyük Ermənistan” dövləti və padşahları haqqında. Onları inandırdıqdan sonra başlayıblar özlərinə tarix yazdırmağa, əlifba icad etdirməyə. Hansılar öz əksini Herodotun, Strabonun, Buzandın və s. əsərlərində tapıb. 

Bizim Sovet dövründəki üç tomluq Azərbaycan tarixində erməni daşnaklarına, onların fəallıqlarına və olmayan qondarma “Böyük Ermənistan” dövlətinə, padşahlarına geniş yer verilmişdir. Həmçinin 1994-cü ildə rəhmətlik Z.Bünyadovun və J.Yusifovun redaktorluğu ilə yazılan Azərbaycan tarixində də tez-tez Ermənistan dövlətinin adı çəkilir, ancaq yeri göstərilmir. Bunlar hamısı adamda nifrət hissi yaradır, çünki ermənilər bizim haqqımızda öz tarixlərində bu qədər yazmazdılar. Onu da deyim ki, bizim alimlərimizə imkan verilməyib ki, erməniyə birdəfəlik deyilsin, - “ay Xay, sənin heç vaxt, heç yerdə dövlətin olmayıb, heç yurdunu da tanımırsan, ancaq bil ki, sən Sibir ağcaqanadısan, terrorçuluğunla dünya insanlarına, o cümlədən də türklərə divan tutursan, baxmayaraq ki, deyilənlərə görə özün də türk ola-ola”. Yəqin belə yerdə vaxtilə belə bir misal çəkilib: “Başqa yerdə düşmən axtarmaq lazım deyil, düşmən türkün öz içindədir” (erməninin kimliyi haqqında aşağıda ayrıca yazı gedəcək).

Bu yerdə də, əcdadımız Gül-Tekin xanın bizlərə qoyub getdiyi vəsiyyətini təkrarən nəzərinizə çatdırmağım yerinə düşərdi.

“Məgər həqiqətən düşmənçilik 
daxil olub biz türklərə? YOX! 
Düşmənçilik daim deyil.
Düşmənin ağzından çıxan söz
Zəhər oldu biz türklərə.
Qoy həqiqət sözü dərman - 
Məlhəm olsun bizlərə”. 

Görün, babamız Gül-Tekin nə gözəl müdrik vəsiyyətini bizlərə qoyub gedib. Kaş bunu ermənilər (deyilənlərə görə, əgər ermənilərdə bir damla türk qanı varsa) başa düşə və lazımsız qanlı oyundan canlarını xilas etmiş olardılar. Həqiqət nə qədər acı olsa da, onu bilmək - bilməməkdən, xalqını zülmə aparmaqdan yaxşı və vacibdir. Çünki onun gizli sirlərinin açılması xeyir gətirər deyiblər. Ermənilərin beyinlərinə “qondarma nağıllar” o dərəcədə həkk edilib ki, “maraqları olanların” əllərində yazıq-xəstə marionet oyuncağı olublar. Əlbəttə, bir xalqın belə bir “xəstəliyə” düçar edilməsi və “maraqları olanların” kənarda qalıb həzz almaları böyük bir fəlakətdi. Çünki daşnak ermənilər başa düşmürlər ki, o, “həzz alanların” əlləri və ambisiyalarıyla erməni xalqını uçuruma aparırlar öz ambisiyaları ilə. Firavan yaşayırdılar, nəyə lazım idi bu qədər qan tökmək?! Hələ Azərbaycan “Böyük Ermənistan” adlandırılmalıydımı?! 

Bildiyimiz kimi, türk xalqına daima qadağalar qoyulub. Lakin buna baxmayaraq, canında, damarlarında türk qanı axan hətta xristianlığı qəbul etmiş olsa belə, o, gec-tez özünü büruzə verir və qayıdır “Göy Tenqrisinə (Tanrıya) Onun sonuncu olan İslam dininə. Belələri çoxdur. Əgər həqiqətən erməni türk soyludursa - qan özünü büruzə verəcək.

Qanla bağlı bir hekayə oxuculara çatdırmaq istərdim. Çoxdan oxuduğum Şirvan Şahlar haqqında bir kitabda yazılmışdı: “Bir gün şah yaxınları və ailəsiylə çıxır şəhərdən kənara səyahətə. Uzaqdan görür bir çoban yanında bir gənc oğlan uşağı ilə qoyun otarırlar. Şah yaxınlaşdıqda onlarla söhbət zamanı bilir ki, oğlan sinədən şeir deyir. Atasının razılığı ilə oğlanı gətirir saraya. Xeyli vaxt keçdikdən sonra şah yenə də çıxır səyahətə və gənc saray şairini də aparır. Gənc şair uzaqdan atasını gördükdə çaşqınlıq hissi duyur. Bunu görən Şah deyir “oğlum get atanla görüş”. Ata-bala görüşdükdə ata oğlunun görkəminə valeh olur, lakin öz görkəmindən utanmış kimi olur. Oğluna deyir: “oğlum, mən çox şadam ki, sənin belə görkəmin və şahın yanında hörmətin var”. Oğlu isə deyir: “ata, mən nəyəm, mənim canımda axan sənin qanındır məni belə edən”. Görün nə qədər böyük qiymət verib oğul atasının qanından olduğuna. Sağ olsunlar ata-baba qanlarını qoruyub saxlayanlar.

Türklərə qarşı gizli müharibə hələ e.ə.ki dövrdən başlanmışdı və onların mədəniyyətlərini, inanclarını və s. əllərindən aldıqdan sonra, 494-cü ildən Qərb kilsəsi I Roma saboru tərəfindən başlanıb açıq ideoloji düşmənçiliyə. Artıq VII əsrdə formalaşır və Böyük Qriqori papasının planına daxil olunmuşdu. Orta əsrlərin əvvəllərindən Avropada türkün mədəniyyətinə aid olan abidələr məhv edildikdən sonra, dəyişikliklər olunmuşdu. Rusiyada isə bu dəyişikliklər Romanovlar sülaləsi ilə bağlıdır.

