oath etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
oath etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

8 Ağustos 2016 Pazartesi

Ancient Turkic sculptures Altai 1


It is translated by google from Russian Language

USSR Academy of Sciences 
SIBERIAN BRANCH 
Institute of History, Philology and Philosophy

VD KUBAREV
Contributing Editor Dr. ist. Sciences EI Derevyanko

"Nauka" Novosibirsk SIBERIAN BRANCH 1984
Kubarev VD Ancient statues Altaya.- Novosibirsk: Nauka, 1984.

The book is the first comprehensive publication of the ancient Turkic stone sculptures of Altai, much of which is opened by the author. Presents materials on more than 200 sculptures Altai, summarized the results of years of archaeological excavations of ancient Turkic memorial structures that accompany the sculptures. On the basis of new materials with the assistance of ethnographic sources reconstructed "funeral" rite Eastern Altai Turks, as well as the issues related to the semantics, 
the chronology and the cultural and ethnographers.

Reviewers: AI Martynov VI Molodin
introduction
Chapter 1. Distribution of statues, their general characteristics
Chapter 2. The realities on izvvayaniyah as a source on history and ethnography
Chapter 3. Grave construction
conclusion
abbreviations
Note
application
tables

INTRODUCTION

Among the many ancient monuments occupy a special place stone statues, known in the archaeological literature as inaccurate, but the traditional name "stone images" [TASHBABA and BALBAL-SB] (1). Through the efforts of Russian and foreign scientists and different time heterogeneous types of stone sculptures were divided into several cultural and historical groups. This statues of the Bronze Age and Scythian time ("deer stones"), Ancient and Kypchak-Polovtsian statues of the southern Russian steppes. 

One of the largest groups account for Ancient sculptures in a large amount common in the vast mountain-steppe spaces of Central and Middle Asia. They are mostly portrayed in a sitting posture men Mongoloid appearance with high-cheeked face, slanting almond-shaped eyes, very often with a mustache and beard. In some sculptures depicted in the ears earrings, around the neck smooth mane or necklace; also shows clothing: heterogeneous hats, robes and caftans with cuffs over his chest, narrow or wide sleeves and cuffs. In the narrow belt, dialed using different plaques, suspended from a dagger and a sword in the scabbard, and handbag, sharpener and other items. Almost all sculptures vessel depicted generally in the right hand (left hand usually lies on the belt or arms).

Old Turkic stone sculptures in a large number of publications, including several monographs. And it is quite natural, as the lonely standing stone figures stood out sharply against the background of the Asian mountains and steppes, among the first to attract the attention of travelers and scientists.


Fig. 1. The ancient tombs of the Altai Mountains 
(on the GI Spassky, 1819).
[TASHBABA (with Oath Cup) represents the leader and BALBAL (without Oath Cup) represents the enemy, can also be from a different Turkish Tribe, 
must serve him in the other world- SB]



First a summary of the stone sculptures found in the Altai reports Russian prospectors who studied the Altai mountains in search of ores in the early-XVIII century. Following individual prospectors sent to Altai complex expeditions.

The first such expedition led by Peter Sheleginym, was sent to the Russian government in 1745. It gathered valuable geographic data about the area of ​​Lake Teletskoye and Chulyshman pool. Lawrence Fedenev and Nikita Shangin, the participants of the ore-search party in 1785, discovered and first sketched "the ancient peoples of the statue" in the mouth of the river. Heaters (left tributary of the river. Katun)[ KATUN is Turkish, means: Wife of Hakan/King-SB] (3). Mention stone sculptures and travel records academician PS Pallas, leader of two expeditions to Altai (4).

A significant role in the archaeological study of the edge has played one of the pioneers of the bourgeois-liberal historiography in the Siberian archeology GI Spassky. More than 8 years, he has lived and worked in the Altai. In one of his works placed drawings "of ancient tombstones from the Altai Mountains" (5) ( Fig. 1 ).

In 1826, a well-known scientist Professor University of Dorpat KF Ledebour also organized an expedition to the Altai. The "Altai hills" they examined ancient graves, which were erected slate slabs depicting human figures (6).

Stone sculptures and later attracted the attention of researchers. Separate notes and records about them can be found in the works of PA Chikhacheva (1842), AI Schrenk (1840-1843), GE Shurovsky (1844) and PI Nebolsina (1845).

In 1848-1851 gg. Altai conducted geological surveys mining engineer Vlangali. He also repeatedly met "Chud" mounds with stone placed upon them images of people (7) monographic description of Western Siberia, compiled Zavalishin, collected information on the ancient monuments of the region. These included (8) and stone sculptures.

A special place in the archaeological study of the Altai in the second half of the XIX century. you must take activities VV Radlov. His first expedition to the south-western districts of the region, he organized in 1860-1861 gg., And then in 1865 in the travel notes and records of the scientist is constantly referred to "rough stone images of people (women)" (9), made with these drawings.

Among local researchers Altai antiquities can not fail to highlight the eminent ethnographers SI and NS Gulyaev, mainly engaged in the folklore of Siberia, SI Gulyaev also gave a lot of time gathering information about archaeological sites. In his opinion all the mounds of Western Siberia were earth mounds, unlike them mounds of the Altai Mountains were made of stone. Often in such graves are stone pillars or statues in the form of a human figure. All data on the SI Gulyaev monuments summarized in handwritten papers:. "Notes on Chud hills", "On the hills or mounds in Siberia," and so d.(10) NS Gulyaev continued collection of archaeological finds and records of various ancient monuments (11) according to him, a group of stone sculptures ( "idols") [TASHABA and BALBAL-SB] before standing on the mounds on the road from the village. Baturova in the village. Idolovo (hence the name of the village) (12). NS Gulyaev published a picture of one of the sculptures on the river. Cox. Originally, the statue was like a stone pillar with the "mark of the highly uncertain." (13) He was subsequently found another fragment of a stone pillar and "undefined Inscription" turned to face sculptures (see. Table. The XXXII, 193, 1).

The famous explorer of Central Asia, GN Potanin on the way to Mongolia (1879) described the location of some of the Altai sculptures and drawings and published them. Along with other researchers in Siberia, NM Yadrintsev, he published a drawing and Chui deer stone mask. And N.Yadrintsev, who was in 1878-1880 gg. in the most remote corners of the Altai Mountains, more thoroughly and completely describe a variety of archaeological sites. His attention was drawn primarily to the mysterious "Skin-Tashi" - stone [Tash-Taş-Stone in Turkish-SB] the women he met throughout his route along the river valleys Chulyshman, Bashkaus, Sensing and Cox. He not only carefully crafted stone sculptures (by making drawings and removing dimensions), and has published a series of them in its article (15). The collected GN Potanin and NM Yadrintsev materials proved to be very valuable for archeology, since some of these stone "women" have already been lost, while others are poorly preserved for the past 100 years. 

in the footsteps of N. Yadrintsev passed AV Andrianov during a trip in 1881 he explored the ancient river valleys monuments Chulyshman, Jaan-Ulagan and Bashkaus (16) . In this case, once again he described and sketched some stone figures, open NM Yadrintsev. But undoubtedly the new and very interesting were the results of AV Hadrian held them in a system of rivers and Bukhtarma Narym 30 years later. Data excavated some mounds, we have been made ​​on the collected inscriptions and discovered a large group of stone sculptures. In his great work (dedicated to travel 1911) for the first time are (17) pictures of Altai sculptures.

Members statistical expedition sent in 1897 the Altai district management to explore the "Kalmyk" camps (SP Shvetsov, MS Shvetsov, P. Yukhnev and Nikiforov NY) also showed great interest in ancient monuments of Altai . They once again (after GN Potanin and NM Yadrintsev) published figures Chui deer stone and made the first detailed picture of the stone statues "Kaeser," Kurai steppes of (18) Both monuments were treated for his time very well, which distinguishes the expedition of the preceding.

Scattered information on the individual stone sculptures found in the Altai little-known official records, reports and communications of local residents. In 1899, a peasant G. Konev in the valley. White Anouilh found a stone statue, lying under a layer of earth. That same year, the village headman Egorov said a report the find to the Statistical Office of the Main Department of the Altai region. After some time, the statue was removed in Tomsk, although in a somewhat damaged condition (was repulsed face). However, MA Demin found in the archives of this figure (19) sculptures made before the damage, allowing you to completely restore the image of the unique stone figures.

Land PM Botchkarev in 1906 made the first photograph of the stone statues "Kaeser" (see. Table. XX, 121) of the Kurai steppe (20).

State Councillor Dolbezhevym VI, made a trip to the Altai in 1907, it was reported in the statement of a statue of the mouth of the river. Karakol (right tributary of the river. Ursul). The description of the annexed figure (21).

Very interesting were the trips botany VI Vereshchagin, Barnaul teacher of a secondary school, he had committed in the south-eastern regions of Altai (1907-1908) on the instructions of the Altay sub-division of the West Siberian Department of the Russian Geographical Society. He mentions the already well-known "stone broads" below the mouth of the river. Jan Ulagan, on the right bank of the river. Bashkaus (Uzun Yazi) of "Chud graves, vertical rows of stones and stone broads" in the valley. Yasatera (Dzhazatera) (22).

IG Grane in 1907, resulting from Biysk up with. Kosh-Agach and then to Mongolia, at p. Tenga photographed and sketched several stone statues and steles. These illustrations, published in I.G.Grane (23) remain the only indication as statues still not detected, and possibly be lost.

Thus, the revolution Altai visited only individual scientists, individuals or small expeditions. From fragmentary information about ancient monuments, unsystematic random excavations. Especially striking early successes of Soviet scholars in the study of archaeological monuments of Altai, the historical past of the population. Quite a different methodological basis of field surveys, public funding of works, the creation of stationary research organizations and planned field expeditions - all this allowed scientists to pick up as soon as possible at a very high level of the archeology of the Altai.

One of the first was the Altai expedition (1924- 1925), organized by former ethnographic department of the State Russian Museum, led by Rudenko. Detachments of this expedition, carrying out systematic excavations in Verhneobe and Altai foothills, paid great attention to the search and mapping is still unknown to science archaeological sites in remote areas of the Altai Mountains. In 1924, member of the expedition N. Glukhov surveyed monuments in the steppe Saylyugemskoy (24). On p. Buguzun they unearthed three ancient Turkic fences, one of which stood a stone izvanie. On examination of these fences in 1980, the author of this book has been found yet another broken statue (see. Table. XXXVI, 215) (25). In the same 1924 Rudenko ogradku he opened one on the river. Kukuri and opened a series of stone sculptures that were they are briefly described and photographed (26). Individual units Altai expedition also surveyed mouth part p. Chulyshman and shore of Lake Teletskoye. Archival MP Hraznova we managed to find a photo of a small stone sculptures (see. Table. The XIII, 87), discovered in 1925 N. Glukhov have to. Bela in the south-eastern shore of Lake Teletskoye.






Chapter 1

DISTRIBUTION sculptures, their general characteristics

Altai - a vast, mountainous country, known for its glittering peaks, thousands of blue lakes, rapids turbulent rivers, green dark taiga and alpine sagebrush steppe. The highest ridges of the Altai - Katun, North and South Chui Chui, who, reaching a height of 4000 meters, divide large river basins in Southern Siberia - the Ob and Irtysh. The sources of these rivers are the major rivers of the Altai - Biya, Katun, and Chuya Bukhtarma. For edges and characterized by ridges and arrays height 1500-2000 m, with slaboraschlenennymi ridges separated by intermountain hollows, called steppes: Chui, Kurai, Yaboganskaya etc...

In the Altai common mountain-steppe, mountain forest and alpine landscapes. The first are found mostly on the periphery of the mountain 'area: in the foothills and lowlands, bordering a fairly wide belt of Western, Northern and Southern Altai. In the Central Altai steppe landscapes are either in the intermountain basins or on the southern slopes of the ridges. Mountain-forest landscapes cover more than half the area of ​​the edge and represent areas of low mountains and middle mountains covered with pine and aspen forests. And finally, alpine landscapes are characteristic of the most elevated part of the Altai Mountains. Formation of a large quantity hypsometric elation, which explains the severe climatic conditions, availability of modern glaciation (Gorny Altai, Tomsk, 1971, p 199-204.). .Orograficheskie Features allow you to split the territory into separate Altai region - Central, South, East, North-West and the North-East.


Fig. 2. Overall map of ancient Turkic sculptures Altai.


Mapping information on the stone sculptures of the Altai territory is limited Gorno-Altai Autonomous Region, as the author for many reasons, was not able to get acquainted with the archaeological sites of Southwest Altai (East Kazakhstan).

For a visual representation of the distribution of stone monuments on the territory of Altai compiled a summary map ( Figure 2. ), Which also reflects the quantitative distribution of the studied sculptures by area: Mayminsky District - 1 sculpture, Shebalinsky - 9, Ust-Kan - 8 Ongudai - 60, Ust -Koksinsky - 8, Kosh-Agach-146, Ulagansky -20 and the rest of the Altai - 4 statues.

