Koishigara SALGARAULY,
Tarih Bilimleri Doktoru, Profesör:
16.03.2016
– Koyshygara ağa, araştırdığınız göçebelerin kadim tarihiyle başlayalım sohbetimize... Mesela, "aynı Türk'ün torunları" olduğumuza dair sesimiz neden küresel çapta daha net duyulmuyor?
– Modern tarih Avrupa anlayışıyla yazılmıştır. Sadece bizim tarihimiz değil, dünya tarihi de böyledir. Bu nedenle Avrupa anlayışına ulaşan herkes “medeni”, “bizim” halklar olarak kabul edilirken, yüksek medeniyet ve kültür seviyelerine rağmen bu anlayışa ulaşamayanlar “vahşiler”, “ötekiler” olarak adlandırılır. Bu kavram, yazı ve çizimi erken yaşta edinen ülkelerin bıraktığı yazılı miras temelinde oluşmuştur. Buna dayanarak, insanlık tarihi genel olarak ikiye ayrılmıştır: “tarih öncesi dönem” ve “tarih sonrası dönem”. “Tarih öncesi”, Hristiyanlık öncesi 8. yüzyıla kadar olan dönemi ifade eder. “Tarih sonrası” ise o tarihten sonraki dönemi ifade eder. Günümüzde Hristiyanlık öncesi 8. yüzyıldan 2. yüzyıla kadar olan 6 yüzyıl “zaman ekseni” olarak adlandırılır. Bu, tüm bilgi ve anlayışın genişlediği, kadim dinlerin ortaya çıkışının başladığı, insanların düşüncesinin geliştiği ve yazı ve çizimin gelişiminin başladığı dönemdir. Bunun ötesinde ise çok az kanıt ve çok fazla tartışma vardır.
Tarihin dönemlere bölünmesi, "tarihsel halklar" ve "tarihsel olmayan halklar" terimlerinin ortaya çıkmasına yol açtı. Daha sonra bu isimler "yerleşik" ve "göçebe" ile değiştirildi. Ancak terimler değişse de anlam aynı kaldı. Yerleşikler "medeniyet yaratan medeni halklar" olarak kabul edilirken, göçebeler sürülerini takip eden ve ot veya su olan her yerde dolaşan bozkır gezginleri olarak kabul edildi. Bu kavram, 20. yüzyıla kadar şeklini değiştirmedi. Tüm hayatını göçebe halkların tarihini yazmaya adamış ünlü Rus tarihçi Lev Gumilyov, "Çin'de Hunlar" adlı kitabında şöyle yazmıştır: "19. yüzyıl bize, 'yerleşik halklar insan medeniyetini yaratırken, Orta Asya vahşet ve zulüm sisi içindeydi' kavramını miras bıraktı." Bu kavramın zararlılığı yalnızca yanlışlığında değil, aynı zamanda düzeltilemeyen veya test edilemeyen bilimsel bir başarı olarak sunulmasında da yatıyordu," diye vurguladı. Türk kökenli göçebe halklara dair böylesine tek taraflı bir bakış açısı, onların tarihinin incelenmesine yol açmamıştır. Bu nedenle, bugün göçebe halklar hakkında bir şey biliyorsak, bu yalnızca "yazı ve çizim için belirlenmiş ülkelerle" temas kurdukları zamanki isimleridir. Modern tarihte bilinen Hititler, Kimmerler, Etrüskler, Hiksoslar, Kassitler, Saka-İskitler ve Aryanların yerleşik ülkelere gittiklerine dair kanıtlar vardır ve hiçbirinin bundan daha önce bir köken tarihi yoktur. Bildiğimiz en eski üç yazı biçimi - piktografi, ideografi (hiyeroglifler) ve fonetik yazı - Sümerlerde kendi tarihine sahip değildir. Fırat ve Dicle nehirleri arasında nereden geldiler? Medeniyete nasıl ulaştılar? Bilmiyoruz. En şaşırtıcı olanı ise, insan yazısının tarihini inceleyen tanınmış dilbilimci D. Dringer'in "Alfabe" adlı kitabında Sümer yazısını "bir bağ yazısı", yani eklemeli bir dil olarak adlandırmasıdır. Ancak dünyada bu tür bağ dillerine sahip halklar olduğunu bildiği halde, bunu kendi dilleriyle karşılaştırıp kökenini belirlemek yerine, "bu bir Hint-Avrupa dili değil" diyerek daha fazla araştırma yapmadan konuyu kapatmaktadır. Tüm göçebelerin tarih, kültür ve diline karşı tutumu da böyleydi.