Beləliklə, türkləri gözləri götürməyənlər daimi öz “işlərini” görüblər və görməkdə davam edirlər. Türklərin tarixinə aid olan sənədlər isə məhv olanlar - məhv olunub, gizlədilənlər - gizlədilib, lakin elələri də var ki, hansılar Ana torpağın qoynunda qorunmaqdadır və səbirsizliklə gözləyirlər öz axtaran varislərini. Əlbəttə, dünya vicdanlı alimləri türkün tarixini tam açılmasının üzərində çalışanlar çox olub və davam edənlər də var. Mən inanıram ki, gec-tez türkün həqiqətləri zindandan üzə çıxacaq. Mütləq çıxmalıdır! Və çıxmaqdadır!

Əsrimizin astanasında qıpçak Murad Adji coğrafiya alimi oxucularına təqdim etdiyi 1128 səhifəlik «Aziatskaə Evropa, Velikaə Stepğ, Törki i Mir» kitabı adamı titrədir, heyrətə gətirir. Kitabın adının aşağısında yazılıb «Tan, ma Vostoke maçimalsə Zapad i eqo kultura…» (Orada, Şərqdə başlanıb Qərb və onun mədəniyyəti...). Mən bu kitabı 2007-ci ildə oxuyandan sonra, uzun müddət heyrət içində yaşadım, tez-tez gedirdim Akadem marketə, bəlkə müəlliflə rastlaşam, öz minnətdarlığımı bildirəm onun əsl türk hünəri ilə yazdığı əsərə, elminə, səbrlə topladığı bütün dünya arxivlərindən faktiki sənədlər üçün. Hansılar min illər boyu sirr olaraq, türkdən gizlədilmişdi. Murad Adji heç nədən qorxmadan, mərd türk-qıpçaq oğlu, türkə xəyanət edənlərin; yer üzündən onları silmək istəyənlərin iç üzlərini açıb. 

Bu, böyük bir hünərli qəhrəmanlıqdı. Ona, mən bir ana kimi möhkəm cansağlığı, bütün işlərində uğurlar arzulayıram. Allah əmanətində olsun deyirəm. Bu kitabı alıb oxumağa dəyər. Tariximizin həqiqətlərini bilmək üçün. Çünki əsl həqiqətlər əsasən qədim xəritələr əsasında izlənilib, hansılar ki, məhv olmayıb. 

Murad Adji yazdığı əsərində vicdanlı türkoloq alimlərdən misal olaraq göstərir: “1960-cı illərdə akademik Okladnikov Altayın Ullinka çayının sahilində tapdığı ən qədim insan dayanacağı olan yer, hansının 200 min il yaşı olub. Demək olar həmin vaxtdan insan mədəniyyəti başlanıb. Bəzi arxeoloqlar isə iddia edirlər ki, bu mədəniyyət ondan da əvvəl olub. Əlbəttə, Okladnikovun kəşfi onun işində çox çətinliklər yaradıb, senzura daim onu izləyib və buna görə də türk mədəniyyəti əvəz olunub “altay”, “sibir” mədəniyyəti və yaxud “mixaylovskaya”, “dyakovskaya”.

Bu çətinliklərdən keçənlərdən biri də arxeoloq - professor S.İ.Rudenko olmuşdu. O, tapıntılarının açıqlamasında heç yarısını da deməyib. Lakin onun istedadına əsasən bu gün alimlərə çətin olmadan onun açmadığı sirlərinə geniş açıqlamalar verilir. Əlbəttə, zaman gələcək həm Rudenkonu, həm də Okladnikovu arxeologiya elminin korifeylərinin klassiki atası hesab ediləcəklər. Onlar öz işlərini vicdanla yerinə yetiriblər senzurayla əhatə olduqları zamanda və gələcək nəsil onların taktikalarının sirlərindən faydalanacaqlar, yalnız türk arxeologiyasından. 

O zaman ört-basdır olunmuş türkün sirlərini tam açıqlamasına görə: türmə, sibir, ölüm, ən sadəsi işdən qovulub elmi adı itirmək idi. Həmin zamanlarda, bu sahədə nə qədər əldə olunan tapıntılar təzədən ört-basdır edildi Sibir çöllərində, Altayda, Qafqazda isə arxeologiyaya “barmaqarası” baxılırdı, “bu elmi inkişaf etdirmək olmazdı”, qadağan idi.

Qazax akademiki A.X.Marqulan tapdığı onlarla qədim türk şəhərlərini kanallarıyla, meydanlarıyla, inanc tikililəriylə qələmə ala bilmədiyi üçün mövzusunu dəyişməyə məcbur olub. Çünki buna Moskva öz diktəsiylə Alma-Ataya qadağa qoymuşdu. Belə misallar saysız-hesabsızdır.

Türkün o zamankı tarixi yaxşı oxunur Sintaşta və Arkaim qazıntılarında Ön Ural qədim şəhərlərində. Burada o zamanlarda metallurgiyanın əsası qoyulub türkün əcdadlarının əqli və əlləriylə. Türklər kəşf etmişdilər metaləritmə üsulunu. Bu adamları Temur adlandırırdılar və o zamanlardan da bu sənətə böyük hörmət və ehtiram yaranıb. Bu sənətin sirlərini bilənlərə “Temirxanı”, “Temirbulatovu”, “Temirovı” adlandırırdılar və onların nəsillərinə bir İlahi vergilisi olanlar kimi baxılırdı. Metaləritmə sirri daima atadan-oğula keçir və bir sirr kimi qalırdı. Belə bir inam da var idi ki, metalla işləyən insan İlahi müdrikliyi ilə qeyd olunub.

