Alban - Ağvan - Arnavut

Arnavutlarla ilgili derinlemesine araştırma yapmadım, 

ama size kaynaklarıyla bazı anekdotlar verebilirim.

* “Arnavut unsuru ile ilgili en objektif tarihî belgeler yalnız Türk tarih, kaynaklarında mevcuttur. Albanologların Arnavud diyalektiği, filolojisi, sentaksı ile ethnolojik ve historik problemleriyle ilgili en mücerret belgeler Türkiye'de ve Türk tarih, kaynaklarında mevcuttur. Zira; Arnavutlar, her yönden hars, örf ve ethnik yapı bakımından saf-kan Türktürler. Ethnik yapılarında hiç bir suretle Grek, Lâtin ve Slav halitası (karışımı) yoktur”....Yine bazı tarihçilere göre Albanlar : 1-) İndo-Kafkas ; 2-) Çeçen-Inguş ; 3-) Sak, Saka (İskit) boylarından biridir. Tarihçiler bu üçüncü tezi kabul ederler....

Prof.Dr.Hilmi ÖZDEN (link)




* “Ağvan Tarihi” (Alban Tarihi) adlı kaynakta Doğu Anadolu ve Azerbaycan arazisinde yurt tutmuş topluluklar şu şekilde anlatılmaktadır: “Bu topluluklar uzun saçlı, mahir ok atan kimseler olup, taştan koç, at vb. heykeller yontmakta usta idiler. En büyük ilahlarına Han Tanrı derler” Görüldüğü üzere yukarıda sayılan bütün hususiyetler, Türklere âit olan özelliklerdir. Söz konusu kaynakta sözü edilen Türk boyu, tarafımızdan yapılan araştırmada Sabir Türkleri olarak tahmin edilmiştir. Bu topluluğu Hazar Türklerinden görenler de vardır. Bu mezar taşlarının 7. yüzyılda yani daha İslâmiyet’in bölgede yayılmadığı dönemlerden itibaren üretilmeye başladığı düşünülürse bunların bir kısmının üzerinde Hıristiyanlığı sembolize edilen işaretlerin bulunması son derece doğal karşılanmalıdır....

Ali Rıza ÖZDEMİR, Zazaca Konuşan Alevîlerde Koç Heykelli Mezar Taşları makalesinden





* "Adları MÖ 4.yüzyıldan itibaren kayda alınmıştır. Alban ismi antik kaynaklarda Albanya, Orta Frasçada Ardan, Arapçada Arran, Gürcücede Rani, Ermenicede Ağvan, Süryanicede Aran şeklinde geçer. Strabon 26 Alban kabilesinden bahseder. Önce Sasanilere, sonra Doğu Roma'ya, Araplara ve Hazar Türklerine tabi olmuşlardır. En parlak dönemlerini 7.yüzyılın ikinci yarısındaki Cavanşir döneidir (636-642 /680-681). Halkın gitgide İslamı kabul etmesi ve Ermeni baskısı dolayısıyla tarihten silinmişlerdir. Alban kilisesi ise Eçmiadzin'deki Ermeni katolikosluğunun (patrikliğinin) ısrarıyla 1836'da Peterburg St.Sinodu tarafından lağvedilmiştir. Böylece Alban adı da ölmüştür. 

Halen Azerbaycan ve Gürcistan'da yaşayan ve 1989 sayımına göre sayıları 8.849 olan Udinler, Albanların ahfadı sayılır. Udin dili bitişimli bir dildir ve bu dil Alban diline en yakın dil olarak kabul edilir.Alban dili Kafkas dillerindendir, Hint-Avrupa dillerinden değildir. Balkanlarda bizim Arnavut, batılıların Alban dediği halkla alakaları yoktur. Albanlar Hıristiyanlığı ilk kabul eden millettir. Hıristiyanlığı MS 54 yılında kabul etmişler, bu din 313'te hükümdar Urnayr zamanında resmi devlet dini olarak ilan edilmiştir. Ermeniler Hıristiyanlığı Albanlar'dan sonra kabul etmişlerdir. 

Kalankatlı Moses'in Albanya Tarihi adlı eseri, başta Kafkasya'nın en eski sakinleri Albanlar olmak üzere Türk, İran, Arap, Gürcü, Ermeni ve sair halkların tarihi için pek ehemmiyetlidir. Eserde Barsil, Hun, Hazar, Eftalit, Haylandurk gibi Türk kavimlerinden ve onların askeri, sosyal, dini yaşayışlarından bahsedilmektedir. Eserde Göktürk kitabeleri dikilmeden önce Kuzey Kafkasya Hunlarına ve Hazarlara ait han, hakan, cebu (yabgu), şad, tudun, alp ilutuer (alp il teber), il tigin, tarhan, Tanrı, Çorpan, Ovçu, Çathasar (şad Hazar), Honoğur, Varaçan; Türkçe-Farsça Kuar özel isim ve unvanları kayda alınmıştır. Bunların hepsi Türkologlarca çözülmüştür, sadece Kuar ve Varaçan (Varşan) tartışmalıdır. Türkan ve Türkistan sözlerinin de geçtiği kitap Türk kültürü için bu bakımdan da önemlidir." - Y.Gedikli