The greatest accumulation accounted for Kosh-Agach and Ongudai areas. This, of course, due to the fact that both regions - native habitat steppe herders, material and historical monuments which are considered by us sculptures. The study of map data on the Altai stone sculptures clearly showed that the construction site of these monuments were chosen mainly in intermountain basins ( "STEP") and in river valleys. As a rule, it is small in size Dolinka steppe with views of the majestic, sacred in ancient mountains. A significant part of statues is focused on the Altai along the busiest in the ancient roads and trails from Mongolia, Tuva and Kazakhstan. These paths in a mountainous terrain are only comfortable and traditional in our days. In the mountain forest areas of Northern Altai not found any statues. Apparently, they are not in the mountainous regions of Altai as they do not occur on a vast plateau Ukok on space other than a harsh climate and difficult accessibility.

To determine the local (possibly ethnogeographical) features in the spread of stone sculptures can be grouped on a territorial basis - in each group to combine monuments found within a particular zone. Conventionally, all the Altai sculptures can be divided into seven such groups.

I. Ursul group (43 sculptures) is located in the valley. Ursul river valleys and its tributaries Taldushki, Tenga, Kaerlyka, Kurota, Lower Taldy, Karakol, and Small Ulitka Ilgumen. A characteristic feature of the main parts of Ursul sculptures - a single style and manner of execution. On the broad sides of the massive rough stelae depict only the faces of the people, sometimes pointed oval circled below, outlines the contours of the head.

II. Katun group (33 sculptures) is located in the upper and middle reaches of the river valley. Katun and in the valleys of its tributaries Small Eloman, Yuhtiner, Terebety and Turgunda.

III. Ulagansky. group (20 sculptures) located at Lake Teletskoye, the system of rivers Bashkaus, Chulyshman and river valleys of the tributaries Balyktyyul, Small and Large Balyksa Ulagan.

IV. Kurai group (18 sculptures) is found primarily in the Kurai steppe, in the valley. Chu and its tributaries Tadzhilu, Toto, Tydtugem and the lake. Dzhanyskol.

V. Chaganuzunskaya group (20 sculptures) located mainly in the valley. Chaganuzun and the valleys of its tributaries Kazyl-Bus, Ak-Kaya, Ak-Cola, as well as on the left bank of the River. Chui valley and its close to the inflow r.Tuyaryk . Chaganuzun.

VI. Argutskaya group (61 a statue.) - In the valleys of the rivers Argut, Cox and Dzhazatera, as well as in the valleys of their tributaries Karagema, Samah, Ayuty etc. In the group it is possible to distinguish three major and independent sector.

The first complex is located on the left bank of the river. Argut, in the estuary. Karaga. It has more than 60 ancient Turkic fences and three large stone mound. All of them are located in the small mountain basin surrounded by low ridges and called in Altai Kyrlandyn-Kini. About half of the fences can be attributed to the small ancient Turkic fences, arranged in pairs. Often, one is a statue fences, and next - a smaller anthropomorphic stele. The same combination found in fences and paired Uneven stele. In Kyrlandyn-Kini five statues (Table. XXIV, 146-150), which are combined with small, almost the same size and primitive processing techniques.

The continuation of this complex, obviously, can be considered as a group of stone sculptures on the opposite (right) bank of the river. Argut the old ferry boat (in the Altai-Keme Quechua). Village Keme-Quechua is low and flat, terrace above the floodplain area not exceeding 3 sq. km. It found 13 stone sculptures, ancient Turkic fences built 21, delivered four steles, arranged 5 mounds and more than a dozen ritual calculations in the form of rings, small barrows and so on. N. (Table. XXV). Of this group stand out more thorough processing, more detail hats, clothes and weapons three stone figures (Table XXV, 151, 153;. Table XXVI, 158.). 

The main part of the second set up statues of Makazhana. Partly Makazhan steppe area of 4-5 square meters. km. It located on the right bank of the river. Cox, near the mouth parts. Archaeological sites in Makazhane located mainly in two opposite ends of the steppe: the mounds in the northeast, and the ancient Turkic fences in the southwest. Fences 68. In 15 of them found the whole stone sculptures (Table XXIX, 179-184;. Table XXXI, 186-192.) Or large pieces of them.

The third complex comprising several dozen ancient Turkic fences, mounds and stone ritual calculations, located on a high plateau Kyp-Chyl separating the valley of the river. Dzhazater from the mouth of the river floodplain. Ayuty. Extremely interesting are two structures near fences, on the east side of which are set realistically executed stone carvings (Table. The XXXIII, 198, 199). They are surrounded by a rampart and moat. To the west and south-west of the fences with statues is a cemetery, numbering two or three dozen of stone embankments.

VII. Chui group (47 sculptures) in the Chui valley, its origins and tributaries: Chaganburrazy, Kokorinki, Buguzu-on, TEKEL, and Barburgazy Yustyda. Several statues located in Saylyugemskoy Uzuntalskoy and steppes (between Barburgazy and Buguzuna).

In the vast steppes of Chui, occupying a significant part of Kosh-Agach, sculptures fixed at the foot of the mountains surrounding steppe from all sides. They are grouped in the main river valleys. The bulk of the stone statues located in the north-eastern part of the Chu steppe, on the border with Tuva and Mongolia. Despite the fact that many of them [Mukhor-Tarkhan (Table. XXXV, 205), Ters-Akan (Table. XXXV, 211), Ak-Tovurak (Table. XXXVI, 214), Arduni-You (Table. XXXVII, 221), Der-You (Table. the XXXVIII, 222), and so on. d.] were installed singly, they were part of some religious complex, which includes, as a rule, funerary monuments of different ages, a variety of religious calculations, including including numerous ancient Turkic fences with stelae and balbals and often petroglyphs. But the most interesting are those complexes in the Chu steppe, where sculptures met droves. For example, this can be considered an independent group of five stone statues (Table. XXXV, 206-210) of the river valley. Cha-ganburgazy included in a complex of several mounds of ancient Turkic time, and about a dozen fences.

Another characteristic of the complex is located in the middle reaches of the river. Buguzun in Maltalu tract. It focused burial mounds of early nomads and memorial structures. And the graves are arranged in the western part, and the ancient Turkic fences, statues, calculations, steles and single ritual mounds nature mainly in the eastern part of the valley. In the center of the tract highlighted typical nominal constructions of ancient Turkic nobility.

three stone sculptures were found in unusual conditions (Table. XLVI, 240-242) in a remote ravine Ceadar (between Barburgazy and Yustyda). They stood close to each other in a small rectangular fences. Three other fences, of course, directly related to the statues were built at some distance from them.

Other stone sculptures, outdoor or well-known in the north-western regions of Altai, a large part of its displaced from their original installation sites and are scattered remnants of the once numerous groups of sculptures that were part of drevnetyurkskne religious complexes. So, Anuyskaya and Charyshsky group (Table I;.. Table II, 11-18), located in the valleys of the rivers Sand, White Anouilh, Charysh and Yabogan, there were only nine sculptures. There is no doubt that in these areas used to be much more than a statue, but they have not survived to this day because of the intensive development of the steppe valleys under tillage.


A large number of stone statues discovered on the territory of Altai, testify to their well-established production. Workshops replaced stone quarries, created by nature itself. Tens or even hundreds of faults lie in the stone blocks and the right rectangular plate. They are in the ground and used to make sculptures.








CHAPTER 2

REALITIES statuesque as a source on the chronology and Ethnography

Consideration of items shown in the Altai sculptures, will set the date of the individual figures, as well as to identify the features of ethnographic clothing, hats and other realities. All images (reality) can be divided into eight groups: hats, clothes, earrings, and necklaces hryvnia, containers, belts, weapons, bags and other items.

Hats depicted mainly on statues of types 1 and 2, could be implied and sculptures type 4. They consciously chosen slabs and boulders with a conical, round or rectangular top. But, despite the expression of individual facial statues, the alleged types of hats to them are not considered, because these realities are clearly subjective. 

A variety of hats are depicted all 49 figures. Among these four basic types can be distinguished ( Fig. 3 )


Fig. 3. Hats.


Left side: 1-7 - types of hats on the statues; right side: 
I - Polovtsian helmet, 2 - Altai headdress - kolpok, 3 - skullcap, 4 - Kushan helmet on the sculpture of Taxila, 5 - Kyrgyz helmet, 6 - a headdress on the character of Varakhsha (Bukhara Sogd), 7 - Manchu helmet, 8 - a headdress in the sculpture Kul-Tegin from Kosho-Tsaidam (Mongolia), 9, 10 - Chinese headdress-Puteaux 11 - Altai fur hat, 12 - headband on a character from Afrasiab (Tocharistan-Chaganian), 13 - fitting cap on the character of Penjikent, 14, 15 - helmet on Polovtsian statues, 16 - Scythian cap on the soldier from Persepolis (Iran), 17 -. tricorn guise of Semirechye 

Type 1 Caps conical or spheroconical form, tight-fitting head are one the predominant species of hats (4 sculptures, 37, 78, 93, 99, 120, 122, 132, 133, 194, 205, 234, 246, 255). In form they resemble the most common among the nomads of Central and Middle Asia skullcaps 1. They can also be compared (in view of the generality of the outlines and some amorphous) with spheroconical helmets Polovtsian statues 2. Such metal helmets, of course, could be depicted on the Altai sculptures of warriors, so as they were widespread in the ancient Turkic army. In the Altai-like headdress survives to this day in the form of caps, called kolpuk or kolpok 3.

Type 2. The form is not very different from the type of headgear 1. Isolation of a separate type due to the presence of one more detail - a round bumps on top. Depicted on the 50 sculptures, (70, 90, 91, 95, 97, 100,112,134, 138, 146.179, 240 and 248.) The headpiece has numerous counterparts and perhaps first appeared in Eurasia as spheroconical helmets topped with a scoop of 4. The same form helmets are known for the pictures with the soldiers p. Elangash 5 and known Sulekskoy pisanitsa, which shows Kyrgyz soldiers in helmets with feathers 6. spheroconical helmet with a sleeve for plume was known not only in the Kyrgyz 7, but was used in the medieval arms of many nations in Central and Middle Asia 8. The aristocracy, officials, monks 9 and ordinary nomads were at this time a similar form of headdress made out of fur, leather or felt. We know such caps have additional decorations in the form of various kinds of pommels. On hats (pain) Mongol conquerors (Yuan Dynasty) and headgear Manchu tops decorated with peacock feathers and jewels, which are signs of differences 10 caps with fur edging, metal or brocade tops worn in the XV century. know and the palace servants and Central Asia. Round black hat (Xiao Mao) type skullcaps with black or red bumps on the top still wear in China 12. In modern Altai hats for men and women did not differ. They have a conical shape and brush of colored thread on the top 13 m. E. identical in shape type 2 hats on the statues.

3. Type ShIanochka frusto-conical statues (2, 11, 17, 48, 49, 121, 140, 141, 173, 203, 215, 218, 229) is represented not only in our series sculptures. The same form of caps are nine stone sculptures from Tuva 14, two of Mongolia's 15 and three of Semirechye 16. Almost all of them are depicted in realistic figures made generals and noble warriors.

Two sculptures (203, 209) of our series, on their heads which show such caps found in the ancient Turkic memorial structures to know that, therefore, can be attributed to their special headgear of ancient Turkic aristocracy. headgear design is not entirely clear, but one can assume that it consisted of two parts: a beanie base, tight-fitting head and sewn to it a cylindrical or truncated cone-shaped crown. The shape and design of the proposed he looks like a hat Puteaux worn in China during the Sui-Tang Dynasty 17. Messages written sources it is known that among the ancient Turkic aristocracy were distributed smart clothes and hats sent from China. Presumably, if the headgear of types 1 and 2 were in its original meaning for weather protection and entered in the defensive armament of the Turks, the headgear of this type 3 is an official decoration of having a hierarchical or ritual significance. 

This is confirmed by comparing the headgear depicted in mind the ancient Turkic commander Kul-Tegin, a ceremonial headdress tuntyanguan portraits Sung emperors 18. Hats with high cylindrical crown, covering the lower part of the head, bordered stripe on the forehead are golden ornament butterfly - a symbol the eternal cycle of time. In the frontal part of the headdress Kul-Tegin another decoration - a heraldic image of a bird, possibly Kagan is a symbol of power. Headgear Kul-Tegin, of course, different size and more detail on the headgear of type 3 on the statues of our series. Yet it seems clear that they are all copied (keeping form) Kagan hat, differing only in size, according to the statutes, the appropriate rank of the wearer. For this reason, headdress remained rare in the Middle Ages and in later times, though, and survived until the XV century, in the clothes of the nobility of Central Asia. The latter is a little low caps with a flat top and a cylindrical, rarely conical crown 19. In the Altai, and in our days, men and women are of similar shape hats, made of animal paws, with high fur band, tapering back 20.

4. Type Caps smooth, apparently metallic, tight-fitting head. Depicted on the 41 sculptures, (176, 182, 187, 193, 230). From the paintings of Penjikent, headpiece of this type has been known in Central Asia and was represented only characters with pronounced Mongoloid features 21. It is also associated with a headband, armbands on characters steppe paintings in Afrasiab Dilberdjin 22 and 23. it is possible to link it and later Polovtsian helmets hemispherical shape 24.