Onlara icazə verilmirdi başqa tayfa qızlarıyla evlənməyə (metalla işləməyənlərə), ona görə ki, birdən bilmədən sirrin açılması üçün. Sirr, sirr kimi qalmalı idi”. Beləliklə də, getdikcə türklər gəlib çıxdılar elmi-texniki inqilaba, təsərrüfata və çarxı icad etdilər. Dəmir fundamentindən başlandı hökumətlər qurulmağa, qılınc, qalxan və s. hərbi sursatlar, təsərrüfat, mədəniyyət, bəzək əşyalarının hazırlanmasına. Türklərin o zamanlarda kəşf etdiklərini başqa xalqlar bilmədən qoruyub saxlayırdılar keçmişin yadigarı kimi (ağıllı adamdırlar, çünki hara fırlansalar kök birdir və ikinci bəşər övladı da Nuh (ə.) üç oğlundan - türklərdən Şərqdən başlanıb). 

Düşmənləri isə, türkün inkişafını, mədəniyyətini ləkələmək üçün paxıllıqdan onlara cürbəcür adlarla - “varvarı”, “vandalı”, “başkəsənlər”, “pantürkizm” və s. hələ qədimlərdən türklərə öz adlarını qoyaraq, damğalamışdılar bu adlarla. Bu düşmənlər o dərəcədə savadsız, mədəniyyətsizdilər ki, Qorbaçov, Jirinovski və onlara bənzərlər (erməniləri heç demək istəmirəm, çünki onlar yazıqdırlar, onları həmin o düşmənlər o kökə salıblar), insan kimi səviyyədən düşüblər yırtıcı heyvan dərəcəsinə. Lakin dünyanın səviyyəli insanları türklərin bu kəşf etdikləri mədəniyyətləri qəbul edirlər, özləri kəşf etmədən. Onu da deyim, türklərə bir damğa da vurulub “koçevniki” - köçərilər. Müasir dövrdə, müasir dildə buna miqrasiya deyilir. Bu hal-hazırdakı şəraitdə də gedən miqrasiya göz qabağındadır. Misal, Qorbaçov miqrasiya edib “öz yəhudi və daşnak” massonlarının yanına.

Qaldı ki, Altay-Böyük Səhra və Şimali, Cənubi Qafqazda köçəri yaşayış məntəqələri heç zaman olmayıb və bu iddianı ortaya atanlar çox böyük səhv edirlər və mədəniyyətsizliklərini, bisavadlıqlarını artıq dəfə təsdir edirlər. Və hər hansı bir ədəbiyyatda “koçevniki - köçəri” sözləri gedirsə, o mütləq “məqsədlə” yazdırılıb. Çünki bu yerlər türklərin ilk ata-baba yurdları olub və kəşf, icad etdikləri ocaqları da buna sübutdur. Köçərilər (qaraçılar) heç vaxt şəhər salmayıblar və heç yurdlarının da harada olduğunu da bilmirlər.

Bir palatkalı ərəbələriylə kef çəkə-çəkə gəzirlər özləri üçün dünyanı. Türklər isə yuxarıda göstərilən ərazilərdə şəhərlər inşa etmişdilər, sənətkarlar yetişdirmişdilər - metalla işləyənlər, dəmirçilər, zərgərlər, xalçaçılar, cürbəcür parça-krujeva toxuyanlar, qızıl-gümüş saplarla əl işləri (araxçınlar və s. tikilirdi bu saplarla), çini qablar üzərində naxışlar çəkilirdi, nənələrin otlardan hazırladıqları dərmanlar (hansı ki, indi Rusiyada «Babuşkinı reüeptı» adlanırlar) və s. hələ çox-çox ən qədimlərdən nəsildən-nəslə keçən türkün kəşfləridir. 

Türklər xalqlara ayrıldıqda və hansısa səbəbdən miqrasiya edilərkən yaymışdılar öz mədəniyyətlərini bütün dünyaya və o cümlədən də Qərbə. Odur ki, Murad Adji yazıb: “Orada - Şərqdə başlanıb Qərb və onun mədəniyyəti”. Bununla o, Qərbə bildirir ki, “bilin, sizin də kökünüz türkdür, düşmənçilik kimə lazımdır? Məgər qardaş, dost kimi yaşamaq mümkün deyil, mütləq qardaş qanı tökmək lazımdır? Adəmin oğlu Qabil kimi və ömürlük düşmən olmaq üçün?” Burada, yuxarıda göstərilən babamız Gül-Tekinin sözləri yerinə düşərdi. Alimlər bir qənaətə gəliblər ki, keçmişin sirrlərini açmaq üçün hər bir dövlətdə olan kurqanlar açılıb öyrənilsin. Çünki türkün can dostu və xilaskarı olan əcdadlarından qalan kurqanlar hər şeyi öz yerinə qoya bilər.

Murad Adjiya əsasən Pazırık təpəsində (kurqanında) tapılan yuxarıda adları çəkilən əşyaları nəzərdə tutur və buna sübut olmasını irəli sürür. O yazısında davam edir: “Arxeoloji tapıntılar əcdadlarımızdan qalan bir sirri də bizə açıb, taxta şəhərciyini ağacdan hazırlanmış toyuq hininə bənzər, böyük olmayan evlər...” Görünür, qədim insanlar bunları icad edəndən sonra dağlardakı mağaraları tərk edib və bu evlərə köçüblər. Sonralar isə bu evləri genişləndiriblər - otaqlara ayırıblar, hansıları ağac sütunlarından inşa ediblər. Türklərin izləri olan yerlərdə indi də belə evlərə rast gəlmək olar. Evlərin içində peçlər tikilir, qış vaxtı içində çörək, xörək, çay hazırlanır və üstündə rahat 2-3 nəfər də yata bilərdi. 