– Şimdi lafı daha fazla uzatmadan Türklerimizden bahsedelim, hangi verilere güvenebiliriz?
– Kadim tarihimiz, eski Çin Wei İmparatorluğu'nun elçisinin Türk Hanlığı'nın merkezine gelişiyle başlar. Dolayısıyla Türk halkı, günümüz dünyasının ve eski Sovyet tarihçilerinin, kendi Kazak tarihçilerimizin çıkarımlarına göre, 6. yüzyılda Altay'da ortaya çıkan genç bir halktır. Peki bu halkın ataları kimlerdi? 6. yüzyılda Kağanlığı kuran Türkler gökten mi yoksa yerden mi indiler? Nereden geldiler? Hangi dönemlerden geçtiler ve hangi zorlu yolları izlediler? .. Bununla ilgili tek bir kelime yok. Bunu araştırmak için hiçbir talep yok. Türkler hakkındaki mevcut kaynaklarımız Orhun-Yenisey yazıtlarındaki, Çin yıllıklarındaki ve hanedan soyağaçlarındaki verilerle sınırlıdır. Aslında biz, 6. yüzyıla kadar Doğu ile Karadeniz arasındaki toprakları fetheden Türk Kağanlığı adlı büyük bir imparatorluğun halkıyız. Biz bir yılda ortaya çıkan çekirgeler değiliz! Biz bir yılda inşa edilen bir bina değiliz!
Modern Kazakistan tarihine bakarsanız, Türk kökenli olduğumuzu kabul ederiz. Ancak tarihimizi Türk Kağanlığı'nın kendisinden değil, daha sonra Batı Türk Kağanlığı ve Doğu Türk Kağanlığı olarak ikiye ayrıldığı zamandan, yani Batı Türk Kağanlığı'nın tarihinden başlatıyoruz. Sonuçta, Kazak Hanlığı'nın bir parçası olan Uysin ve Kanlı gibi tüm boylarımız, o Türk Kağanlığı'nın bir parçasıydı. Bu yazılı bir kanıttır. Daha doğrusu, Kazak Hanlığı'nı oluşturan 43 büyük boy nereden geldi? Aslında, Kazak Hanlığı'nın kendisi yalnızca 1456'da kuruldu. Ve Uysin ve Kanlı devletlerinin, yani Kıpçak Hanlığı'nın bundan önce de var olduğunu biliyoruz. Avrasya coğrafyamızın batısındaki höyüklerde, Doğu Avrupa'da ve Altay'da bulunan maddi miras neden tek bir ustanın eseri gibi görünüyor? Berel höyüğünde bulunan altın elbiseli bir adam ve benzersiz altın süslemeli 13 at, yüksek bir lüks biçimi değil mi? Bir soyluluk işareti mi? Ve eski Türkler bu kadar güce, servete ve lükse eriştilerse nasıl bu kadar barbar olabildiler? Kağanlığa "bozkır imparatorluğu" denir. Ancak, böyle bir devlete sahip bir ülkeye neden "vahşi, göçebe kabileler" diyoruz? İnsanlarına neden "kabileler, kabileler" diyoruz? Hiçbir kabile isterse hanlık yaratmaz. Peki bizim Kazak bozkırlarında kaç hanlık vardı?! Nitekim dünkü Altın Orda'dan sonra 26 hanlık yaratıldı. Bu bir tanesi. İkincisi, Cengiz Han'ın istilasından önce Doğu kültürü yüksekti. El-Farabi bizden geldi. O zamanlar dünyada Mahmut Kaşkari gibi ansiklopedik bir sözlük oluşturan kimse yoktu. Devletin kuruluşunu, yönetim yöntemlerini anlatan ve ulusal çıkarları gözeterek geleceği değerlendiren Yusup Balasagun'un didaktik şiiri kadar büyük eserler yazılmamıştır. Bunlar da gökten zembille inmemiştir. Bu, Sümer ilahilerinin, Homeros'un "İlyada" ve "Odysseia"sının, Hint Vedalarının, "Mahabharata"nın ve Firdevsi'nin "Şehname"sinin ezelden beri süregelen kesintisiz bir geleneksel devamıydı. Nitekim, bu büyük mirasların yaratıcılarının da Türk kökenli halkların temsilcileri olduğu artık anlaşılıyor.