Type 5. This type can carry two caps depicted in sculptures and 151 153. However, they could be fighting helmets. Both spheroconical form sculptures at 153 - with the top cut off. Convex diagonal rollers are shown on the seams on Tuglie (cap) or iron bands (helmet). These hats or helmets for the first time became known in the ancient sculptures. Externally similar are shown in large numbers on the form and technique of execution on Polovtsian helmets sculpted 25.Cvoey form as they vaguely resemble the ancient Kazakh cap 26.

6. Type High headpiece (30 cm) or a conical helmet with nanosnikom 27. It occurs in one copy (statue 192). (Analogues of this headdress can be called a lot, because it follows the shape of a simple soft cap, known from ancient times to the present day, many of the nomadic peoples of Eurasia) 28. 

Type 7. It occurs in single copy (Table. III of, 23). OH finds parallels in other monuments of fine art, as, obviously, a bad copy "tricorn" headdress depicted in woman's head, with the famous boulder kudyrginskogo (Table. The XIV, 3).

Headgear has always been a staunch ethnic determinant preserve traditional conservative elements. And because the few images of different types of hats on the Altai sculptures suggest, in our opinion, not about some kind of ethnic heterogeneity of the population, who left these monuments, but rather a different social position of the image. Thus, metal helmets, possibly depicted on separate sculptures, in real life is a big-ticket items, svitedetelstvuyuschie the high social status of their owners. The same can be said about the type of caps 3, shown only on the stone figures of ancient Turkic nobility. Cap and belt of the nomads is an indispensable sign of power and nobility, such as the combination of the words "belt and cap" in ancient China, it has always been associated with the idea of ​​a career civil servant 29.

Clothes are rarely portrayed in the sculptures of the Altai. But many of the figures shows a more or less deep cut upper swing clothes, opening the neck and part of the chest (Fig. 4). Two sculptures (181, 198) Clothing detailed bilateral, triangular flaps. And on the lapels cuffs 198 sculptures shown with fasteners. Judging by these statues, it was more common style of clothes image unbuttoned on his chest, which turned away the floors and form lapels, t. E. In this case embodied one of the top ways of wearing. Two other statues (151, 153) show a second method of wearing outwear when her gates tightly buttoned at the neck.






And Maiminsky Shebalinsky region.
Table. I of 1- near the city of Gorno-Altaisk, 2 -. Baragash, 3 - Cheposh, 4-10 - Kuyus.



Ust-Kan District.
Table. II . 11 - White Anuj, 12 - Anuj, 13 - Yabogan, 14, 15 - Shiverta 16 - Sary-Koba, 17 - Karasu, 18 - Kan steppe.


Ongudaisky region (Table. III-XI).
Table. III . 19, 20 Taldushka, 21 -24 - Tenga, 25 - Kara-Koba, 26, - Ursula 27 - Kaerlyk.



Table. IV . 28 30-32.- Shibe, 29 - Ongudai 53 - Long Bomchik.



Table. V . 34, 35 - Shibe, 36, 37 - Elo, 38 - Kurota. 43.














PS. I prefare the word "Turkish" instead "Turkic", because they are Turks, and do not use the meaning of "Turkic which is= like, similar"STONEFATHER=TAŞBABA-link
altaiinter





Servet Somuncuoğlu, a documentarist says ones:

"the names in the ancient times in history, "Ahmad" or "Mehmet" or something else, but today the Westerners certainly not use the names "Turks" or "Turkish". They called as Saka/Scythian culture, Tashtyk culture, Andronov, Afenasyov etc ... but they never say Turkish. There are basic culture code. This basic cultural codes we see between the Turks, described as cultural environment. So, the followers of this culture in the archaeological sites of rock paintings in Central Asia and in Turkey, are Turkish cultural environment. Therefore, today we have to say to all of them Turkish. The upper identity is Turkish-Turk and sub-identity is Kazakh, Altai, Khakasia, etc...


For example, there are many civilizations in the Greek civilization, the site consists of a tiny little states. But the upper identity is "Greek Civilization" and appears in every subjects. Likewise, artifacts of Indian civilization, but beneath them there are hundreds little of civilizations..


The world counted 5 large ancient civilizations: Chinese, Egyptian, Greek, Indian, Mesopotamian. Of course there is a sixth civilization, and that is Turkish civilization. This reality must now be accepted as scientific. There is a Turkish civilization; with a unique style of life, nature, environment, influence on other civilizations. Create a social hierarchy state system, you can not denial it" 

The "Westerners" are proudly to say with their ethnics, and teaching also in that way, but when it comes to us, no mention of the Turks, Turkish culture or the Turks invented. Whereas, such events are a nation's civilization measure....Turkish Culture link






1 Şubat 2016 Pazartesi

İSKİT VE TÜRK-MOĞOL HALKLARINA AİT AYNI GELENEKLER, KÜLTLER VE PSİKOLOJİK ÖZELLİKLER



Berel Kurganı - Kazakistan




GİRİŞ

İskitler, Avrasya’nın medenî, kültürel ve askerî gelişmesine önemli katkı sağlayan en eski Avrasya halklarından biridir. İskitler, Orta Asya ve Sibirya kökenlidirler. M.Ö. VII. yüzyıla doğru Doğu Avrupa’da ve Ortadoğu’da görülmeye başlar. İskitlerin bu bölgelere gelmesiyle, atın binek hayvanı olarak kullanılmaya başlaması ve arkasından da tabii olarak birbirlerinden uzak olan bölgelerin idaresi ve kontrolünü sağlayan hareketliliğin (mobilitenin) artması sayesinde mümkün olan dünyanın siyasî bütünleşmesini öngören eşsiz süreci başlar.       
    

Herodot’a (Heradotos/Herodotus) göre İskit İmparatorluğu, değişik İskit kabilelerinden oluşuyordu. Herodot, bunlardan sayıca daha fazla ve güçlü olanının, diğer bütün İskit kabilelerini kendilerinin tebaası (astları) sayan “Kraliyet (Hükümdar, Çar) İskitleri” olduğunu söylemektedir. Herodot’un, İskitlerin tarihi, efsaneleri, mitleri ve geleneklerini anlatırken öncelikle İskit İmparatorluğu’nun iktidar klanıyla, başka bir ifadeyle, “Kraliyet İskitleri”yle ilgili belgelere yer verdiğini belirtmek gerekir.  


Daha önce “Kraliyet (Hükümdar, Çar) İskitleri”nin dilleriyle ilgili yaptığımız araştırmada onların dillerinin Türk dilleriyle akraba olduğu ispatlanmıştır.(1)  Bu çalışmada ise, “Kraliyet İskitleri” ile Türk-Moğol halklarının geleneklerinin, kültlerinin ve psikolojisinin birbirleriyle ne kadar örtüştüğü tespit edilmeye çalışılacaktır.  



   
İSKİTLERDE VE TÜRK-MOĞOL HALKLARINDA CENAZE TÖRENLERİ

Herodot, İskit hükümdarlarının cenaze törenini tasvir ederken onların defnedildikleri mekânın, Boristen (Borysthenes) Nehri boyunca gittikten sonra en sonunda nehrin denize döküldüğü yerden kırk günlük mesafede bulunan Gerrhi adında bir mekân olduğunu ileri sürmektedir. Herodot’un sözlerine göre Gerrhi, “Kraliyeti İskitleri”nin hâkimiyeti altındaki en uzak mekândır.  


Herodot ayrıca, “Kraliyet İskitleri”nin vefat etmiş hükümdarları için yas tutarken ellerini ve kulaklarını çizerek kestiklerini; saçlarını kestiklerini (kazıdıklarını); alın ve burunlarını yırttıklarını ve sol ellerine ok sapladıklarını da belirtmektedir. Bundan sonra hükümdarın naaşı Gerrhi’ye giden yolda bir sonraki İskit kabilesine teslim edilir ve onlar da “Kraliyet İskitleri”nin yaptıklarının aynısını yaparlar. Böylelikle her kabile İskit usullerine göre hükümdar için yas tutarak defin sürecine iştirak eder. Bu şekilde İskitler, hükümdarlarının naaşını kabile kabile dolaştırarak ve her kabilenin yas tutmasını sağlayarak kutsal defin yerine varırlar. Sıradan İskitler de ölülerini bölgede kırk gün boyunca dolaştırdıktan sonra defnederler. 


Gerrhi’de hükümdarın defni sırasında beraberinde bir cariyesini, sâkisini, yani elinden içki içtiği şahsı, aşçısını, seyisini, muhafızını ve habercisini de gömdükleri dikdörtgen şeklinde büyük bir kabir kazarlar. Kabre ayrıca altın kaplar da konur. Daha sonra kabir, toprakla kapatılarak “kurgan” dedikleri büyük toprak tepe hâline getirilir. Hükümdarın defnedilmesinin birinci yıldönümünde, “Kraliyet İskitleri” tekrar kurgan dedikleri bu mezara dönerler ve hükümdarın en iyi 50 hizmetkârı ile en iyi 50 atını öldürüp mumyalarlar. Boyunlarından delip çıkacak şekilde gövdelerinden demir kazık geçirilen atların mumyaları daha önceden hazırlanmış olan ahşap kalıpların üzerine ayakları havada sallanacak şekilde yerleştirilir. Atın gövdesinden geçirilen kazık aynı zamanda hizmetkârın bütün omurgalarından da geçirilerek boynundan çıkarıldıktan sonra 50 hizmetkârın mumyaları, bu kazık sayesinde atlı konumunda atların üzerine yerleştirilir. “Kraliyet İskitleri”, “atlıları” böylece hükümdarın mezarı etrafında yerleştirdikten sonra mekânı terk ederler. (2)


Türklerin atalarının, Doğu göçmenlerinin defin törenleriyle ilgili günümüze kadar ulaşan ilk ve en eski belgeler, Çince kaynaklardır. Asya Hunları da, “Kraliyet İskitleri” gibi, hükümdarları öldüklerinde kullarını ve hizmetkârlarını öldürüp beraberinde defnetmişlerdir.(3)  Avrupa Hunlarının defin törenleriyle ilgili bilgi veren Jordanes, Atilla’nın ölümü haberini alan Hun askerlerinin gelenekleri gereği saçlarını yolduklarını, gözyaşları kana karışsın diye yüzlerini derin yaralarla yaraladıklarını belirtmektedir. (4) 


Görüldüğü üzere, Avrupa Hunlarının bu defin törenleri, Herodot’un anlattığı gibi, hükümdarlarının yasını tutarken kulaklarını çizen, saçlarını kazıyan, ellerini kesen, alın ve burunlarını yırtan, sol kollarını okla delen “Kraliyet İskitleri”nin defin geleneklerinin aynısıdır.


Türkler ve “Kraliyet İskitleri”nin defin törenlerindeki bu benzerlik, Göktürk İmparatorluğu için de söz konusudur. Göktürklerin hükümdarı Bilge Kağan’a ithaf edilen Orhun-Yenisey yazıtlarında, Li-Sun Tay-Sengun’un 500 erkeğin başında Kağan’ın defin törenine geldiğine dair bilgiler var. Onlar, bu defin merasimi için altın, gümüş ve güzel kokulu tütsüler getirirler. Sonra da defin sırasında bu 500 kişinin hepsi saçlarını keser, kulaklarını ve yanaklarını çizer ve kendi güzel atlarını vefat etmiş Kağan’a kurban ederler. (5)


“Kraliyet İskitleri” ve Moğolların geleneklerinin, hükümdarlarını nerede vefat ederse etsin atalarının defnedildiği özel mekâna defnetmeleri hususunda da aynı olması dikkat çekicidir. İskitlerde bu özel mekân, Gerrhi iken; Moğollarda Altay’dır. Moğolların defin törenlerini anlatan Marco Polo, Cengiz Han’ın yadigârlarının ve bütün büyük kağanların, nerede vefat ederlerse etsinler, defnedilmek üzere Altay’a getirildiğini belirtmektedir. Daha sonra da çok garip bulduğu bir hususa dikkatleri çeker: “Altay’a giden yolda Kağan’ın naaşına eşlik eden kervan, definden önce kırk gün boyunca karşılarına çıkan her kimseyi “Git, öbür dünyada Kağanımıza hizmet et” diyerek öldürürler.(6) Bunun yanı sıra Kağan’a öbür dünyada lâzım olur düşüncesinden hareketle Kağan’ın en güzel atlarını da öldürürler”.  Aynı bilgiye Reşidüddin’in eserinde de rastlanmaktadır. (7)


Buna benzer bilgiler, Jordanes’in eserlerinde de vardır: “Atilla’nın defninden sonra bu vazifeyi üstlenen herkes öldürülür”.(8)   


Türklerin defin törenlerini anlatan bütün kaynaklarda atların kurban kesildiğine dair bilgiler geçse de onların nasıl öldürüldüğüne dair bir kayıt yoktur. Türk-Moğol hükümdarlarının definleri sırasında atların nasıl öldürüldüğüne dair daha teferruatlı bilgiler, İbn-i Battuta’ya aittir. XIV. yüzyılın ortasında Çin’de seyahat eden İbn-i Battuta şahit olduğu, savaşta şehit düşen Türk-Moğol hükümdarının defin merasimini “El-Hansa” (Al-Khansa) adlı kitabında anlatmaktadır: 


“Hükümdarı bütün eşyalarıyla birlikte yerde kazılmış olan büyük bir kabre yerleştirdiler. Kabre ona ait bütün altın ve gümüş eşyaları, dört cariyesini, en sevdiği altı kulunu ve içecek dolu birkaç kabı beraberinde gömdüler. Sonra kabir, büyük bir tepe (kurgan) yüksekliğinde toprakla gömülerek kapatıldı. Ondan sonra da defin sürecine katılanlar, mızrak saplanmış dört at getirdiler. At öldürüldükten sonra gövdesine saplanan mızrak, boynundan delip çıkacak şekilde omurgalarından geçirildi. Sonra kazıkları tepenin üstünde bir yere yerleştirip, atları orada bıraktılar”.