Azərbaycanda gəlmə rus kəndlərində də bu peçlərə rast gəlmək olar. Qaldı ki, evlərə və bu peçlərə bunlar məxsusdurlar Altay türklərinə. Yay üçün isə nisbətən xırda həyətdə tikilirdi. Təndir isə eləcə də mis qabları Qafqaza - Cənubi Qafqaz türklərinə məxsusdu. Bu kəşflər, icadlar türk əcdadlarımızdan bizlərə qalan yadigardırlar. Lakin bunlar hamısı bizə dəqiqliyi ilə məlum deyildi. Qebbelsin dediyi iki nəsildən sonra xalq kim olduğunu unudur. Bizi də o vəziyyətə salanlar elə hər tərəfdən zəncirləmişdilər ki, Stalin SSRİ-dən kənar çıxmağa icazə vermirdi. Lenin qırğınlar törətdiyinə görə Yer də onu qəbul etmir - quruyub taxtanın içində qalıb və s... 

Biz M.Qorbaçovu çox pisləyirik, xüsusən də mən ona düşmənə baxan kimi baxıram. Lakin onun “perestroyka - yenidənqurma” reforması və Qarabağ məsələsilə elə düşünürdü ki, azərbaycanlıları erməni-rus quldur qoşunlarına qırdıracaq və “yazıq” ermənilərə 1920-ci ildə əldə edilən Azərbaycanın torpaqlarında Ermənistanı genişləndirərəcək, “Böyük Ermənistan” yaradacaq və qalan rüşvətini də erməni lobbilərindən alacaq. Ancaq bilmədi ki, onun reforması SSRİ-nin 16 respublikalarına azadlıq, müstəqillik gətirəcək. 

Azərbaycanın müstəqilliyi isə qan bahasına əldə edilsə də, o bütün yuxuya getmiş türkləri oyatdı və Gül-Tekin baba demişkən onları titrətdi. Heydər Əliyevin xalqa müraciəti isə “kim nə bilir, nə bacarır yazsın və dünyaya yaysın, mən icazə verirəm”, senzuranı ləğv etməsi elə bil türk həqiqətlərinin, başına gələn bəlaların üzə çıxarılmasına yol açdı. Bir an, elə bil uzaqlardan Gül-Tekin babanın səsi ucaldı və övladlarına var səsi ilə dedi: “Türk, titrə və özünə gəl!” Bununla da Heydər Əliyev ulularımıza qovuşdu, özü də ulu oldu. Allah bütün ulularımıza rəhmət eləsin, şəhidlərimizlə birlikdə. Amin! 


Qebbels dediyi isə “... 100 ildən sonra xalq kimliyini bilməyəcək” ehtimalını, qərbin səyi qarşısında puça çıxdı. Mən əminəm, gec-tez türk əcdadlarımızın qolları olan: ruslar, ermənilər, kürdlər, talışlar, ləzgilər və hətta yəhudilər (ikinci bəşər övladı olan türklərdən yaranan yəhudilər) qəflətən oyanıb bütün ayrı-seçkiliklərə və düşmənçiliklərə yox deyiləcək, şeytan, şeytana bənzərlər yox olacaq, Ulu Tanrımız (Göy Tenqri) Səma taxtından bizlərə baxıb sevinəcək. Amin! Bu işi sülhməramlıqla türk xalqları edəcək.

Murad Adji yazır: “...Zaman çatdı, türklərə Altay darısqallıq etdi. Torpaq çatmırdı insanları məhsuluyla yedirməyə. Bu səbəbdən qocalar qalırdı, cavanlar isə üz verirdi Böyük Səhranın vəhşi çöllərinə. Oraları əhilləşdirib məskən salırdılar, şəhərlər inşa edirdilər, xaqanlıqlar yaradırdılar. Bu proses adlanırdı ilk kiçik köçlər”.

Altaydan yollar açılırdı dünyanın dörd tərəfinə. Əcdadlar üçün ayrılıq çox çətin idi, çünki Altay onlar üçün bir dünya idi. Bura Vətən idi. Sibirin cənub dağları, Baykal (Bay-göl) həqiqətən türkün bir dünyası idi, əsas yeri idi türk mədəniyyətinin. Altayı türklər “Tenqri-Tay” (türkcə - “Allah dağı”) və yaxud “Edem” (“Əcdad torpağı”) adlandırırdılar. Buradan ilk dəfə bizim eramızın birinci əsrində köçə addım atıldı. 

Düz getmək - Şərqə, sağa - Cənuba, sola - Şimala, geriyə isə - Qərbə idi yollar. Sol yollar - şimala, qısa olsa da, çıxırdı tayqanın bataqlıqlarına. Bəziləri bu yolla getdilər və çıxdılar Lena (türkcə “İlin” - «Vostoçmaə» - Şərq) çayının sahillərinə və orada qaldılar. Bunları sonralar “yakutlar” kimi tanıdılar. Yenisey (“Enesay” - “Ana çay”) və Obi (“Abe - nənə çay) çaylar da nəzərdən qaçırılmadı. Oralarda da məskunlaşanlar tapıldılar. Altaydan şərqə yolları uzun və ağır olduğu üçün ora köç edən demək olar ki, tapılmadı. Cənub yolları da var idi, hansılar ki, sıxıntıda yaşayan insanların məsələsini (çünki oranın öz məskunları var idi) həll etmək qeyri-mümkün idi. Türklər insan məskunlaşan yerlərə girmirdilər. Onlar əhilləşdirilməmiş torpaqlarda yerləşirdilər.