– Biz vahşi değiliz ama yine de bize “göçebe” mi deniyor?
– Biz hiçbir zaman tek başına göçebe bir halk olmadık. Göçebe bir hayat yaşadığımız doğrudur. Ama yarı göçebe, yarı yerleşik bir hayattır. Türklerin tarihine, Avrupa anlayışındaki toplumsal oluşumlar perspektifinden bakılamaz.
– Ruslar hâlâ “Sovyetler Birliği Kazak milletini kurdu” diyorlar. Genel olarak, “köle sahipleri çağı”ndan biraz etkilenmedik mi?
– Sadece bir millet değil, “Kazakları insanlaştırdık, eğittik” diyorlar. Bu, sömürgeci ülkenin egemenliğinin bir işaretidir. Sizi sömürgeleştirmenin, tarihinizi ve geleneklerinizi yok etmenin amacı, zihninize “sizi insanlaştırdık” kavramını aşılamaktır. Soljenitsin’in “Siz bir millet değildiniz. Kazaklar, sığırlarının çiğnediği topraklara “bizim” derlerdi” dediğini hatırlıyor musunuz? Ah, atalarımız ömürleri boyunca “Volga ve Ural” dediler! Aslında o Volga artık sizin toprağınızda değil. Uralların da sadece eski yüzü değil, öbür yüzü de var. Sorun burada. O zamanlar nasıldınız? Bugünlere nasıl geldiniz ve bu kadar çok değerinizi nasıl kaybettiniz? Tüm bunları dikkatlice kaydedip yazsaydık, bizim neslimizin böyle tek bir sorusu bile olmazdı. Tarih, benim, sizin ve yolda yürüyen Kazakların atalarının biyografisi, eylemlerinin kroniğidir. Örneğin, atanızın kim olduğunu ve nerede tökezlediğini bilmiyorsanız, siz de orada tökezleyeceksiniz. Tarihin dersi budur. "Köle sahipleri çağı" hakkında söylediklerinizin Türklerle hiçbir ilgisi yok. Roma'daki gibi bir kölelik yoktu. Artık tarih bilimi bile bunu kabul ediyor.
– Röportajlarınızdan birinde, “Zamanları geldiğinde Sovyetler Birliği’nin parçalanıp düşeceğini biliyordum.” demişsiniz. Bunu nasıl biliyordunuz?
– "Sovyet hükümeti benim veya çocuğumun, torunumun veya torunumun ömrü boyunca düşecek" diye bir düşüncem yoktu. Fakat antik tarihi inceledikten sonra, her imparatorluğun sonunda çökeceğini fark ettim. Medeni bir imparatorluk canlı bir organizma gibidir: doğar, olgunlaşır, gelişir, geriler ve ölür. Dolayısıyla, herhangi bir imparatorluğun sonu çöküştür.
– “Kazak aydınlarının son toynakları Alaş aslanları oldu” klişesine biraz perspektif katabileceğinizi düşünüyor musunuz?
– İşte oğlum… “Milletin Esasları” adlı bir kitapçığım var. “Kazaklarda aydın yoktur” görüşüm yer alıyor. Öncelikle “aydın” kelimesini anlamamız gerekiyor. Anlamını bilmeden bir şey hakkında konuşmak anlamsızdır. Bağımsızlıktan bu yana, yerel medya “Kazaklarda aydın var mı, yok mu?” üzerine birçok tartışma düzenledi. Biri aydınlar için “hayır” diyor, diğeri “var” diyor. Ve böyle devam ediyor. Aklı başında bir insan var olan bir şey için “var mıdır” diye sormaz. Dolayısıyla, sorunun sorulması bile muhtemelen bir şeyleri açığa çıkarıyor. Bu soruyu cevaplamak için önce “Aydın kimdir?”, “Kime aydın denir?” sorularını cevaplamalıyız. “Ziya” Arapçada “ışık” anlamına gelir. Ve aydın, parlak, ışıldayan anlamına gelir. Temel olarak, kişiliği, davranışları ve özüyle etrafı aydınlatan kişiyi ifade eder. Peki, bizde böyle biri var mı?!