Görüldüğü üzere, Türklerde vefat eden hükümdarların hürmetine öldürülmüş atların kazığa yerleştirilmesi usulü ile Herodot’un anlattığı “Kraliyet İskitleri”nin merasimleri aynıdır. İbn-i Battuta’da hükümdarın altı kulunun vazifelerine dair bir bilgi yok. Herodot’ta ise bunlardan beşi, vazifelerine göre sâki (hükümdarın elinden içki içtiği kimse), aşçı, seyis, silah taşıyıcı ve habercidir.(9) 
    
  
Yukarıda zikredilen İskitlerin ve Türklerin defin törenleri arasındaki paralellik konusu, E.H. Minns ve F. Thordarson tarafından incelenmiştir. (10)  J.A.Boyle, Oğuz, Kıpçak ve Moğolların yası tutulan şahısların atlarının kurban edilmesi geleneklerini tasvir eden Avrupa ve orta asırlardaki Doğu yazılı kaynaklarını incelemiş ve bu geleneği İskitlerin gelenekleriyle mukayese etmiştir. (11)


Herodot’un da zikrettiği, İskitlerdeki tahnit veya mumyalama uygulaması,(12)  “Köroğlu”nun Türkmen nüshasında da geçmektedir.(13)  T. Tarhan, Orhun yazıtlarına göre Kül-Tigin’in mumyalandığına dikkat çekmektedir. Tarhan, ilâveten İslâm’ı kabul ettikten sonra bile Türklerde mumyalama uygulamalarına devam edildiğine dair deliller getirir. Meselâ, II. Kılıç Arslan, III. Kılıç Arslan ve II. Süleyman Şah mumyalanmıştır. (14)


Bütün bu bilgileri şöyle özetlemek mümkündür: 
1) İskitlerde ve Moğollarda defin süresi 40 gün sürer; 
2) İskitler, Avrupa Hunları ve Göktürkler ölünün ardından yas tutarken saçlarını kesip, yüzlerini yırtarak çirkinleştirirler; 
3) İskitler, Oğuzlar, Kıpçaklar ve Moğollar ölüye bağışlanmak üzere atlarını aynı usulle kurban ederler; 
4) İskitler, Göktürkler ve Selçuklular, hükümdarlarını mumyalarlar.   

   
  
İSKİTLERDE VE TÜRK HALKLARINDA KAN YEMİNİ TÖRENLERİ

İskitlerin ve Asya Hunlarının geleneklerini inceleme neticesinde aşağıdaki paralelliklerin farkına varılmıştır. Bunlar aşağıda mukayese edilecektir.


Herodot’ta şu bilgiler geçmektedir: 

“İskitlerde yeminle kutsallaştırılan bütün dostluk anlaşmaları şöyle yapılır: büyük toprak bir kupanın içerisine anlaşmanın taraflarının kanları ile karıştırılmış şarap doldurulur. (Bunun için de yemin edecek olanlar biz veya bıçakla derilerini çizerler). Sonra bu kaba kılıç, oklar, balta ve mızrak daldırırlar. Bu merasimden sonra uzun dualar okunup, yemin edenler ve orada bulunan ileri gelenler bu kaptaki kan karıştırılmış şaraptan içerler”. (15)


Çin kaynaklarında geçen bilgiler ise şu niteliktedir: 

“Han Çang ve Çang Meng, Şan-Yu [Hunların hükümdarı] ve ileri gelen komutanlarıyla birlikte No Nehri’nin doğusunda bulunan dağa çıktılar. Orada beyaz bir atı boğazladılar. Şan-Yu Çing Lu kaması ve metal kaşığını çıkarıp, [atın kanını] şarapla karıştırdı. Sonra Lao-Şang Şan-yu (Lao-shang Shan-yu) tarafından öldürülmüş Yüeçi kabilesinin hükümdarının kafatasını kap olarak kullanıp, birlikte kan yemini şerefine şarap içtiler.” (16)


İskitler ve Asya Hunları hakkındaki bu iki bilgi şu hususlarda aynılık arz etmektedir: 

1) kaba kan karıştırılmış şarap konur; 
2) sonra aynı kaba silah daldırılır; 
3) yemine katılanlar bu şaraptan içmek suretiyle yeminli anlaşmayı tasdik etmiş olurlar; 
4) Asya Hunlarının yemin gelenekleriyle ilgili Çin kaynaklarından alınmış olan bu kısa bilgide İskitlerin gelenekleriyle büsbütün aynılık arz eden bir başka unsur da söz konusudur. 


Herodot’un tasvir ettiği İskit gelenekleri günümüze, Kırım’da Kül-Oba’daki bir İskit mezarının (kurganının) kazısı esnasında bulunmuş olan M.Ö. IV. yüzyıla ait altın resim şeklinde ulaşmıştır. Söz konusu resimde yanaklarını ve burunlarını birbirlerine yaklaştırarak kan yemini şerefine aynı kaptan şarap içmekte olan iki İskit tasvir edilmiştir.  Hunlarla ilgili metinlerde ise “Onlar birlikte kan yemini şerefine içtiler” cümlesinden de anlaşılacağı üzere aynı şarap içme usulüne şahit oluyoruz.  




İSKİTLERDE VE TÜRK HALKLARINDA GANİMET GELENEĞİ (KAFATASI KÜLTÜ)

Yukarıda da belirtildiği gibi, Çince kaynaklarda Hunların yemin merasiminde içki kabı olarak düşmanın kafatasının kullanılması geleneği söz konusudur. Sima Qian, Hunların Yüeçi halkını mağlup ettikten sonra, onları Batı’ya doğru nasıl kovduklarını; hükümdarlarını öldürüp kafatasından nasıl içki kabı (kupa) yaptıklarını çok teferruatlı bir biçimde tasvir eder. (18)


Herodot’ta da aynı şekilde İskitlerin, mağlup olmuş düşmanlarının kafataslarını ziyafetlerde içki kabı olarak kullandıkları zikredilmektedir. Herodot şöyle yazmaktadır: 


“İskitlerin askerî gelenekleri böyledir: Her düşmanıyla olmamakla beraber en acımasız düşmanlarının kafataslarıyla böyle muamele ederler: evvelâ kafatasını kaşlara kadar kesip, temizlerler. Fakir birisi kafatasını, dışından ham sığır derisiyle kaplayarak kullanır. Zengin insanlar ise evvelâ kafatasını ham deriyle kaplarlar, sonra kabın içini altınla yaldızlarlar. İskitler, kardeşler arası kavgada veya mahkemede birinin diğerine galip gelmesi söz konusu olduğunda, kendi akrabalarının kafataslarıyla bile aynı şekilde muamele ederler. Çok saygın misafirlerin ziyareti esnasında ev sahibi, sofraya böyle kafataslarını koymakla, bu akrabalarının onun düşmanı olduğunu ve onların üstesinden geldiğini misafirlerine hatırlatmak ister. Bu davranış, İskitlerde yiğitlik addedilir”. (19)


Böylelikle İskitlerin de, aynen Asya Hunları gibi, kafatası avcıları oldukları anlaşılmaktadır. Herodot’un anlattıklarından ve Çince kaynaklardan da anlaşılacağı üzere, bu barbarca gelenek İskitlerde ve Asya Hunlarında gurur meselesi idi. Aynı zamanda kafatası avcılığı, bir nevi kumandanın, askerlerinin savaşta ne kadar iyi savaştıklarını denetleme yoluydu. Aşağıdaki alıntıdan da anlaşılacağı üzere, ganimetler İskit askerleri arasında öldürdükleri düşman sayısına göre üleştirilmiştir.


“İskitlerin askerî gelenekleri şu şekildedir: İskit, ilk düşmanını öldürdüğü zaman onun kanını içer. Savaşta öldürdüğü düşmanlarının hepsinin kafataslarını hükümdara getirir. Zira sadece düşmanlarının kafataslarını getiren asker ganimetten payını alabilir, aksi hâlde hiçbir şey alamaz”. (20) Kafatası avcılığı, ayrıca toplumda itibar kazanma imkânı da sağlardı. Bunu, Herodot’un aşağıdaki yazısından anlamak mümkündür:


“Her hükümdar yılda bir defa kendi bölgesinde şarap karıştırmak için kap hazırlatır. Bu kaptan sadece düşmanını öldürenler içebilirler. Henüz kendilerine düşman öldürmek nasip olmayanlar ise bu kaptan içemezler. Mahcup ve şerefsiz olarak bir kenarda otururlar. İskitler için bundan daha utanç verici bir şey yoktur. Aksine düşmanını öldürenlere ikişer kupa içki getirilir ve onlar da iki kupayı üst üste (bir defada) içerler.” (21)


Aynı bilgi, Çin tarihçisi Sima Qian’ın Asya Hunları ile ilgili yazdıklarında da vardır: “Savaştan sonra düşmanlarının kellesini alan veya düşmanlarını esir alan (Hunlar), bir kupa şarapla ödüllendirilirler ve onlara, kazandıkları ganimetleri kendileri için bırakmalarına izin verilir”. (22)


Orta asırlarda düşman kafatasının içki kabı olarak kullanılması geleneği, bozkır Türk halklarında devamını bulmaktadır. Meselâ, Günah Çıkartıcı Teofanes’a göre Bulgarların hükümdarı Krum Han, mağlup ettiği Bizans İmparatoru Nikeforos’un kafatasından gümüş kaplamalı içki kupası hazırlatmıştır. (23) Tarihçi Nestor (Nestor the Chronicler), “Povesti Vremennıyh Let” (Geçmiş Yıllar Kıssası) adlı eserinde, Peçeneklerin Hanı Kurya’nın Kiev Büyük Knezi Svyatoslav’ı mağlup edip, kafasını uçurduğunu ve kafatasından kıymetli metallerle kaplı içki kabı yaptırdığını belirtmektedir. (24)


Ayrıca şu da unutulmamalı ki, kafatası kültü, eski zamanlardan beri dünya arkeolojisi ve mitolojisinde de çok yaygın olan bir külttür. Azerbaycan’da Azıh Mağarasında 300.000 yıl öncesi Alt Paleolitik dönemine ait, içinde ayı kafataslarının saklandığı gizli bir yer bulunmuştur. Bu kafataslarından birinde birbirlerine paralel yedi çizgi sıralanmış, en üstte (sayı birimi göstergesi olarak) enlemesine bir çizgi çizilmiştir. (25) İster öküz ve kızıl akbaba gibi hayvan kafatası ister insan kafatası kültünün izlerine, insanlığın en eski kültürlerinden olan M.Ö. VIII-VII binyıllara ait Türkiye’nin Çatalhöyük ve Çayönü gibi en eski yerleşim merkezlerinde (komplekslerinde) de rastlanmaktadır.(26)  


Kafatası, içki kabı olarak yaygın bir şekilde Tibet’te kullanılmıştır. B. Laufer, farklı milletlerin farklı dönemlerde kafatası kullandıklarına dair geniş bilgi toplamıştır. Onun araştırmalarından, akrabalarının ve arkadaşlarının kafataslarını içki kabı olarak kullanan Amerika ve Avustralya kabileleri de dâhil olmak üzere, dünyadaki bütün halklarda bu kültün olduğu anlaşılmaktadır. Bununla beraber Laufer’in örnek verdiği bazı benzetmelerin esasa dayandırılmadığını da belirtmek gerekir. Meselâ, Edda’da kafatasının içki kupası olarak kullanılması kültüne dair bulunduğu atıf doğrulanmamıştır.(27)  


Diğer araştırmacı A.L. Andrews, Odin’e akıl veren (ve konuşan) Mimir başından (kafatasından) hareketle Edda’da Mimir kafatasının içki kabı olarak kullanıldığına dair aynı şeyleri ispat etmeye çalışır.(28)  Daha sonra J. Lindow, bu yorumlamayı “romantik” bularak Mimir kafasının (kafatasının) içecek kabı olarak kullanıldığına dair gerçeğe dayalı hiçbir delilin bulunmadığını belirtmiştir. (29)


Yukarıda mezkûr delillerden hareketle kafatası kültünün her kavme mahsus “yerel” özellikler taşıdığı kanaatine varmak mümkündür. Hayvana veya insana ait kafatası akıl almak için kullanıldığı gibi, içecek kabı olarak da kullanılmış olabilir. İçecek kabı olarak kullanılan kafatasları düşmana veya arkadaşa ait de olabilir. Ayrıca zaman faktörünü göz önünde bulundurmak gerekir ki, zamanla bu kültün aynı halkta bile şekil değiştirmesi mümkündür.