Nəhayət, türk atlıları daxil oldular Hindistana və oradan da başlandı Günəşli padşahlıq sülaləsi. Türklər orada Kuşan xanlığının özülünü qoyaraq, birləşdirdilər indiki Orta Asiyanın, Əfqanıstanın, Pakistanın və Şimali Hindistanın torpaqlarını. Qeyd edilir ki, I-III əsrlər və bütün “Hindistan dövrü” türk tarixi türklərlə unudulub (unutdurulub), lakin unudulmayıb nə Hindistanda, nə də İranda. Orada əvvəllərdəki kimi, Kaşin xanı (78-128-ci illər) ilahiləşdiriblər. Onun təmiz, saf ruhlu, ürəkli olması, Allaha - Böyük Göy Tenqriyə inamına və bir də buddiizmin şimal qolunun əsasını qoyduğu üçün Kaşin xan kıpçak və bütün türklərin mədəniyyətinin simvoluna çevrildi uzaq Hindistanda.

Türklər nə təhər gəlirdilər, elə də yoxa çıxırdılar, heç kəsə zərər vermədən. Hər bir olduqları yerlərdə abadlıq etdikdə öz mədəniyyət, inanc izlərini tikililəri ilə birlikdə qoyub tərk edirdilər dinməz-söyləməz.

Kaşin xanın padşahlığı zamanı pulların üstü xan Erke və ya Kanerke adı daşıyırdı. Altay Kuşan (Kaşmir) ilə yaşayırdı və minlərlə türk Tenqrianlar şimaldan buraya, Kaşin tikdiyi müqəddəs yerlərə ibadətə, baş əyməyə gəlirdilər. 

Onda türklər buddiistlərə öyrətdilər (verdilər) Göy Allahına - Tenqri xana öz inam üsulunu. Bu həqiqət qeyd olunub buddiistlərin və Hindistanın tarixində. İndiyə kimi Şərqdə yadda saxlanılıb həmin türklərin müqəddəslikləri və müqəddəs ölkələri Şambxala (Şambkala - türkcə “işıq saçan qala”), bəzən Şambala da deyilir və Altayda yerləşir yeddi başı qarlı dağlarda, harada da, türklərin əlləri ilə dəmirdən hazırlanmış düzbucaqlı xaç sancılıb. O zaman da bu işarə xaç adlanırdı. Dünya vardjası... Lakin türklərə bunları unutdurdular, mənimsədilər. İki min il keçibsə də türklərin Hindistanda olmaları, saldıqları yolları hələ də qalmaqdadır. Biy traktı qalsa da, lakin qısaldılıb və ibadətə gələnlər də yoxdu. Tibetə gedən yollar da salamatdı Nerqin traktı ilə birlikdə. Böyük əfsuslar olsun ki, türklər daha bu yollar ilə getmirlər.Əcdadlarının tarixləri onların yaddaşlarından qətiyyətlə silinib. İki min beş yüz il əvvəl Altayda din konflikti yarandı və inam Göy Allahına - Tenqrisinə artdı. Bunu qəbul eləməyənlər üz tutdular Səhraya. Belələrini “skiflər” adlandırdılar, yəqin ki, «skitı» sözündən yəni «skitalsı» - yurdları olmayanlar. Lakin Rusiya akademik elmi “skiflər”i İran xalqlarına aid edirlər Herodota əsaslanaraq, arxeologiyanı inkar edərək. 

Amma Qara dəniz səhralarında və Altay dağlarının “skif” arxeoloji abidələrinin eyni olduğu onların türk olduqlarını sübut edir. Buna baxmayaraq, Rusiya elmi “skifləri” kökü, yurdu olmayan xalq adlandırır, ancaq N.M.Karamzin buna cavab olaraq demişdi: “Xalqlar Göydən Yerə düşmürlər və heç nədən də yoxa çıxmırlar yerin altından. Birdən skiflərdən qalanlar olar? Bəlkə indi onların adları xristianlaşdırılmış çuvaşdılar? Çox qeyri-adidi bu türk xalqı - guya birdilər və bir az aralıdırlar” (Karamzin özü də türksoyludur). Çuvaşların mənəvi və inam mədəniyyətləri xristianlıqdan fərqlənir və çox yaxındı Altay türklərinə. 

Xalq həmin mədəniyyəti özü hiss etmədən saxlayır və nəsildən-nəsilə mexaniki olaraq nişanələr saxlanılır. Beləliklə də çuvaşlar türk tarixinin diri səhifələridir. Skiflərin bir hissəsi də görünür Ukraynada qalmaqdadır. Onlar öz ana dillərini unudublar, lakin nə isə, hansısa detallara əsasən məişətdən təsdiqləyici qədim türk xalqını yada salır. Misal; əl tikmələri eyniliklə skiflərdəki kimidir, baş örtükləri, milli geyimləri, yas-basdırma mərasimləri. Bir sözlə, “skif səhifələri türk sirləri ilə doludur və Altay səhifələrində açıq-aydın oxunur”. 

Qaynaqlara əsasən, II-V əsrlərdə xalqların Böyük Köçləri Altaydan gələcək həyatlarının yolu yalnız Səhradan idi, başqa yollar olmadığı üçün. Bu böyük, əzəmətli zəhmət on illərlə, daha da çox, türk xalqlarının yerləşdikləri, insan ayağı dəyməyən yerlərdə olurdu. Çünki onlar heç zaman işğalçı olmayıblar. Və onların dövlətlərini işğal edənlərə öz şücaətləri ilə nəyə qadir olduqlarını göstərməyi bacarıblar. Bu çətinlikləri və türklərin başına gələnləri izah etmək üçün çox səhifələr yazmaq lazımdır. Mən isə qısa məlumatlar verməyi söz vermişəm. Xalqların Böyük Səhrada köç etmələri ağılasığmaz böyük bir hadisəyə çevrilmişdi. Bəlkə də həmin köçlər zamanı insanlar quru yol üçün nəqliyyat icad ediblər - palatkalı evciklər çarxlar üstündə, atlara qoşmaqla. 