Bir aydını Rus aydınlarıyla karşılaştırırız. "Aydınlar", iyi okumuş, bilgili ve temiz, eğitimli insanlardır. Buna karşılık, tüm Kazaklar aydındır. Sonuçta, orta veya yüksek öğrenim görmemiş Kazak yoktur. Kazak kavramında aydın kavramının anlamı farklıdır. Benim anlayışıma göre: "Milli aydın, geldiği milletin tüm iyi niteliklerini özümsemiş, yüksek ahlaki karaktere sahip, halkının çıkarlarını kendi çıkarlarının üstünde tutan, bilinçli yaşamını onlara hizmet etmeye tereddüt etmeden adayan, ulusal kalkınmayı hedefleyen toplumsal idealleri savunan ve destekleyen, bu yolda karşılaştığı zorluklarla tereddüt etmeden yüzleşebilen ve gerekirse hedefi uğruna mücadele edip fedakarlık yapabilen kişidir." İşte böyle bir kişi aydındır. Ve eğer bir değil, birkaç kişi varsa, o zaman bu bir aydınlar topluluğudur. Ve eğer hiç yoksa, bin yerden "var" diye bağırsanız bile, hayır!
- Nedenmiş?
– Kazak halkının oluşumundan bu yana kendi aydınları vardı. Ülke modernleştikçe sayıları da arttı. Kazaklar öncelikle insanları insan olarak eğittiler. Çok çalışıp hiçbir şey yapamayanlara “öğrenemediler” denirdi. Çarlık Rusyası döneminde aydınlarımızın sayısı azaldı. Ancak kapsamları daralsa da soyları tükenmedi. O dönemde Kazak kültürüne Avrupa bilgisini sokmak gerekiyordu. İşte Abay'ın haykırdığı bilgi budur! Ruslardan öğrenmek, onları büyük bir güç olarak görmek anlamına gelmez. Onlar (Büyük Petro'dan başlayarak) Avrupa'dan öğrendiler. Abay, o dönemin koşullarında bilginin anahtarının Rusya'da olduğunu ve bilginin Rusya aracılığıyla elde edilebileceğini söyledi.
Sovyet hükümeti önce entelektüel topluluğun seçkinlerini yok etti. Sonra da onu aydınlatan ve eğiten çevreyi yok etti. "Entelektüel" kavramı ortadan kaldırıldı ve yerini uzmanlar aldı. Bunları ulusun seçkinleri, ulusun aydınları olarak gördük.
– "Eşsiz" ve "benzersiz" kavramları üzerine bir hayli fikriniz vardı...
– Atalarımızın kim olduğunu, nereden geldiğimizi, nasıl buraya geldiğimizi, nasıl bu güne geldiğimizi… tüm bunları, elimizdeki tüm kaynakları tartarak, sadece bugünün konusu üzerine adaylık ve doktora tezlerimizi savunarak bilmek bizim görevimizdir. Kazaklar ise atalarını ayırt edemeyenlere “bilinmeyen” ve “bilinmeyen” derler. Kötü bir soya sahipseniz, bilinen bir atanız yoksa sizden nasıl bir nesil çıkacak?! Onları neye koşturacaksınız, nerede yetiştireceksiniz?! Amerika’ya ve Rusya’ya bakarak bir Kazak yetiştiremezsiniz! Annesinin rahminde büyümemiş bir kartal, asla kartal doğasını gösteremez. Leş yer ve kuzguna dönüşür. Biz sadece atalarımızın savaştığını ve birini öldürdüğünü söylüyoruz. Peki ya kişiliği?! Kazaklar da dahil olmak üzere Türk halkımızın atasözlerine bakarsanız, her biri birer tezdir! Bana göre Avrupa felsefesi, düşünceye dayalı, kitabi bir felsefedir. Kazak felsefesi ise yaşam laboratuvarından geçmiş, alnına taş değmiş, her şeyi kendi varlığıyla hissedip görmüş ve kendi deneyiminden özetlemiş bir düşünce sürecidir. İçinde fikirleri bir fikirden diğerine taşıyan hiçbir fantezi veya rastlantısallık yoktur. Peki Kazak felsefesinin bu gücünü ortaya çıkarıp herkese gösteriyor muyuz?! İşte sorun bu!