Kafataslarının bu tür özelliklerinin incelenmesi, kafatası kültünün “yerel” özelliklerinin tespit edilmesine imkân sağlar. Yukarıda zikredilen bilgilere dayanarak sadece Hunlara ve İskitlere mahsus kafatası kültünün özellikleri üzerinde durmak istiyoruz:


1) İskitler ve Hunlar, düşmanlarının kafataslarını savaş ganimeti olarak biriktirmişlerdir; 
2) İskitler ve Hunlar düşmanlarının kafataslarını değerli metallerle kaplayarak içecek kabı olarak kullanmışlardır; 
3) savaşta düşmanlarının kellesini alan İskitler ve Hunlar, toplumda itibar kazanmış ve bir kupa şarapla ödüllendirilmişlerdir; 
4) savaşta düşmanlarının kafasını uçuran İskitlerin ve Hunların savaşta kazandıkları ganimetler kendilerine bırakılmıştır; 
5) İskitlerde ve Hunlarda kafatası kültünün kutsal önemi gibi, aynı zamanda askerlerin savaşta ne kadar iyi savaştıklarını denetlemeyi sağlayan pratik yönü de olmuştur.    


Şunun altını bir daha çizmek gerekir ki, İskitlerdeki ve Hunlardaki ancak bu benzerliklerin tamamı bir araya getirildiğinde, bu iki halkta kafatası kültünün aynı özelliklere, en önemlisi de bu kültün özgünlüğüne işaret etmektedir.  




İSKİTLERİN VE TÜRK HALKLARININ DİNLERİNDE KILIÇ KÜLTÜ

İskitlerin ve Hunların Dinlerinde Kılıca Tapma


Herodot, İskitlerin Ares’e tapma sürecini şöyle tasvir etmektedir: 

“İskitlerin her bölgesinde Ares için, açık bir mekânda çalı çırpıdan dağlar şeklinde birbirlerinin üzerine yığılmış üç aşamalı ve uzunluğu ile genişliği hemen hemen aynı, ama yüksekliği uzunluğuna ve genişliğine nispeten daha az olan mabetler dikilir. En üstte üç tarafı düz olan, dördüncü tarafında da girişi olan dikdörtgen şeklinde bir alan oluşturulur. Kötü hava durumlarında bu inşaat daima çöker. Dolayısıyla her yıl buraya yüz elli yük çalı çırpı getirilir. Her tepenin başına eski demir kılıç yerleştirilir. İşte bu kılıç, Ares putudur. Bu kılıca her yıl diğer Tanrılara olduğundan daha fazla at ve büyükbaş hayvan getirilip kurban kesilir”. (30)


Pan Ku’nun derlediği “Han Şu”(31)  ve onun daha sonraki ilâvelerinde Asya Hunlarının kılıca taptıklarından bahsedilmektedir. Kao Chu-hsun özellikle bu konuyu ele aldığı makalesinde bütün bu bilgileri bir araya getirmiştir. Bunlara aşağıda yer verilecektir.  

  
Ch’ing hanedânından Wang Hsien Chien “Coğrafya ile ilgili Risale”nin ilâvesi olan “Han Şu”da şöyle yazmaktadır: “Hükümdâr Hsiu Chu’nun (başka bir ifadeyle Siu Tu) Gökyüzüne tapmak için hazırlanan metal askerleri ve Ching Lu kaması için Xiongnu (Hsiung-nu) ile ilgili kayıtlara bakınız”. (32)  Xiongnu (Hsiung-nu) ile ilgili kayıtlarda, Hunların hükümdarı Lao-Şang Şan-yu’nun iki Çin elçisiyle beraber dağ tepesine çıktığı, orada beyaz bir atı öldürdükleri ve hükümdarın, atın kanına şaraba bandırılmış Ching Lu kamasını daldırdığına dair yukarıda bahsedilmiş olan bilgiler bulunmaktadır. (33)

      
Çince kaynaklardan alınmış olan bu iki kayıtta, “ching lu”nun, “kılıç” veya “kama” anlamına gelen Türkçe bir kelimenin Çince eski fonetik karşılığı olduğu belirtilmektedir. Kao Chu-hsun, makalesinde “ching-lu” kelimesinin anlamını geniş bir şekilde ele almaktadır. F. Hirth, K. Shiratori ve B. Karlgren’le aynı fikirde olan Kao Chu-hsun, “l” ve “r” ünsüzlerinin birbirine dönüşebilirliğine de dayanarak “ching-lu”nun çift yüzlü kama anlamında kullanılan Türkçe “kyngrak/qingrak” ve Moğolca “kingara” kelimelerinin Çince fonetik karşılığı olduğunu ileri sürmektedir.(34)  Bu tür kamalara Yunanlılar “akinakes” diyorlardı. Daha önce de bahsedildiği gibi, Herodot’ta da İskitlerin kılıca taptıklarına dair kayıtlar vardır. Kao Chu-hsun, Han hanedânının tarihi olan “Han Şu”yu, bu kitabın Çinli tarihçiler tarafından düzenlenmiş olan daha sonraki ilâvelerini ve kutsal (ilahî) kılıçla ilgili çağdaş araştırma çalışmalarını esas alarak İskitler ve Hunlarda kutsal kılıç kültünün aynı olduğunu belirtmektedir.   


Kao Chu-hsun’a göre Sima Qian, eski Hunların dokuz kat Gök’e  (gökyüzünün dokuz tabakasına) taptıklarına işaret etmektedir. Bu dokuz tanrıdan sadece bir tanesine, kutsal Ching-Lu kılıcına sunaklar dikmişlerdir.(35)  İskitler de sadece kılıç tanrısı olan Ares’e sunaklar dikmişlerdir.(36)  Hunlarda ve İskitlerde ching-lu kılıcı, insan biçimindeki Savaşçı Tanrı kültüyle özdeşleştirilmektedir. Bunun delillerini şu aşağıdaki alıntılarda bulmak mümkündür.   


“Coğrafya ile ilgili Risale”nin ilâvesi olan “Han Şu”da: “Yun Yang’da (37) hükümdâr Hsiu Chu’nun, gökyüzüne tapmak için dikilmiş olan metal [veya altın] askerleri ve üç Ching Lu Shen mabedi vardır” denmektedir. “Han Şu”daki “Kurban Risalesi”nde geçen diğer kayıtta da: “Yun Yang’da hükümdâr Hsiu Chu’nun hürmetine kurban kesmek amacıyla dikilmiş olan üç Ching Lu Shen mabedi vardır” denilmektedir. Hsiu Chu, Batı Hunlarına ait kabilelerin hükümdarıdır. (38)


Böylece yukarıda mezkûr Çince kaynaklardan alınmış olan kayıtlara dayanarak “Göklerin metal [altın] savaşçısı”nın, başka bir ifadeyle “Metal tanrı”nın ve “kutsal Ching Lu kaması”nın aynı İlah’ın anlamsal hipostazı olduğunu, daha doğrusu Hunlarda da, İskitlerin Ares’ine benzer Savaş Tanrısı olduğunu tespit etmek mümkündür.


Geriye sadece son meseleyi açıklığa kavuşturmak kalıyor. “Han Şu”daki “Kurban Risalesi”nden alınan yukarıda verdiğimiz alıntıdaki, Ching Lu mabetlerinin hükümdar Hsiu Chu’nun hürmetine kurban kesmek için dikildiğine dair görüşe katılmıyoruz. “Han Şu”nun 96.bölümünde Çin kumandanı Piao Chi’nin (başka bir ifadeyle Huo Qubing) Çin’e göre daha batıda olan Hunların topraklarını fethettiğinden, Hun kabilelerinin hükümdarları Hong Ye’yi ve Hsiu Chu’yu teslim olmaya zorladığından ve sonra bu fethettiği yerlerde ilk defa kaleler inşa ettiğinden bahsedilmektedir. (39)  


“Han Şu”nun 68.bölümünde M.Ö. 121 yılının yazında kumandan Huo Qubing’in Çin’e göre daha batıda bulunan topraklara saldırıp, Hunların hükümdarı Hsiu Chu’nun taptığı Altın Gökyüzü Adamını ele geçirerek Batı Hunlarını mağlup ettiğine dair bilgiler vardır. (40) Hunların hükümdarı (Şan Yu), kendisine bağlı iki kağanın Çin’e karşı koyamadığını duyunca öfkelenip onları öldürmeye karar verir. Ölesiye korkan kağanlar Çin’in hâkimiyeti altına girmeye karar verirler. Ancak daha sonra Hsiu Chu kararından döner ve Hong Ye onu öldürdükten sonra Hsiu Chu’nun ordusunu kendi ordusuna katarak Çin’e teslim olur. Çin imparatoru onu tahtından eder ama unvanını bırakır. Hsiu Chu’nun ailesi ise köleleştirilir. O zaman 14 yaşında olan oğlu Mi-ti Sarı Kapıların ahırına imrahor olarak tayin edilir. Çinliler Mi-ti’ye, babası Hsiu Chu’nun altın savaşçı heykeli (chin jen) yaptırmasından dolayı Chin Mi-ti adını verirler. “Chin”, “altın” anlamına gelmektedir . (41) Daha sonra Chin Mi-ti imparatorun sağ kolu olur ve sarayda yüksek konuma gelir. (42)          

Kao Chu-hsun, Yun Yang’daki Ching Lu kaması için yapılmış mabetlerin Hsiu Chu ailesinin değil, bütün Hunların mabetleri olduğu görüşünde ısrar etmektedir. Bunun delili de şu aşağıdaki hususlardır: Birincisi, yukarıda bahsedildiği gibi, Altın Gökyüzü Savaşçısı’nın (Adamının), Hunların hükümdarı Hsiu Chu daha hayattayken ele geçirilmiş olması gerçeğidir. Bu, Demir Savaşçı ve Kılıç kültlerinin, hükümdarları Hsiu Chu öldükten sonra Hunlar tarafından oluşturulmayıp hükümdarın vefatından çok önce de varlığını sürdürdüğünü ispatlamak için yeterli bir gerekçedir. İkincisi de, Yun Yang’daki Ching Lu kaması için dikilmiş mabetlerin temellerinin, M.Ö. 61 yılında yani hükümdâr Hsiu Chu’nun vefatından 60 yıl sonra; M.Ö. 85 yılında vefat eden oğlu Chin Mi-ti’nin ölümünden 25 yıl sonra; Çin İmparatoru Wu’nun vefatından bir yıl sonra atıldığı gerçeğidir.(43)  Kao Chu-hsun’un görüşüne katılarak şunu ilâve edebiliriz ki, “Kurban Risâlesi”nde Ching Lu kaması için dikilmiş mabetlerin Hunların hükümdarı Hsiu Chu’nun ismiyle bağdaşlaştırılma sebebi, Hunların savaş tanrısı ile hükümdarlarının isimlerinin aynı olmasından kaynaklanmaktadır. Bu da hükümdar Hsiu Chu’nun ismini, Hunların savaş tanrısının adından aldığı anlamına gelmektedir . (44)




İskit ve Avrupa Hunlarının Dinlerinde Kılıca Tapma

Priskos’a (Romalı Priscus’a) atıfta bulunan Jordanes’in örnek verdiği Avrupa Hunlarının efsanesine göre, savaş tanrısı Mars’ın kılıcına hâkim olan Atilla kendini dünyanın hükümdarı olarak ilân eder.

“Zaten kendinden emin olma özelliğine sahip Atilla’nın kendine güveni, İskit hükümdarları arasında her zaman kutsal olarak saygı duyulan Mars’ın kılıcını bulduktan sonra daha da artar. Tarihçi Priskos kılıcın hangi şartlarda ve nasıl bulunduğunu şöyle anlatır: Çoban, sürüsünden bir düvenin topalladığını fark eder ancak yarasının sebebinin ne olduğunu anlayamaz. Endişeli çoban kan izini takip eder ve otlarken yanlışlıkla düvenin ayakları altında çiğnenmiş kılıca rast gelir. Çoban, kılıcı toprak altından kazıyıp çıkartır ve Atilla’ya götürür. Atilla, buna çok sevinir. Bundan kendisinin dünyaya hâkim olacağı anlamını çıkartarak kılıcı memnuniyetle kabul eder. Atilla, Mars’ın kılıcının bütün savaşlarda ona zafer kazandıracağından emindi”. (45)


Otto John Maenchen-Helfen’e göre (Almancası: Otto Mänchen-Helfen), bu olay Priskos’un ağzından anlatılan bir başka Yunanca kaynakta (Constantinian Exerpts) da mevcuttur. Kılıcın aranıp bulunma sürecinin kısa ve öz anlatılmasına rağmen kılıcın kendisi çok teferruatlı bir biçimde tasvir edilmektedir. “Kılıç [Atilla’nın bulduğu Mars’ın Kılıcı], Savaşların Tanrısına inanan İskit hükümdarları arasında saygı duyulan kutsal bir kılıçtı. Ancak [kılıç] çok eski zamanlarda kaybolmuştur.” (46)


Bu alıntıda Herodot’un anlattığı İskitlerin ilk hükümdarı Kolaksay tarafından elde edilen gökten düşmüş yanan kılıçla ilgili mit söz konusudur.   