Arxeoloji tapıntılara əsasən, görürük ki, yuxarıda deyildiyi kimi, köç zamanı kəndlər, şəhərlər, yollar, kanallar, körpülər, poçt dərələri salınırdı və daimi cavan nəsil vəhşi torpaqları abadlaşdıra-abadlaşdıra irəli gedirdilər. Bunlar hamısı bir ilin, hətta on ilin də işi deyil vəhşi təbiəti əhilləşdirmək. Odur ki, türklərin səhrada dolaşdıqlarını çoxları onlara cürbəcür adlarla damğalayırdılar, lakin onların zəhmətinin bəhrələrini görənlər həmin o Böyük Səhrada, görmək istəmirlər həqiqəti hətta arxeoloji faktlar əsasında. Türk tayfalarının köç zamanında əzab-əziyyətləri iki-üç əsrədək uzandı. Rahatlıq tapdıqca ailənin böyük uşaqları gedirdilər irəli ata-babalarını təkrarlayaraq, kiçiklər isə qalırdılar valideynləriylə. Bu ənənə türklərdə indi də qalmaqda davam edir, yəni evin kiçik oğlan uşağı ata yurdunda qalmalıdır. 

O zamanlarda əgər oğlan uşağı atın balasını (dayçasını) böyütməyində, əhilləşdirilməsində iştirak etmirdisə, ona böyüyəndə at belinə minmək qadağan olunurdu. Və yaxud böyüdükcə ağac əkmirdisə, özünü müdafiə etmirdisə, özünə ev tikməkdə 30 yaşına kimi səy göstərmirdisə, ona qız vermirdilər. Bu ənənələr hələ də bəzi ölkələrdə qalmaqdadır. Yadımdadı, hələ SSRİ vaxtında Ukraynada bu ənənəni nümunə olaraq deyilirdi, yəni əgər bir gənc (oğlan, qız) 30 yaşına kimi özünü hər bir sahədə təxminləşdirə, öz sözünü deyə bilmirdisə, onu işə, ələlxüsus də vəzifəyə qəbul etmirdilər və evlənməyi də sual altında qalırdı.

Murad Adjiyə görə: “Böyük köç birdən-birə baş verə bilməzdi. O hələ VII əsr əvvəl türklər metalişləmə sənətini əldə etmiş və çarxı icad etdikdə bu fikir onlarda yarana bilmişdi. Planetimizin kəşfi və sirlərini öyrənmək onların Göy Tenqrisinə böyük inam və məhəbbətdən irəli gəlirdi və türkləri bu çox çətin, uzunmüddətli yollarda vəyhlərlə irəli aparırdı. Bu zəhmətli işləri görərkən bəzən əsrlər zamanı axıb gedirdi. Nəhayət, Yeddiçay müqəddəsliyi Səhrada çiçəkləndiyi göründü bərabərləndirilmiş Şamkalaya və başqa oazislərlə. Yenə də qazax akademiki A.X.Marqulana icazə verilmədi onların açıqlanmasına...” Belə!..

Böyük köç, Böyük Səhra türklərini gözügötürməyənlərin daimi dərdi-bəlaları olub (kontur planlar hazırlamaqla), onların həqiqətlərini örtüb-basdırmaqla. Əlbəttə, təbiətin ilk kəşfiyyatçıları olan, türklərin icad etdikləri mədəniyyət nümunələri, ənənələri heç də onların “vəhşi köçəri” olmalarının sübutuna gətirib çıxarmır. Necə ki, bunu xristianlar təbliğ edir. Əksinə, vəhşi, vandal özləridir ki, türklərin mədəniyyətlərinə aid olan simvollarını və s. mənimsəyərək, onlara daimi soyqırımlar, aralarında nifaqlar salıblar və türkü bir-biriylə üz-üzə qoyublar. 

Murad Adjidan yenə də misal: “Böyük Səhrada türkün keçmiş sivilizasiyası qalmaqdadır. Bundan əlavə, Çin, Parsua, Ərəb xronikasındakı yazılar da bunları yadda saxlayır. 2500 il bundan əvvəl çox möcüzəli və maraqlı mədəniyyət Altaydan qərbə doğru yayılmağa başladı. Altay tezliklə dünya İlahi mərkəzinə çevrildi və bura gəlirdilər öyrənmək üçün, adı Tenqri-Tay idi. Görünür, bura gələnlərdən biri yəhudi Yeşua olub. Onun təəccüblənməsi atlıları gördükdə adlandırmışdı “Allah göndərişləri”, hansı ki, qeyd olunub qədim xristian kitabı olan Apokalipsisdə və dünya tarixində. Sonralar, Yeuşa adı olmuşdu “İusus Xristos” (İsa Məsihi). O, başqa yerdə, Altaydan başqa atlı ordusuna və Göy Allahına rast gələ bilməzdi”. 

Qaynaqlarda göstərilənlərə əsasən türklər hər bir: maddi, mənəvi, mədəniyyət, inam və hərbi vəziyyətlərində heç kəsdən geridə deyildilər, əksinə, çox-çox irəli idilər. Məhz buna görə də paxıllıqlar nəticəsində cürbəcür hadisələr baş verirdi türklərə qarşı. Bu həqiqətləri nəinki Şərqin xronikaları, hətta ayrı-ayrı xalqların mifləri, əfsanələri də bunu təsdiqləyir. Misal; “Aktaş” haqqında əfsanə təsdiqləyir əfsanəvi türk xanın Aktaşın birinci Volqa çayına çatmasını və bütün torpaqları özünə tabe etməsi - İdeldən Qafqaza kimi. Qonşular onunla birlik axtarırdılar. Başqa əsərlərdə də var “parıldayan brilyant parıltılarıyla görünür türklərin hünərləri”. Lakin bunların adlarını indi hansı bir türk deyə bilər?

