Kaya resimlerinin tarihlendirilmesi günümüzde de halen tartışılan sorunsallardan biridir. Bu durum, kronolojik olarak tanımlanmasını zorlaştırmaktadır. Genel olarak sembolizma, üslup ve kontekst üzerine yapılan tarihlendirme çalışmaları yetersiz kalmaktadır. Resmetme faaliyetinin yapıldığı alanlar ve dağılımı düşünüldüğünde, kaya resimlerinin sürekliliği ve değişkenliği göz önünde tutulmalıdır. Farklı coğrafyalarda yapılan resmetme faaliyetinin çoğu zaman benzer form ve öğeleri içerek şekilde yapılmış olması, analojik yöntemin eksik kalabileceğini göstermektedir. Bu bağlamda kontekst, üslup ve tekniğe dayalı karşılaştırmalar en sık kullanılan tarihlendirme yöntemi olsa da, özellikle son yıllarda artan çalışmalarla birlikte, çeşitli tarihlendirme yöntemleri, (14) etkin bir şekilde kullanılmaya başlanmıştır.
Çalışma konumuzu oluşturan Doğu Anadolu Bölgesi ve Anadolu’daki kaya resimleri şu ana dek yalnızca sembolizma ve kontekst üzerinden tarihlendirilmiştir. Van-Hakkari dağlık bölgesindeki arkeolojik çalışmaların azlığı ve buluntuların eksikliği, kaya resimlerinin değerlendirilmesini zorlaştıran diğer nedenler arasındadır. Tırşin Yaylası kaya resimleri için, Muvaffak Uyanık ve Herbert Künh, belirgin bir tarihlendirme yapmamakla birlikte; kaya resimlerinin Epipaleolitik ve Neolitik Dönem’de yapılmış olabileceğini belirtmektedirler (Uyanık, 1974, s. 102). Yakındoğu ve Anadolu’da kaya resimleri üzerine çalışmış olan E. Anati, Tırşin ve Gevaruk Yaylası’ndaki figürleri beraber değerlendirerek Neolitik, Kalkolitik, Tunç (Erken Tunç ve 2.bin yıl) ve Demir Çağı olmak üzere dört gruba ayırmıştır (Anati, 1968, s. 35).
M. Özdoğan ise, Tırşin Yaylası’nda yer alan bazı betimlerin, Göbekli Tepe’de yoğun bir şekilde görülen sembolizmaya bağlı olarak, Neolitik Dönem özellikleri taşıdığını öne sürmüştür (Özdoğan, 2000, 2004). Tırşin Yaylası’ndaki bir sirk gölü çevresinde Neolitik Dönem özellikleri taşıyan obsidyen dilgi parçalarının bulunmuş olması da bu fikri destekleyen bir kanıt olarak görülmüştür (Özdoğan, 2004, s. 298). Uyanık’ta yayladaki çalışmasında obsidyen ve çakmaktaşı alet parçaları bulduğunu belirtmiştir (Uyanık, 1974, 54-57).
Bu bağlamda, Tırşin Yaylası ve çevresinde yer alan kaya resimleri için bir kronolojik önerme yapmak oldukça zordur. Üslup ve sembolizmaya bağlı olarak, tespit ettiğimiz figürlerin en az iki döneme işaret ettiğini, büyük boyutlu gerçekçi figürlerin bölgenin erken örneklerini oluşturduğunu söyleyebiliriz. Tarihöncesi dönemde yapılmaya başladığını düşündüğümüz figürlerin yanında bazı resimlerin özellikle Tunç Çağı’nda da yapılmış olması muhtemeldir. Yoğunluk olarak daha az olduğunu söyleyebileceğimiz bazı figürler ise Demir Çağı ve sonrasında yapılmış olmalıdır.
Doğu Toros Petroglifleri: Tırşin Yaylası ve Çevresi
Hale Tümer
ANADOLU ARAŞTIRMALARI, 2018, Sayı 21.pdf:
(14) Radyokarbon, likenometri, lüminans analizleri ayrıca uranyum seri (U-series), potasyum argon gibi radyometrik ve izotopik analizler kaya resimlerini tarihlendirme amacıyla kullanılmaktadır.