“Köroğlu” destanının Azerbaycan versiyonunda destanın kahramanı olan Köroğlu’nun kılıcının, yıldırım misali gökten düşmüş ilahî (kutsal) metal parçasından yapıldığı anlatılmaktadır. (47) 
Otto John Maenchen-Helfen’in araştırmalarında Ortaçağ Türk halklarının nasıl kendi kılıçları üzerine yemin ettiklerine dair birkaç örnek daha mevcuttur. (48)



İskitlerin, Asya Hunlarının ve Avrupa Hunlarının Dinlerinde Kılıç İçin Kurban Kesme

Herodot, İskitlerin Ares için kurban kesmeleriyle ilgili olarak şunları yazmaktadır: 

“İşte bu kılıca her yıl diğer Tanrılara kesilen kurbanlardan daha çok sayıda at ve büyükbaş hayvan kurban kesilir. Ayrıca her yüz esirden biri kurban edilmeye mahkûmdur. Ancak esirlerin kurban edilmesi, hayvanların kurban edilme usulünden farklı bir merasimle gerçekleştirilir. Esirin başına önce şarap serpilir, sonra kabın üzerinde başı kesilir (boğazlanır). Sonra da kanı çalı çırpı yığınının bulunduğu yukarıya götürülür ve orada bu kan kılıca serpilir. Yukarıda durum böyle iken o yığının altında, yani mabedin alt kısmında şöyle bir merasim yapılır: Boğazlanmış kurbanların sağ kolunu omzuyla birlikte kesip havaya fırlatırlar; diğer kurbanlık hayvanlar da kesildikten sonra merasim biter ve herkes dağılır. Kurbanın kolu düştüğü yerde kalır, cesedi ise ayrı bir yerde durur”. (49)

İskitlerin ve Hunların kılıca kurban kesme gelenekleri arasında şöyle benzerlikler tespit ettik:

1) Hunların hükümdarı Lao-Şang Şan-yu’nun bir kapta beyaz atın kanını şarapla karıştırıp, bu karışıma da Ching Lu kamasını daldırdığına dair Çince yazılı kaynaklarda geçen bilgilerden, Hunların da aynen İskitler gibi kutsal kılıç için kurban kestikleri anlaşılmaktadır. (50)


2) Hunlar da İskitler gibi, kutsal kılıca esir kurban etmişlerdir. “Han Şu”da Hunların, Çin generali Li Guang’ı (Li Kuang) silah için kurban ettiklerine dair kayıtlar vardır. Kao Chu-hsun, N. Egami’ye atıfta bulunarak “Kan Şu”da geçen “Silah için kurban kesme” ifadesinin “Ching Lu” kaması için kesilen kurban olarak değerlendirilmesi gerektiğini belirtmektedir. (51)

3) İskitler, esirleri Ares’e kurban olarak keserken önce kafalarına şarap döküp sonra bir kap üzerinde gırtlaklarını keserler. Şarapla karışmış kan kaba akıtıldıktan sonra bu karışım kutsal (ilahî) kılıcın üzerine dökülür. (52) Hunlar, Ching Lu kılıcı üzerine yemin törenini gerçekleştirirken bir kaba kan ve şarap koyduktan sonra bu kaba Ching Lu kamasını daldırırlar. (53)


Bütün bunlardan şu neticeye varmak mümkündür: 

1) İskitler de, Asya Hunları ile Avrupa Hunları da kılıca tapmışlardır; 
2) hem İskitlerde hem Asya Hunları ile Avrupa Hunlarında da kılıç tanrısı, insan kılığındaki Ares/Mars/“Metal Savaşçı”dır; 
3) İskitler de Hunlar da sadece kılıç tanrısına sunaklar dikmişlerdir; 
4) İskitler de Hunlar da (kutsal) kılıç için atları ve esirleri kurban olarak kesmişlerdir; 
5) İskitler de Hunlar da kurbanların kanlarını şarapla karıştırmışlardır; 
6) Gökten düşmüş yanan “Kolaksay kılıcı” ile ilgili İskit miti, Türk halklarının destanlarında da mevcuttur.        




İSKİTLERDE VE TÜRK HALKLARINDA ANTİ ASİMİLASYON PSİKOLOJİSİ

Herodot’un “Tarih”inde İskitlerin asimilasyona karşı tahammülsüzlük psikolojisini resmeden iki olay mevcuttur. Birincisi, İskitlerin düşmanlarına karşı stratejik üstünlük elde etmelerini sağlayan ihlâl edilemez göçebe hayat tarzıdır.


“Tanıdığımız bütün halklar arasında sadece İskitler, insan hayatı için en önemli sanata sahiptirler. Bu sanat, kendine saldıran hiçbir düşmanın kurtulmasına imkân bırakmamalarından ileri gelmektedir. Ayrıca kendileri buna izin vermedikçe onları geçmek, onların üstesinden gelmek de mümkün değildir. Zira İskitlerin ne şehirleri, ne de kaleleri vardır, evlerini yanlarında taşırlar. İskitlerin hepsi güzel at biner ve ok atarlar; tarımla değil hayvancılıkla uğraşırlar; evleri, çadırlardır. Böyle bir halkın ele geçirilmesi ve yenilmesi hiç mümkün mü? İskitlerin bu özelliklerinde tabii olarak onların topraklarının ve nehirlerinin de payı vardır”. (54)


İkincisi, İskitlerin, atalarından devam ede gelen örf-adetlerine sımsıkı bağlı olmalarıyla ve diğer yabancı halkların geleneklerini benimseyen kendi kandaşlarını ağır bir şekilde cezalandırmalarıyla ilgilidir. Bunun ne anlama geldiğini açıklamaya çalışacağız.


İskit hükümdarlarından Anaharsis (Anacharsis) ve Skil (Scyles, Skyles) diğer halkların hayat tarzı ve geleneklerini uyguladıkları için kendi kabileleri tarafından öldürülmüşlerdir. Herodot’un anlattığına göre Anaharsis çok seyahat eden ve farklı halkların bilgelik sırlarına erişmeye çalışan birisidir. Anaharsis seyahati sırasında, yabancı bir ülkedeki Tanrıça’ya ülkesine sağ salim döndüğü takdirde kendisi için ayin yapacağına dair yeminde bulunur. İskitya’ya dönünce “Ağaçlar Mekânı” olarak bilinen Giley adlı bir yere saklanır. Ayini orada yapar. Ancak onu gören İskitler hükümdar Savliy’e haber verirler. Savliy bu haberi duyar duymaz olay yerine varır ve yabancı örf-adetlere uyduğu için kendi elleriyle kardeşini (55) öldürür. (56)


Herodot daha sonra aradan yıllar geçtikten sonra İskit hükümdârı Skil’in başına da aynı şeylerin geldiğini yazar. Skil’in babası İskit hükümdârı Ariapites (Ariapeithes); annesi ise Yunanlı birisidir. Annesi, Skil’e Yunancayı ve yazmayı öğretir; bunun yanı sıra Yunanca olan her şeye karşı sevgi beslemesine vesile olur. Skil, hükümdâr olduğu zaman sık sık Boristen’e gider. Şehre girerken Yunan kıyafetini giyer. Skil, Boristen’de evlenip kendine bir ev yapar. Orada bazen bir ay bazen de daha fazla kaldıktan sonra şehirden ayrılır. Tekrar İskit kıyafetlerini giyerek bozkırdaki topraklarına döner. Tabii olarak İskitler, deliliğe yol açan Tanrı’ya tapmanın ahmaklık olduğu düşüncesiyle Yunanlıları, Bacchanalia ayinine olan tutkularından dolayı kınarlar. Bir keresinde Skil, Bacchanalia ayinine katılır. Bunu gören Boristen ahalisinden birisi, İskitlerin dalga geçtikleri Yunan geleneklerini kendi hükümdarlarının benimsediğini İskitlere haber verir. Haberi ulaştıran adam İskitleri gizlice Bacchanalia’nın yapıldığı yere götürür. İskitler orada Yunan kıyafetini giyip, Yunan müzik aletini çalan kendi hükümdarlarını görünce hemen şehri terk ederler. Bu haberi bütün orduya yayarlar. Bundan sonra halk ayaklanır, Skil’in baba tarafından kardeşi olan Oktamasad’ı (Octamasadas)  hükümdar olarak seçer. Skil, İskitlerin elinden kurtulamaz. Oktamasad onun kellesini alır. Bu olayı özetleyen Herodot: “İskitler geleneklerine o kadar sıkı bağlılar ki, başka kültürlere ait bir geleneği benimseyenleri en ağır cezaya tâbi tutarlar” diye yazmaktadır. (57)


İlk bakışta Herodot’un yazdıklarından bir toplum olarak İskitlerin psikolojik özellikleriyle ilgili kesin bir sonuç çıkarmak mümkün olmayabilir. Ancak daha teferruatlı tahlil yapılarak İskit ve diğer göçebe halkların toplumsal ve psikolojik özellikleri karşılaştırıldığında şu sonuçlara varmak mümkündür:


- İskit toplumunun psikolojik özellikleriyle ilgili Herodot’un anlattığı iki olayda, birbirlerinden ayrı ele alınamayan bir bütün sistem söz konusudur.


- Bu iki psikolojik tespit, birbirleriyle bağlıdır ve İskitler için bu, erimeye (asimilasyona) karşı bir nevi koruyucu bariyer niteliğindedir.


Bu görüşleri desteklemek için, Hunların yabancı olan her şeye karşı tahammülsüzlükleriyle ilgili Han Hanedânı devrinden kalma Çince yazılı kaynaklara başvurulabilir.


Çin tarihçisi Sima Qian, M.Ö. 174 ve 161 yılları arasında Hunların hükümdarı Lao-Şang Şan-yu ile danışmanı Çung-Hang Yueh arasında geçen şu diyaloga yer verir : (58)

“Han (Çin) imparatorluğunun ipeği ve yemeği Hunların hoşuna giderdi. Danışmanı Çung-Hang Yueh, Hun hükümdârı Şan-yu’ya dönüp şöyle dedi: “Hunlar, Han imparatorluğu hâkimiyeti altındaki her hangi bir halktan nüfusça daha azdır. Ancak Hunlar, kendi yemekleri ve kıyafetlerine sahip olmaları sayesinde çok güçlüdürler ve hiçbir şeyden dolayı Han İmparatorluğu’na bağlı değildirler. Şan-yu, Çin yemeklerini benimsemeye ve Hunların geleneklerine değişiklik getirmeye çalışıyor. Bu sebeple, Han buraya kendi mallarının beşte birinden daha az bir kısmını gönderse bile neticede amacına ulaşır ve bütün Hun halkını köleleştirmeyi başarır”. “Bugünden itibaren, yani Han’ın ipeğini elde ettiğiniz günden itibaren üzerinize giyip çalılar ve dikenler arasında at üstünde koşturun. Pantolonlarınızın ve kaftanlarınızın ne kadar çabuk paramparça yırtıldığını herkes görür ve ipekten yapılmış giyimin keçe ve deriden yapılmış giyimle kıyaslanamayacağını anlar. Aynı şekilde Han’ın yemeğini aldığınız zaman da onu atın ki, halk Han yemeğinin süt ve kımız kadar kullanışlı ve lezzetli olmadığını anlasın”. (59)


Bu diyalogdan da anlaşılacağı üzere, Türk halklarının yabancı kültüre ait hayat tarzını reddedişi, aslında bir nevi bağımsızlıklarını koruma mekanizmasıdır. Asya Hunları bağımsızlıklarını, ihtiyaçlarını kendi iktisadî imkânlarıyla karşılamaları sayesinde koruyabilmişlerdir. Hunlar, Çin İmparatorluğu’na bağlı değillerdi. Türk halklarında yabancı kültüre ait örf-adetleri ve töreleri inkâr etme prensibi, Hunların millî ideolojisinin olmazsa olmaz unsurlarından biri olmuştur. Daha sonraki döneme ait Orhun-Yenisey yazıtlarında buna dair örnekler mevcuttur:


“…altını, gümüşü, ipeği, ipekliyi sıkıntısız öylece veriyor. Çin milletinin sözü tatlı, ipek kumaşı yumuşak imiş. Tatlı sözle, ipek kumaşla aldatıp uzak milleti öyle yaklaştırırmış. Yaklaştırıp, konduktan sonra, kötülüğü o zaman düşünürmüş. İyi bilgili insanı, iyi cesur insanı yürütmezmiş. Bir insan yanılsa, kabilesi, milleti, akrabasına kadar barındırmazmış. Tatlı sözüne, yumuşak ipek kumaşına aldanıp çok çok, Türk milleti, öldün; Türk milleti, öleceksin! Güneyde Çogay ormanına, Tögültün ovasına konayım dersen, Türk milleti, öleceksin! Orada kötü kişi öyle öğretiyormuş: Uzak ise kötü mal verir, yakın ise iyi mal verir diyip öyle öğretiyormuş. Bilgi bilmez kişi o sözü alıp, yakına gidip, çok insan öldün! O yere doğru gidersen, Türk milleti, öleceksin! Ötüken yerinde oturup kervan, kafile gönderirsen hiçbir sıkıntın yoktur. Ötüken yerinde oturursan ebediyen il tutarak oturacaksın.(Güney Cephesi, 5-8.satırlar) (60)