– Şu anda televizyonda Kazakçaya çevrilmiş Kore tarihi dizilerini izliyoruz . Neden bu seviyede bir senaryoyu kendimiz yazmıyoruz? Yoksa kardeşler, "Bu filmde neden bizim klanımızdan bir kahraman yok?" diye bağıracak mı?
– Kitaplar eskisi gibi okunmuyor canım! Ve şu anki 17 milyon insanın en az yarısı film izliyor. Dünya iyiyse, bu 17 milyon insanın neredeyse tamamının film izlemesi şaşırtıcı değil. Lenin'in "Bütün sanatlar arasında bizim için en önemlisi sinemadır" demesi boşuna değilmiş. Dolayısıyla ideolojide sinemadan daha etkili bir sanat dalı yok. Bahsettiğiniz fikir yüreğime dokundu. Koreli Jumong'dan az değil, hatta daha da fazla büyük Türk şahsiyetleri var. Onlar hakkında düzgün bir film yapamamamız yüreğime dokundu ve gururumu incitti. Bu eksikliği telafi etmek amacıyla Mudeh Khan hakkında 15 bölümlük bir dizi senaryosu yazdım. Yazdıktan sonra Kazakfilm'e gönderdim. İyi karşıladılar. "Çekeriz" dediler. Ama filme alınmadı. Daha sonra Kazakistan TV kanalıyla birlikte çekmeye çalıştılar, ama o da olmadı.
Bu filmin bahsettiğiniz kabileyle hiçbir ilgisi yok. Bu, tüm Türk kökenli halkların ortak bir filmi. Herkesin ortak kökenini konu alıyor. Türkiye Türkleri, Azerbaycanlılar, Türkmenler, Kumuklar, Karaçaylar, Balkarlar, Başkurtlar, Tatarlar, Kırgızlar, Özbekler, Uygurlar, Karakalpaklar... hepsinin ortak bir tarihi var!
– Toplumumuz neden kayıtsız kalmaya devam ediyor? Aksine, çoğu zaman mantıksız eylemlere yöneliyor...
– Artık Türk ülkelerinin birliği gündemde olmaya başlıyor. “Türk Devlet Konseyi” kuruldu. Bunun için çok para harcandı. “Türk Yaşlıları” adında bir örgüt de var. Astana'da “Türk Akademisi” faaliyet gösteriyor. Üniversitelerde Türkoloji bölümleri açıldı. Ancak henüz kayda değer bir sonuç yok. Sovyetler Birliği döneminde Türkoloji çalışmaları yalnızca dilbilimsel açıdan inceleniyordu. “Türkoloji”, adından da anlaşılacağı gibi, muhtemelen Türklerin kim olduğunu bilmekle başladı. Tarih bize anlatmıyorsa başka hangi bilim anlatabilir ki? Tarihe atıfta bulunmayan dilbilim de gerçeğe ulaşamaz. Dünün Türkçe konuşan Bulgarları 9. yüzyılda Avrupa'ya gittiler ve şimdi Hristiyan inancına sahip Slav bir halk. Dil budur işte! Türklerin kadim tarihinin incelenmesi, büyüyen ve gelişen ortak köklerimizin ortak tanınması henüz yapılmadı. Türklerin kadim tarihi araştırma kapsamı dışında kaldı. Ülkenizde böyle bir politika olmadığı için bu yönde hiçbir şey yapılmıyor. Şimdi halkımız sadece konuşuyor. "Dil ölüyor" ve "Aman Tanrım, dinim..." bunların hepsi bunun sonuçları.