Bayan Yürek - Kazakistan - Türk Kaya Resimleri
HAKKARİ
10 BİN YILLIK KAYA RESİMLERİ KAYIT ALTINA ALINDI
Milliyet, 21.10.2014
Hakkari'nin Norduz bölgesindeki Trişin Yaylası'nda bulunan ve 10 bin yıl öncesine ait olduğu değerlendirilen kaya resimleri, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Van Bölgesi Tarih ve Arkeoloji Merkezi Müdürü Yrd. Doç.Dr. Konyar ve ekibince fotoğraflanarak kayıt altına alındı. Konyar: "Kaya resimleri, arkeoloji literatürü ve bölgenin pristoryası için çok önemli. Kaya resimleri açısından en erken örnekler burada yer alıyor".
Hakkari'nin Norduz bölgesindeki Trişin Yaylası'nda, 10 bin yıl öncesine ait olduğu değerlendirilen kaya resimleri, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Van Bölgesi Tarih ve arkeoloji Merkezi Müdürü Yrd. Doç.Dr. Erkan Konyar ve ekibi tarafından fotoğraflanarak kayıt altına alındı.
İlk kez 1960 yılında bulunan ve o dönemden sonra bölgede yaşanan terör olayları nedeniyle gidilemeyen Trişin Yaylası'ndaki kaya resimleri, bölgede çatışmaların sona ermesiyle yeniden incelendi.
Yörede Van Müze Müdürlüğü'yle çalışma yürüten Konyar, ekibiyle 1960 yılından bu yana ilk kez kaya resimlerinin bulunduğu Trişin Yaylası'na giderek araştırma yaptı.
Kaya resimlerini tek tek inceleyerek fotoğraflayan Konyar, bölgede göçebe toplulukların yaptığı çok basit kaya resimlerinin olduğunu ve bunların tarih açısından önemli bilgiler sağlayacağını bildirdi.
Hakkari'nin dağlık alanları arasında kalan yaylanın deniz seviyesinden 3 bin metre yükseklikte olduğunu kaydeden Konyar, şunları söyledi:
"Burası 1960 yılında keşfedilmiş ama o tarihten bu yana arkeologlar buraya gelememiş. Bu yıl 50 yıl aradan sonra ilk kez bir arkeolojik ekip alanı ziyaret etti. Kaya resimlerini inceliyoruz. Trişin Yaylası'ndaki kaya resimleri, arkeoloji literatürü ve bölgenin prehistoryası için çok önemli. Kaya resimleri açısından en erken örnekler burada yer alıyor. Kum taşından kaya blokları üzerinde gruplar halinde bazen tek tek vurgu şeklinde işlenmiş, dağ keçisi, yaban geyiği, yılan ve insan betimleri var. Dönemin koşulları ve ihtiyaçları çerçevesinde resimler şekillendirilmiş. Bunları, avın iyi gitmesi için yapılan törensel resimler olarak tanımlayabiliriz."
Konyar, bölgede yüzlerce kaya resminin bulunduğunu ve bunların bir kısmının korunduğunu belirterek, bölgenin korunması için gerekli önlemlerin alınması gerektiğini vurguladı.
Kaya resimlerinin belgeleme ve fotoğraflama çalışmasını yaptıklarını, önümüzdeki dönemlerde de bu çalışmalara devam edeceklerini kaydeden Konyar, "Kaya üstü resimleri açısından burada yerleşmeler olduğu tahmin ediliyor. Göçebe toplulukların yaptığı çok basit kaya resimleri var. Kronolojisiyle ilgili değerledirmeler yaptığımızda, bunların 10 bin yıl önce bölgede yaşayanların yaptığı sanatsal üretimler olduğu söylenebilir" diye konuştu.
HAKKARİ KAM (Şaman)
ALTAY KAM
Bu fotoğraflar G.Kubarev'in "Karakol-Altay Petroglifleri"makalesindendir.
SB