Çin İmparatorluğu’nda Çin’in hayat tarzını kabul edenleri teşvik etme geleneği vardı. Bu, Türk halklarının yavaş yavaş göçebe hayat tarzından yerleşik hayat tarzına geçmelerine ve neticede onların sıkça asimilasyona uğramalarına yol açmıştır. Çin medeniyetinin etkisi altında kalanlar, Doğu’nun “Anaharsis”leri ve “Skil”leriydi. Herodot’tan bin yıl sonra yazılmış olan Kül-Tigin yazıtlarından da anlaşılacağı üzere, İskit ve Türklerin psikolojik özelliklerinde aynılık söz konusu idi. Bu benzerlikleri destekleyen bir başka kayıt da, Kül-Tigin’in ağabeyi Bilge Kağan ile danışmanı Tonyukuk arasında geçen bir diyaloga atıfta bulunulan Tang hanedanının tarihinden alınmış fragmanlarda bulunmaktadır:


“Kendisine teslim edilen çok sayıda Çinli mülteciye sahip olan Bilge Kağan, yeni şehirler ve mabetler inşaat etmeyi düşünür. Tonyukuk: “Bu, büyük bir hata olur. Türklerin nüfusu çok azdır, Tang (Çin) halkının yüzde biri kadar olamaz. Onlara karşı koyabilmemizin tek şartı, göçebe hayat tarzımızdır. Biz su ve otlaklar ararız; ama ikamet ettiğimiz belirli bir yer yoktur. Üstelik hareketli hayat tarzımız var: herkes savaş sanatı eğitimini almış, ok atabilir ve avlanabilir. Zayıf düştüğümüz zaman geri çekilip, dağlarda veya ormanlarda saklanabiliriz. Tang’ın çok sayıda askerinin olmasının bizim için bir tesiri yoktur. Şayet şehirler inşaat etmeye başlarsak ve hayat tarzımızı ve örf-adetlerimizi değiştirmeye başlarsak o zaman Tang, bizi “yutacaktır”. Ayrıca mabet geleneği, insanlara cömert ve zayıf olmayı öğretir. Bu ise, savaş sanatının gelişmesi ve iktidar mücadelesi için iyi değildir. Dolayısıyla bütün bu dediklerin yapılmamalıdır.” Bilge Kağan bu görüşe katılır.” (61)


Görüldüğü üzere, Türklerin yabancı kültürlere ait her şeyi reddedişinin sebebi vardır: atalarından devam ede gelen hayat tarzlarını kaybetme ve hem askerî hem de kültürel olarak zayıf düşme tehlikesidir. Askerî olarak zayıf düşmekten kasıt, ordunun ve askerlerin mücadeleci niteliklerini kaybetmesi ise; kültürel olarak zayıf düşmekten kasıt, sayıca çok az olmalarından kaynaklanan asimilasyon (erime) korkusudur.


Böylece, esas aldığımız Yunanca, Çince ve Türkçe yazılı kaynaklarda yer alan bilgileri şöyle özetleyebiliriz: 


1) İskitler de Göktürkler de göçebe hayat tarzlarını, düşmanlarına karşı askerî üstünlük elde etmek için kullanmışlardır (62); yerleşik hayat tarzı yaşayan halklara nispeten sayıca daha az olan İskitler ve Göktürkler, göçebe hayat tarzını askerî güçlerinin zayıf düştüğü dönemlerde koruyucu bariyer olarak kullanmışlardır; 


2) İskitler, Hunlar ve Göktürkler asimilasyona uğramamak ve kendilerinden sayıca daha çok olan yerleşik halkların kültürel tesiri altında kalmamak için örf-adetlerine sıkı bağlı kalmış ve yabancı kültüre ait gelenekleri benimseyenleri ağır cezaya tâbi tutmuşlardır; 


3) İskitler, Hunlar ve Göktürkler anti asimilasyon psikolojisi bakımından aynı özelliklere sahiptiler.


Böylece, şöyle tespitlerde bulunabiliriz:

1. İskitlerin defin törenleri Asya Hunlarının, Avrupa Hunlarının, Göktürklerin ve Moğolların defin törenlerinin aynısıdır.


2. İskitlerin kan yemini törenlerinin aynısı Hunların geleneklerinde de mevcuttur.


3. İskitlerin mağlup ettikleri düşmanlarının kafataslarını içki kabı olarak kullanma geleneği, Asya Hunları için de söz konusudur. Üstelik bu iki halkta savaş ganimetlerinin, kafatası kültünü esas alarak üleştirilmesi geleneği de aynıdır.

4. Herodot’un tasvir ettiği, İskitlerin tanrısı Ares’e tapma ve kurban kesme gelenekleri, Asya Hunlarındaki Ching Lu kamasına tapma ve kurban kesme geleneklerinin aynısıdır. Herodot’un verdiği ilahî (kutsal) kılıç hakkındaki bilgiler İskitlerle ilgiliyken; Çince kaynaklarda bu, Asya Hunlarıyla, Yunanca kaynaklarda ise Avrupa Hunlarıyla ilgilidir.


5. İskitler, Asya Hunları ve Göktürkler anti asimilasyon psikolojisi hususunda da aynı özelliklere sahiptir. Göçebe hayat tarzı ve yabancı kültüre ait olan her şeyi reddediş, bu halklarda asimilasyona karşı kullandıkları koruyucu bariyer niteliğindedir. 


Netice itibarıyla, daha önce tarafımızdan “Kraliyet (Hükümdar, Çar) İskitleri”nin diliyle ilgili araştırma yapıldığını ve İskitlerin dilinin menşe itibarıyla Türkçe ile aynı kökten geldiğini ispatladığımızı bir daha belirtmek isteriz.  “Kraliyet İskitleri”nin ve Türk-Moğol halklarının farklı geleneklerinin aynı olduğunu gösteren bilgiler ise, sadece İskitlerle Türk-Moğol halklarının aynı kökten geldiğini, akraba olduklarını onaylayan ek bilgi niteliğindedir




Yazar: Dr.ZAUR HASAN-OĞLU HASANOV
Azerbaycan Ulusal Bilimler Akademisi, Arkeoloji ve Etnografya Enstitüsü,
zaurmail@gmail.com

Çeviren: Yrd.Doç.Dr.BAĞDAGÜL MUSA
Ürdün Üniversitesi, Yabancı Diller Fakültesi, Asya Dilleri Türkçe-İngilizce Bölümü,
bagdagulmussa@gmail.com




dipnotlar:
1-Zaur Hasanov, Çar iskitler: İskitler ve eski Oğuzlarin etno-dil özdeşleştirmesi, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul 2009
2-  Herodot, İstoriya, (perevod G. A. Stratanovskogo), Nauka, Leningrad, 1972, IV, 53, 71, 72, 73.
3-Sima Qian, Records of the Grand Historian: Han Dynasty II, Burton Watson (trans.), Columbia University Press, Hong Kong & New York, 1993, The Account of the Xiongnu, Shi ji: 110.
4-The Gothic History of Jordanes in English version. With an  introd. and comment. by Charles Mierow. Speculum Historiale, Barnes & Noble, Cambridge-New York, 1960, XLIX, 254.
5-S. E. Malov, Pamyatniki drevnetyurkskoy pismennosti: tekstı i issledovaniya, Iz-vo AN SSSR, Moskva–Leningrad, 1951, Bilge Kağan Yazıtı, X a, 11-12. satırlar.
6- Kniga Marko Polo, (perevod I. P. Minaeva,), Gos. iz-vo geografiçeskoy literaturı, Moskva, 1955, LXIX. 
7-Raşid ad-Din, Sbornik Letopisey, (perevod L. A. Hetagurova,), t. I kn. 2. Moskva–Lenigrad: Iz-vo. AN SSSR, 1952, A97a, S.248.
8-The Gothic History of Jordanes…, XLIX, 258.
9-  Herodot, a.g.e., IV, 62.
10-E. H. Minns, Scythians and Greeks: a Survey of Ancient History and Archaeology on the North Coast of the Euxine from the Danube to the Caucasus, Biblo and Tannen, New York, 1971, p. 89.; Fridrik Thordarson, “The Scythian funeral customs: some notes on Herodotus IV, 71-75”, A green leaf. Papers in honour of Professor Jes P. Asmussen (Acta Iranica, 28), Brill, Leiden, 1988, p. 546.
11-J. A. Boyle, “A form of horse sacrifice amongst the 13th and 14th century Mongols”, Central Asiatic Journal, X/3-4 (1965), p.145-150.
12-Herodot, a.g.e., IV, 72.
13-Gor-oglı: Turkmenskiy geroiçeskiy epos, Nauka, Moskva, 1983, I, 65.
14-Taner Tarhan, “İskitlerin Dini İnanç ve Adetleri”, Tarih Dergisi, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, sy. 23 (1969), s. 168.
15-Herodot, a.g.e., IV, 70.
16-Kao Chu-hsun, “The Ching Lu Shen Shrines of Han Sword Worship in Hsiung Nu Region”, Central Asiatic Journal, V/3 (1960), p. 223.
17-Frank Trippet, The First Horsmen, Time Life Books, New York, 1974, p.99.; Ortwin Dally, “Skythische und Graeco-Skythische Bildelemente im Nördlichen Schwarzmeerraum”, Im Zeichen des Goldenen Greifen: Königs Gräber der Skythen, (ed. Menghin, W., Partzinger, H.), Prestel, Munich, 2007, p. 297.
18-Sima Qian, a.g.e., The Account of the Dayuan, Shi ji: 123.
19-Herodot, a.g.e., IV, 65.
20-Herodot, a.g.e., IV, 64.
21-Herodot, a.g.e., IV, 66.
22-Sima Qian, a.g.e., The Account of the Xiongnu, Shi ji: 110.
23-Letopis Feofana Vizantiytsa: ot Diokletiana do tsarey Mihaila i ego sına Feofilakta, (perevod V. I. Obolenskogo, F. A. Ternovskogo), Moskva, 1884, 6303 – (803. yıl).
24-Povesti vremennıh let, (perevod D. S. Lihaçeva), Im Werden Verlag, Moskva–Augsburg, 2003, 6480 – (972. yıl).
25-I. G. Aliev, “Drevneyşee çeloveçeskoe obşestvo Azerbaydjana: paleolitiçeskie ohotniki i sobirateli”, Istoriya Azerbaydjana. Elm, Baku, 1995, s. 28.
26-Jacques Cauvin, The birth of the Gods and the origins of agriculture, çev. Trevor Watkins. Cambridge University Press, Cambridge, 2000, p. 89-90.; Ian Hodder, Theory and practice in archaeology, RoutledgeCurzon, London & New York, 1992, p. 211-213.
27-Berthold Laufer, “Use of Human Skulls and Bones in Tibet”, Field Museum of Natural History, Department of Anthropology, Chicago, No. 10, 1923, p. 9-24.
28-Andrews A. Leroy, “Old Norse Notes 7: Some Observations on Mímir”, Modern Language Notes, The Johns Hopkins University Press, vol. 43, 1928, p. 166-171.
29-John Lindow, Norse Mythology: A Guide to the Gods, Heroes, Rituals and Beliefs. Oxford University Press, New York, 2002, p. 230-232.
30-  Herodot, a.g.e., IV, 62.
31-“Han Şu”, Çin’deki Han hanedanının tarihidir. “Han Şu”nun asıl derleyicisi, Çinli tarihçi Pan Ku’dur. Çinli tarihçiler eserin, babası Pan Ku tarafından başlatılıp, kızı tarafından bitirildiğini ileri sürmektedirler. 
32-Kao Chu-hsun, a.g.e., s. 223.
33-Kao Chu-hsun, a.g.e., s. 223.
34-Friedrich Hirth, The Ancient History of China: to the end of the Chou dynasty, Columbia University Press, New York, 1908.; Kao Chu-hsun, a.g.e., p. 223.; Bernhard Karlgren, Philology and Ancient China. Aschhehoug & Co, Oslo, 1926.; Kurakichi Shiratori, “On the territory of the Hsiung-nu prince Hsiu-t’u Wang and his metal statues for heaven worship”, Memoirs of the Research Department of the Toyo Bunko (the Oriental Library), Tokyo, 1930, No. 5.
35-Kao Chu-hsun, a.g.e., s. 221.
36-Herodot, a.g.e., IV, 72.
37-Yun Yang, Han hanedanının başkentinin yakınlarında bir yerdir.
38-Kao Chu-hsun, a.g.e., s. 222.
39-A. F. P. Hulsewe (trans.),  China in Central Asia. The Early Stage: 125 B.C.-A.D.23. An Annotated Translation of Chapters 61 and 96 of the History of the Former Han Dynasty, Brill, Leiden, 1979, Han Shu 96A, 6A.
40-Burton, Watson (trans.) Courtier and Commoner in Ancient China, Selections from the History of the Former Han by Pan Ku, Columbia University Press, New York & London, 1974, Han Shu 68, p. 151-152.
41-Burton Watson jin kelimesini “altın” olarak tercüme etmektedir. Kao Chu-hsun, Hsiu Chu Jin Zhen ifadesini “hükümdâr Hsiu Chu’nun metal savaşçısı” olarak yorumlamaktadır.
42-Watson, a.g.e., Han Shu, 68, 151-152.
43-Kao Chu-hsun, a.g.e., s. 230.
44-Daha teferruatlı bilgi için bkz. Hasanov, Çar İskitler…, ss. 183-225.
45-The Gothic History of Jordanes…, XXXV, 183.
46-bk. O. J. Maenchen-Helfen, The World of the Huns: Studies in their History and Culture. University of California Press, Berkeley, Los Angeles & London, 1973, p. 279.
47-Koroğlu. Çaşıoğlu, Bakı, 2004, s. 13.
48-Maenchen-Helfen, a.g.e., s. 280
49-Herodot, a.g.e., IV, 62.
50-Kao Chu-hsun, a.g.e., s. 223.
51-Namio, Egami, “Examination of the Ching Lu Tao”, Yurashiya kodai hoppo bunka (Ancient cultures of Northern Eurasia),  Tokyo, 1948.; Kao Chu-hsun, a.g.e., s. 227.
52-Herodot, a.g.e., IV, 62.
53-Kao Chu-hsun, a.g.e., s. 223.
54-Herodot, a.g.e., IV, 46-47.
55-Herodot, Savliy ve Anaharsis’in şecerelerini inceleyerek onların kardeş oldukları sonucuna varmıştır.
56-Herodot, a.g.e., IV, 76-77.
57-Herodot, a.g.e., IV, 80.
58-Tarih bu alıntıdan alınmıştır: Jagchid Sechin, Symons Van Jay, Pease, War, and Trade Along the Great Wall: Nomadic-Chinese Interaction through Two Millenia, Indiana University Press, Bloomington & Indianapolis, 1989, s. 25. Mete Han’ın vefatı üzerine M.Ö. 174 yılında oğlu Tsiçu, Lao-Şang ismiyle tahta çıkıp Hunların hükümdarı olur.
59-Sima Qian, a.g.e., The Account of the Xiongnu, Shi ji: 110.
60-Orhun Abideleri’nden alınmış olan bu paragrafın tercümesi için Muharrem Ergin’in Orhun Abideleleri’nden istifade edilmiştir:  Muharrem Ergin, Orhun Abideleri (İnceleme), Boğaziçi Yayınları, İstanbul,  2008, 44.baskı, s. 12-13
61-Liu Hsü and others (887-946 A.D.), Chiu T’ang shu (The old history of the T’ang dynasty, 618-907) (Po-na ed.), (Çince) Reprinted in Taipei, 1967, 194 I, chuan 144 I: Account of the Turks, I, 14b. – Söz konusu kaynaktan alınmış geniş atıf kitapta vardır: Jagchid Sechin, Symons Van Jay, a.g.e., s. 193.
62-Bu dipnot, makalenin Rusça aslında olmayıp sonradan makalenin tercümesi esnasında yazar tarafından eklenmiştir: Herodot, Pers İmparatoru Darius’un İskitleri işgâlini tasvir ederken İskitlerin, Pers ordusuna karşı askerî üstünlük elde etmek için göçebe hayat tarzlarını nasıl kullandıklarını açıkça belirtmektedir. İskitler sürekli geri çekilerek Persleri kendi ülkelerinin içlerine doğru çekerler. Böyle yaparken de Perslerin yollarındaki kuyuları kapatıp, hayvanları götürür ve otları yok ederler. İskitler, uzun bir süre için düşmanlarıyla savaşmaya yanaşmaz. Bütün bunlar, Perslerin güçlü ordusunun bitip tükenmesine yol açar. Bu duruma İlhami Durmuş da dikkatleri çekerek şöyle demektedir: “…Darius, İskitlerin oyalama taktiği karşısında gün geçtikçe daha da güç durumunda kalarak, geri çekilmesinin kendisi ve ordusu için daha akılcı olduğunu düşünmüşdür”. Ilhami Durmuş, “Anadoluda Kimmerler ve Iskitler”, Belleten, LXI/231, 1997, s. 285.
63-Hasanov, Çar İskitler…; Zaur Hasanov, “İskit Etnoniminin Okunuşu”, Tarih Dergisi, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, 2009/2, Sayı 50, 2010, s. 1-10.; Z. H. Hasanov Sotsialno-kulturnıe tsennosti skifov: drevnih aşguzov/işkuzov/guzov, Türk Akademiyası, Prosper Print, Astana, 2013.; Zaur Hasanov, “Suffix -t as an Indicator of Plurality in the Ethnonyms of the Royal Scythians”, Discusions in Turkology (ed. Emiroğlu Ö., Godzinska M., Majkowski F.), Department of Turkish Studies and Inner Asian Peoples, University of Warsaw, Warsaw, 2014, p. 646-655