"Şüphesiz kitaplar müellifin ana dilinde yazılmıştır. O vakitler Albanya'da yaşayan muhtelif dili ve lehçeli 26 Alban kabilesinin artık tek bir dilde birleştiği, daha 5.yüzyıldan itibaren Aran dilinin Azerbaycan'ın kuzey topraklarında tek dil olduğu, şu anda tarih literatüründe şüphe doğurmamaktadır. Malum olduğu gibi 7.yüzyılın sonlarında Azerbaycan arazisi Arap Hilafeti tarafından zapt olunmuş, yerli Hıristiyan Albanların çoğu Müslümanlığı kabul etmek zorunda kalmış, şimdiki Dağlık Karabağ (Arsah)'da yaşayan Albanlar ise dinlerini muhafaza etmiş, ama Hıristiyan Ermenilerin ihatasında oldukların için gittikçe lisanlarını yitirmiş, Ermenileşmişlerdi. Alban kilisesini kendisine tabi eden Ermeni kilisesi, Albanlara mahsus abideleri Ermeni abidesi ilan etmiş, yazılı abidelerini ise kadim Ermeni dili olan Grabar'a tercüme ederek aslını tahrif etmiş ve bu yazıları Ermeni abidesi olarak yaymaya gayret göstermiştir. Aynı felaket, hakkında söz ettiğimiz Albanya Tarihi kitabının başına da gelmiş ve ecdadımızın bu abidesi de kadim Ermeni diline (tahrifine) aktarılmıştır." - Mahmud İsmayilov

Alban Tarihi / Son Hunlar Hazarlar Ermeniler Terekemeler
Kalankatlı Moses , Çeviri: Yusuf Gedikli / Selenge Yayınları




* Elesger Siyabov Bey (tarihçi, Azerbaycan), 7. yy Ermeni tarihçi Moisey Kagankatvasî ile ilgili olarak: "Moisey Kagankatvatsi ermeni deyildi, Azerbaycanin guzey kisminin böyük bir erazisini ehate eden bir cografiyada uzun yillar var olmus ve kökenin esasen hristiyan türklerin olusturdugu Alban ve ya Agvan devletinin tarihini yazmis orta cag tarihcisi idi, sadece onun yazdigi Alban tarihi eseri orijinali kayb olmus bizim günümüze o eserin ermeni diline tercüme olunmus varianti gelib catmisdir." demiştir.



* Albaniyanın mərkəz və aran rayonlarının əhalisi əsasən türk etnoslarının, Dağıstana yaxın ərazisi isə həm də Qafqaz iberdilli etnosların yaşadığı bölgələr olmuşdur. Albaniyada türk dili ləhcələri… qədim yerli türk dili ilə bir müddət yanaşı öz varlığını saxlamış, tədricən alban (arran) türk dilinin yaranmasına gətirib çıxarmışdır. Təsadüfi deyil ki, erkən orta əsr qaynaqlarında, toponimiya və antroponimi- yasında türk sözləri əks olunmuşdur».(Qəzənfər Kazımov. Azərbaycan dilinin tarixi. səh.343)

Q.Kazmov albanları qafqazdilli tayfalar hesab edən müəlliflərlə də tam əks mövqedə dayanır. Xüsusilə akademik İqrar Əliyevin mülahizələrini elmi baxımdan əsassız hesab edir və öz fikirlərini sübuta yetirmək üçün dil və folklor faktorlarına, bugünkü türksoylu xalqlar arasında «alban» adlı tayfaların olması amilinə söykənir. «Albanların türk mənşəli geniş yayılmış tayfalardan biri olduğunu sübut edən mühüm bir dəlil də ondan ibarətdir ki, türkmənlər, qazaxlar, qırğızlar, qaraqalpaklar və özbəklər arasında bu gün də «alban» adlı türkmənşəli tayfalar vardır. Qazaxlar arasında «mataj» və «alban» tayfaları daha qədim hesab olunur. Bir sıra türk epos qəhrəmanları «Alban» (ağıllı, güclü, müdrik mənalarında) adı daşıyır. Tarixi izlər əsasında müəyyən edilmişdir ki, alban adlı tayfa eramızın əvvəllərində hunların da tərkibində olmuşdur».