Murad Adjidan yenə: O yazır “Məşhur Britaniya ensiklopediyasında türklər haqqında yazılar var. Lakin Avropanı bir ideya maraqlandırır, avropasentrizm. Bütün dünya ona görünür Avropaya gələnlər kimi. Kim tanıyır vaxtında olan Balamir xanı? Necə yüksəlmişdi Xaraton padşahı? Necə özünü əbədiləşdirmişdi müdrik Donat? Köçərilərin monoqrafiyalarında onlar haqqında heç bir səhifə yoxdur.

Görünür, o monoqrafiyaları yazan müəlliflər fikirləşməyə də qorxurdular ki, türk padşahları: Balamir, Xaraton, Donat çıxarmışlar çöllüləri Avropaya və türklər qarşısında - Vizantiya və Roma hakimləri baş əymişlər, o cümlədən böyüklər - böyüyü olan türkün mərd oğlu Atilla, Roma papasını diz çökdürmüşdü və Böyük köçünü Avropada tamamlamışdı. Avropa onun ayağı altında idi və ona vergi verirdi. Atillanın ölümündən sonra onun 184 (!) oğlu qalmışdı, qızları isə sayılmamışdı. 

Bundan sonra atalarının yerinə kimin keçəcəyi üstündə münaqişələr, nifaqlar başlanır və parçalanmalara gedir imperiya. Bu parçalanmalar o vaxt türkləri xalqlara ayırdı və başlandı bu tarix Avropada: burqundlardan, savoylardan, xarvatlardan, bavarlardan, saksonlardan, katalonlardan, serblərdən, çexlərdən, bolqarlardan, macarlardan və başqa “xırda xalqlar”. Beləliklə bir anda Avropa ölkələri yarandı və bu hadisə tarixçilərin heç ağlına da gəlmirdi. Elə bil birdən göydən yerə düşdü bu ölkələr. Başlandı qardaşlar müharibələri və nəsilbənəsil bu ziddiyyət gedirdi.

II-V əsrdə yaranmışdı nəhəng səhra ölkəsi Dəşt-i-Qıpçaq (kıpçak ümumtürklərə verilən addır M.A. tərəfindən simvol kimi).
Altaydan uzaqdakı torpaqlar Atilla vaxtında “alman” (türkcə uzaq deməkdi) adlanırdılar. Buradan da toponim Almaniya (Germaniya) ölkəsinin adı əmələ gəlir. Alman tayfalarının çoxunda göy gözlü, sümüklü üz türkün kök nişanəsindən xəbər verir və onların danışıqları da qədim türk ləhcəsidir. Elə də, ilk tarixi olan bir hissəsi Fransa, İtaliya, İngiltərə, Avstriya, Yuqoslaviya, Çexiya, Bolqariya... türkün izləri açıq-aydın hiss olunur. Arxiv materiallarına əsaslanaraq, bu ölkələr XVI əsrə kimi türk dilində danışıblar. Lakin Qərb kilsə inkvizisiyası zamanı bütün arxivlərdə “nəhəng təmizlik” aparılıb. Xoşbəxtlikdən gözdən qaçanlar olmuşdu və indi məcburiyyət qarşısında qalaraq unudulmuş (unutdurulmuş) türkün tarixi həmin sənədlərə əsasən üzə çıxır. Orta Avropada türklər yaşamışdı... Türk kimi də qalırlar, özlərini unutduraraq... 

Əlbəttə, türk coğrafiyası Avropa xəritəsində qalmaqdadır. Onlara əsasən də türklərin tarixi oxunur. Misal olaraq Ulus Burqund nəslinin marşrutu Avropaya başlanıb Baykal dağlarından (orada əsli Şərq “burqund” toponimidir). Sonra Kaspi səhralarında, bir hissəsi Qafqaz ətəklərində yerləşdilər - Karaçayevdə, orada Burqund kəndi də var. 435-ci ildə ulus atasının Atilla olduğunu bildikdə çatdı Fransaya, orada Burqundiyanı möhkəmlətdi - Burqun - yurt etdi. Fransızlar - burqundlar indiyə kimi, öz türk mətbəxindən yeməklər, nə isə geyimdən, xırda detallardan, unudulmamış ənənələr və qaydalar hələ də davam edir. Eləcə də Savaoy ulusun marşrutu başlanırdı Terin-güldən (Baykal gölünün keçmiş adı) ta Orta Avropaya kimi. Terinq - türkcə bolluq sözünə oxşar bir sözdür. Savaoyları terinq - türinq adlandırırdılar. Atillanın tərəfdarlarını, burqundlarla və başqa türk tayfalarıyla birlikdə tarixini İordan qeyd edir - terinqlərin atçılıq məharətlərini. Köklü avropalılar o zaman at saxlamırdılar və inkişaf da etdirmirdilər və kumıs da içmirdilər.

“Balkan” Dunayda əsl qıpçaq meşəsinin adıdır. Türkcə dağ silsiləsi meşə ilə örtülmüş deməkdir, eləcə də bu ad Azərbaycanda da var (görünür, müəllif M.A.Belokanı nəzərdə tutur). 

Böyük Səhranın türk sərhədləri İngiltərədə də, görünür, yadda qalmış ingilis-sakson yürüşlərində. 

V-VI əsrlərdə türklər başçılıq edirdilər (ulus saklar və ya sakslar). Aborogenləri böldükdə kipçaklar möhkəmlənir, hökumət “adası” qurur Kent - yurtu, bu sonra olur Kent krallığı, hansı türkcə adlanır, “daş üstə qala”. Adanın içində isə Kala şəhəri qaldırılır. Buradan anqlosaksların yürüşləri hazırlanırdı və Ta-de-Kale körfəzindən yola salınırdı. Xəritələr bu informasiyanı da saxlayıb. Burada ən birinci abbat türk adını daşıyırdı Aydan - (şəffaf deməkdir) və aborogenlərə Göy Tenqriyə inam öyrədirdi.

Rusiyada, Moskvanın Kremlilə üzbəüz Moskva çayının sağ tərəfində Bolcuq adlanan yer var. Rus dilində belə söz yoxdu, türkcə isə palçıq deməkdir, rus dilinə tərcüməsi «boloto-qrəzğ» deyilir.