Kasım'ın sözleriyle, "aile küçük bir devlettir." Diyelim ki babanız cumhurbaşkanı, anneniz başbakan, kardeşiniz aydın, küçük kardeşiniz muhalefet ve çocuklarınız halk. Peki bu evde birlik ve beraberlik için ne gerekiyor? Modern basında yazıldığı gibi, Kazak aydınları ikiyüzlüyse, yetkililer halka karşı anlayışsızsa, muhalefet beceriksizse, şairleri saray şairiyse, yazarları yoksullarla ilgileniyorsa ve halk uysal, ılımlı ve sessizse, bu evi kim daha iyi hale getirecek?! Kim daha iyi?! Aklı başında olup makale yazan tek kişi mi?! Böylesine bir sorumsuzlukla kendimizi mahvediyoruz. Halk kimseye güvenmiyor. Ancak ortak evimizde hepimiz iyi olduğumuzda, ancak birbirimizle uyum içinde olduğumuzda refah gelecektir. Bunu düşünmek, pes etmemek daha iyidir.
– Söyleyin bakalım, manevi hazineler konusunda biraz ihmalkâr davranmıyor muyuz?
– Sözde “devlet programı” ile epey moda olduk. Her yıl birçok şey ortaya çıkıyor. Uygulanan tek program “Kültürel Miras”. İlk yıllardan bahsediyorum. O zamanlar gerçekten harika şeyler toplanıyordu. Ancak bunların incelenmesi ve kullanılması bir dezavantaj. En üzücü olanı ise, birileri bu toplanan mirasa dayanarak bir konuyu ele alıp incelediğinde ve bu konuda bir keşif yaptığında, bunun dikkate alınmaması. Ders kitaplarına girmiyor, bilimsel dolaşıma girmiyor. “Aman Tanrım, Myrkymbay böyle bir dünya sansasyonu yarattı ve bir keşif yaptı!” demiyorlar. Bunun yerine, biri altın bir adam bulduğunda, tıpkı altın arayıcıları gibi, buldukları altın hakkında konuşuyor, yaygara koparıyor ve gazetelerde yazıyorlar. Peki o altın ürünü kim yaptı? Nasıl yaptı? Antik çağlarda bu kadar büyük bir kültüre kim sahipti? Bu soruların cevaplarını tarih dilinde söyleme yeteneğimiz yok! Sonuç olarak, bugün atalarımız olan Sakaları bizden başka kimse Türk olarak tanımıyor. Herkes "Hint-Avrupa dili konuşan insanlar" diyor. Sorun, her şeyi birbirine benzetebilmek!
"Türkler, insanlık medeniyetinin ateşini ilk yakanlardı" demek için her türlü sebep mevcut. Genetik biliminin en son başarısı -DNA araştırmalarının sonuçları- bunun için tam bir fırsat sunuyor. Şimdi, bu DNA verilerini tarihsel verilere dayandırıp Türklerin gerçek bir tarihini oluşturmanın zamanı. ABD, Kaliforniya Üniversitesi'nden Alan Wilson ve Rusya'daki Vavilov Genetik Enstitüsü'nden İlya Zakharov liderliğindeki bilim insanları, Amerikan yerlilerinin Türk olduğunu ve tarihlerinin 30-40 bin yıl öncesine dayandığını kanıtladılar ve bilim tarafından kabul edildiler. Harvard Üniversitesi profesörü Anatoly Klesov ise, Atlantik Okyanusu'na kadar olan Avrasya coğrafyasının çok eski zamanlardan beri yalnızca Türk kökenli halklar tarafından iskan edildiğini kanıtladı.
– Gazeteciler, Türklerin kadim bir halk olduğunu, hatta kadim sözleriyle bile çoktan kanıtladılar. Peki bilim buna yeterince dikkat etmiyor mu?
– Haklısın! Mesela eski zamanlarda Türkler "vatan" kelimesini "uya" ve "an" kelimeleriyle vermişlerdir. "Uyas" kelimesi yerleşik halklar için, "an" kelimesi ise göçebeler için söylenmiştir. Bugün dünya halklarının devlet adlarındaki "iya" eki, Türklerin bu "vatanı"dır. Türkiye Türklerin, Bulgaristan Bulgarların, vb. Dedikleri gibi. Turan Turların, Kazan Gazların, Alban Dağlıların, Suan Suların, Britan Britanyalıların vb. anavatanıdır.
Türklerin gerçek tarihi şimdi yazılacak.
– Hikayeniz için teşekkür ederim!
Еркеғали БЕЙСЕНОВ (BEYSEGALİ BEYSENOV)'un röportajı, 2016