KAYNAKÇA
* Aliev I. G., “Drevneyşee çeloveçeskoe obşestvo Azerbaydjana: paleolitiçeskie ohotniki i sobirateli”, İstoriya Azerbaydjana, Elm, Baku, 1995, s. 23-38.
* Andrews A. Leroy, “Old Norse Notes 7: Some Observations on Mímir”, Modern Language Notes, The Johns Hopkins University Press, vol. 43, 1928, p. 166-171.
* Boyle J. A., “A form of horse sacrifice amongst the 13th and 14th century Mongols”, Central Asiatic Journal, vol. X/3-4, 1965, p. 145-150.
* Cauvin, J., The birth of the Gods and the origins of agriculture, trans. Trevor Watkins. Cambridge University Press, Cambridge, 2000.
* Dally, O., “Skythische und Graeco-Skythische Bildelemente im Nördlichen Schwarzmeerraum”, Im Zeichen des Goldenen Greifen: Königs Gräber der Skythen, (ed. Menghin, W., Partzinger, H.), Prestel, Munich, 2007, ss. 291-298.
* Durmuş,  İ., “Anadoluda Kimmerler ve Iskitler”, Belleten, LXI/231, 1997, ss. 273-286.
* Egami, Namio, “Examination of the Ching Lu Tao”, Yurashiya kodai hoppo bunka (Ancient cultures of Northern Eurasia), Tokyo, 1948, p. 133-163.
* Ergin, M., Orhun Abideleri (İnceleme), Boğaziçi Yayınları, İstanbul,  2008, 44.baskı.
* Gor-oglı: Turkmenskiy geroiçeskiy epos, Nauka, Moskva, 1983.

*Hasanov, Z.H., “Suffix -t as an Indicator of Plurality in the Ethnonyms of the Royal Scythians”, Discussions in Turkology (ed. Emiroğlu Ö., Godzinska M., Majkowski F.), Department of Turkish Studies and Inner Asian Peoples, University of Warsaw, Warsaw, 2014, p. 646-655.
____________, Gasanov Z. G. Sotsialno-kulturnıe tsennosti skifov: drevnih aşguzov/işkuzov/guzov, Türk Akademiyası, Prosper Print, Astana, 2013.
____________, Çar İskitler: İskitler ve Eski Oğuzların Etno-dil Özdeşleştirmesi, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul, 2009. 
____________, “İskit Etnoniminin Okunuşu”, Tarih Dergisi, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, 2010, Sayı 50, 2009/2, s. 1-10.

* Herodot = Gerodot, Istoriya, (perevod G. A. Stratanovskogo), Nauka, Leningrad, 1972.
* Hirth, F., The Ancient History of China: to the end of the Chou dynasty, Columbia University Press, New York, 1908.
* Hodder, I., Theory and practice in archaeology, Routledge Curzon, London & New York, 1992.
* Hulsewe, A. F. P., (trans.),  China in Central Asia. The Early Stage: 125 B.C.-A.D.23. An Annotated Translation of Chapters 61 and 96 of the History of the Former Han Dynasty, Brill, Leiden, 1979.
* İbn Battuta. Trafels in Asia and Africa 1325-1354, (trans. H. A. R. Gibb), Routledge & Kegan Paul, London, 1929.
* Jagchid, S. – V. J. Symons, Pease, War, and Trade Along the Great Wall: Nomadic Chinese Interaction through Two Millenia, Indiana University Press, Bloomington & Indianapolis, 1989.
* Kao, Chu-hsun, “The Ching Lu Shen Shrines of Han Sword Worship in Hsiung Nu Region”, Central Asiatic Journal,  V/3, 1960, p. 221-232.
* Karlgren, B., Philology and Ancient China. Aschhehoug & Co, Oslo, 1926.
* Kniga Marko Polo, (perevod I. P. Minaeva), Gos. iz-vo geografiçeskoy literaturı, Moskva, 1955.
Koroğlu. Çaşıoğlu, Bakı, 2004. 
* Laufer, B., “Use of Human Skulls and Bones in Tibet”, Field Museum of Natural History, Department of Anthropology, Chicago, No. 10, 1923, p. 9-24.
* Letopis Feofana Vizantiytsa: ot Diokletiana do tsarey Mihaila i ego sına Feofilakta, (perevod V. I. Obolenskogo, F. A. Ternovskogo), Moskva, 1884.
* Lindow, J., Norse Mythology: A Guide to the Gods, Heroes, Rituals and Beliefs. Oxford University Press,  New York, 2002.
* Liu Hsü and others (887-946 A.D.), Chiu T’ang shu (The old history of the T’ang dynasty, 618-907) (Po-na ed.), (Çince) Reprinted in Taipei, 1967.
* Maenchen-Helfen, O. J., The World of the Huns: Studies in their History and Culture. University of California Press, Berkeley, Los Angeles & London, 1973.
* Malov, S. E., Pamyatniki drevnetyurkskoy pismennosti: tekstı i issledovaniya, Iz-vo AN SSSR, Moskva–Leningrad, 1951.
* Minns, E. H., Scythians and Greeks: a Survey of Ancient History and Archaeology on the North Coast of the Euxine from the Danube to the Caucasus, Biblo and Tannen, New York, 1971.
* Povest vremennıh let, (perevod D. S. Lihaçeva), Im Werden Verlag, Moskva–Augsburg, 2003.
* Pristsian, “Zemleopisanie”, Antiçnıe istoçniki po istorii Azerbaydjana, (Aliev, K. G.) Elm, Baku, 1978.
* Raşid ad-Din, Sbornik Letopisey, (Hetagurov, L. A.), t. I kn. 2. Moskva–Lenigrad: Iz-vo. AN SSSR, 1952.
* Shiratori, Kurakichi, “On the territory of the Hsiung-nu prince Hsiu-t’u Wang and his metal statues for heaven worship”, Memoirs of the Research Department of the Toyo Bunko (the Oriental Library), Tokyo, 1930, No. 5, p. 1- 77.
* Sima Qian, Records of the Grand Historian: Han Dynasty II, Burton Watson (trans.), Columbia University Press, Hong Kong & New York, 1993.
* Tarhan, T., “İskitlerin Dini İnanç ve Adetleri”, Tarih Dergisi, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, Sayı 23, 1969, ss. 145-170.
* The Gothic History of Jordanes in English version. With an  introd. and comment. by Charles Mierow. Speculum Historiale, Barnes & Noble, Cambridge-New York, 1960.
* Thordarson, F., “The Scythian funeral customs: some notes on Herodotus IV, 71-75”, A green leaf. Papers in honour of Professor Jes P. Asmussen (Acta Iranica, 28), Brill, Leiden, 1988. ss. 539-547.
* Trippet, F., The First Horsmen, Time Life Books, New York, 1974.
* Watson, Burton (trans.), Courtier and Commoner in Ancient China, Selections from the History of the Former Han by Pan Ku, Columbia University Press, New York & London, 1974.

İSKİT VE TÜRK-MOĞOL HALKLARINA AİT AYNI GELENEKLER, KÜLTLER VE PSİKOLOJİK ÖZELLİKLER 
Dr.ZAUR HASAN-OĞLU HASANOV





His book in Russian language:
Tsarskie skifi etnoyazikovaya identifikatsiya tsarskikh skifov i drevnikh oquzov.

in Azerbaijan Turkish:

ya da Türkçe olarak
Çar İskitler, Zaur Hasanov 
Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı,2009
ISBN 9754981933
İlginizi çekebilecek bir blogta Çar İskitleri üzerine notlar













Moğollarla ilgili diğer yazılar:
Prof.Dr.Bahtiyar Tuncay
Azerbaycan Milli İlimler Akademisi. Folklor Enstitüsü. Öğretim Görevlisi.
Yrd.Doç.Dr.Osman ÇATALOLUK
Emekli Öğr. Üyesi. Genetik ve Arkeogenetik Uzmanı.

Ord.Prof.Dr. A.Zeki Velidi Togan
ve Prof.Dr.Ahmet Taşağıl