İndiki Rusiyanın səhra şəhərlərinin adları, kökləri türk sözlərinin mənasını daşıyır: Misal; “Orel” - Qartal - “yola düşmək”; Tula - “dolu”; Bryansk -Bryanerek - “birinci, böyük, əsas”; Saratov - Sarıtay - “sarı dağ”; Simbirsk - Simbir - “yeni qəbir”; Kaşira, Koloma, Kaluqa, Voronej, Penza, Çelyabinsk, Kurqan... bunların hamısının mənaları var. Yaddan çıxmış adlar çoxdur, hansılar türklərin ilk doğma vətənlərindən xəbər verir”.

Qədim coğrafiya xəritələri işğalçı İvan Qroznının və I Pyotrun izlərini də göstərirlər ki, necə işğalçı Rusiya öz torpaqlarını artırırdılar öz qonşularının hesabına, hansıları xəritələrdən çalışırlar qara tarix kimi yoxa çıxarsınlar, təzədən isə, özləri istədiyi kimi tarix yazsınlar”. Qoy yazsınlar! Türkün uzunmüddətli gizlədilmiş izləri artıq üzə çıxıb. İndi ağıllı başlar lazımdır ki, türkün mədəniyyətini anlamayanlara mədəni surətdə anlatsınlar. 

Baxmayaraq ki, rusun kökü də türkdü, ancaq ona unutdurublar... Yenə bir misal Murad Adjidan “Təsadüfi deyil ki, qədim türk şəhəri Kipenzay, hansı ki, Avropa xəritələrində qeyd olunub, sonradan onun adı çevrilib rus şəhəri Penzaya və yaxud Şapaşkar - Çeboskar, Buruninej - Voronej, Çelaba - Çelyabinsk olublar”.

Beləliklə, Murad Adjinin axtarışlarının səyi nəticəsində gördüyümüz kimi, bu qədər sahələrin sahibləri olan türklər elə bil tarixdən yoxa çıxıblar. Hər vuruşlardan sonra ulus, ulusu yoxa çıxarırdılar (çıxartdırırdılar və yaxud yeni bir xalqa çevirirdilər və əritdirirdilər). Buna baxmayaraq, indiyə kimi nənə-baba əcdadlarının az da olsa, nişanələrinin izləri Avropada və başqa ölkələrdə qalmaqdadı. 

Bunları yalnız və yalnız üzə çıxan sənədlər əsasında mədəniyyət əlaqələrilə üzə çıxarıb möhkəmlətmək olar. Çünki hələ yer kürəsində türk nəslinin canlı şahidləri türk dövlətlərində və s. yerlərdə, ən qabaqcıl, sülhməramlıların fəal iştirakçıları yaşamaqdadırlar.

Türklərin kompakt yaşadıqları yerlər başlayır bütün Qafqazdan ta İrana kimi, o cümlədən, bütöv Azərbaycan dövlətçiliyi, Türkiyə, Orta Asiya türk dövlətləri və Rusiyanın işğallarından sonra daxilində qalan türk avtonom respublikaları və dünyada yaşayan türk icmaları hansılar çoxluq təşkil edirlər, dünya xalqlar arasında və hamısı da sakitcə öz işləri ilə məşğuldurlar, heç bir kəsə toxunmadan. Yenə deyirəm, Murad Adjinin kitabını oxumağa dəyər. 

O, çox ətraflı və dəqiq gizlədilmiş türk tarixinə istər Altaydan, istərsə də Qafqazdan geniş açıqlamalar verir. Mən, demək olar ki, bir neçə ola-olmaz məlumat verdim. O, Azərbaycan haqqında da qiymətli səhifələr az yazmayıb, hətta deyir “əgər mən faktiki sənədlərə arxalanmasaydım, ermənilər və s. məni parça-parça edərdilər”. 

Türklər formalaşdıqca daimi əzab-əziyyətlərlə, çətinliklərlə üz-üzə qalıblar yadelli ölkələrin dini və dövlət xadimləri tərəfindən. 

Türklərin mədəniyyətinə, inanc işarələrinə, əlyazmalarına yiyələnərək özlərini inamlarından - “Göy Tenqri”sindən (Tanrısından) rast gəldikcə, əsrlər boyu çalışıblar unutdursunlar, başqa dinlərə inandırsınlar, tabe olmayanları məhv ediblər, lakin nə köklərini, nə də inamlarını kəsə - undutdura bilməyiblər. Belə mühitlərdə türklərin Atillaları, Hunları, Teymuriləri, Gül-Tekinləri... Çingizxanları, Babəkləri, Cavanşirləri və s. kimiləri olub və olmaqda da davam edirlər, əlbəttə, Dədə Qorqud kimi ilhamvericiləri başda olmaqla, milli mərdlik, cəsur, vicdanlı şəxsiyyətləri mübarizə meydanına çıxıb və türkün kim olduqlarını dünyada özünü müdafiədə göstəriblər. O, çətin soyqırım zamanında həmçinin türklər arasında nifaqlar salınan ulus-ulusı qırdıqca Gül-Tekin xanın son sözlərindən min ildən artıq keçsə də, elə bil indi həkk olunub daşlara (mən bunu bilə-bilə təkrarlayıram). 

“Məgər, həqiqətən düşmənçilik daxil olub biz türklərə. Yox! Düşmənçilik daimi deyil. Düşmənin ağzından çıxan söz zəhər oldu biz türklərə, qoy həqiqətin sözü dərman-məlhəm olsun bizlərə”. Amin! 


Görün bu sözlərdə nə qədər müdriklik var. Odur ki, gəlin hamımız həqiqəti axtaraq, üzə çıxaraq və zirvələr fəth etmək üçün daha da zənginləşək.