Kitabda alban dilinin mənşəyi və alban yazısı barədə deyilənlər də elmi baxımdan əsaslıdır. Məlumdur ki, albanların etnik mənsubiyyəti, onların tarixi taleyi, dilinin və əlifbasının mənşəyi haqda elmdə müxtəlif mülahizələr var; bəzi tədqiqatçılar alban dilini Qafqaz dilləri qrupuna aid edir, özlərinin isə başqa etnoslar içərisində əriyib getdiyini bildirirlər. Bu alimlərin fikirlərinə tənqidi yanaşan Q.Kazımov elə onların özünə istinadən yazır: «Albanların digər etnosların içərisində əriyərək, heç bir iz qoymadan məhv olması haqqında mülahizələr doğru deyil. Azərbaycanın antik və orta əsrlər mədəniyyətini yaradan etnosların – azərbaycanlı türklərin əcdadlarının biri albanlardır…

Alban dili yeni minilliyin başlanğıcından başqa türk etnoslarının dili ilə qaynayıb-qarışaraq formalaşmış Azərbaycan-türk dili idi». Alban əlifbasının mənşəyini isə tədqiqatçı bir çox müəlliflərin əksinə olaraq, Mesrop Maştotsun adı ilə yox, sünixli tərcüməçi Beniaminin adı ilə bağlayır: onun fikricə, Mesrop Maştots alban əlifbasının tərtibçisi deyil, bu əlifbanı bir qədər dəyişdirən – «təzələyən» adamdır. Alban əlifbası M.Maştotsa qədər mövcud olmuşdur. Q.Kazımov K.V.Trever, Ə.Sumbatzadə kimi alimlərin fikirlərinə istinadən yazır ki, bizim eranın V əsrinin başlanğıcında «Albaniyada hansısa köhnə bir əlifba vardı və Maştots onu təzələdi…» Alban dilinin yazısı V əsrə deyil, daha əvvəllərə aiddir. Hətta «V əsrin sonu, VI əsrin əvvəllərində albanlar öz yazılarından artıq beynəlxalq yazışmalarda istifadə edirdilər».

Tədqiqatçı sübut edir ki, albanlar kimi atropatenalılar da türk mənşəlidir. Onlar mannalıların, madayların varisləridir. E.ə. V-IV əsrlərdə Azərbaycana qayıdan türk tayfaları ilə birləşərək güclənmiş, türk mənşəli xalq kimi formalaşma prosesi keçirmişlər. Bu prosesdə Atropatena ərazisində yaşayan kaspi, kadusi, ariak, qarqar, aran kimi türksoylu və türkdilli tayfalar aparıcı mövqedə durmuşlar. Onların konsolidasiyası xeyli müddət davam etmiş və bizim eranın III-V əsrlərində Azərbaycan xalqı və ümumxalq Azərbaycan-türk dili formalaşmışdır. «Erkən orta əsrlərdə türk tayfaları ümumi «hun» adı ilə tanınmışlar. VI əsrin ortalarında «türk» adı ümumiləşdirici ad-etnonim kimi işlənməyə başlamışdır: Göytürk xaqanlığı «türk» sözünü ilk dəfə rəsmi dövlət adı olaraq qəbul etmiş, boy və başçılarının adı ilə anılan bütün türklərə, bütün bir millətə advermə şərəfini qazanmışlar»

Q.Kazımov da sözün türk mənşəli olduğunu təsdiq edir və Aran, Ağvan sözlərinin sinonimi kimi işləndiyini bildirir. Onun qənaətinə görə, Alban, Aran və Ağvan sözləri eyni mənalıdır. «Alban sözü tayfa adıdır, etnonim sonralar etnotoponimə çevrilmişdir. Aran sözü şəxs adı olub, həm də sonralar toponim kimi işlənmişdir… Alban sözünün əsasında «igid», «qəhrəman» mənasında «alp» sözü durduğu kimi, «aran» sözünün kökü «ər» də «kişi», «igid», «cəsur» mənasındadır». 

Prof.Dr.Gazanfer Kazimov - link





* Yazılı kaynaklar m.ö. III-I binyıllar boyu Ön Asyada Subar, Aratta, Kut, Turuk (Türk), Kumuk, Kuman, Alban, Aran, Saka, Kaspi, Ermen, Bars, Padar, Azar (Azer), Gamer, Göger, Gar­gar, Sangi-but (Zengi boyu), Kaşkay, Urmu, Kızıl-bud Kızıl boyu), Polad ve b. siyasi kurumla­rın (bölge, ülke, şehir, devlet, beylik) adını çekiyor ki, bunların ekseri türk etnotoponimleridir...

Prof.Dr.Firudin Ağasıoğlu (Urmu teorisi: link)




* Azerbaycan halkının ulu kökleri daha MÖ III. binyıllardan Azerbaycan topraklarında yaşayan Kutiler, Lullubeler, Kaslar, Subiler, Turukkular gibi Türk kökenli kavimlere kadar uzanmaktadır. Onların doğrudan halefleri olan Manna ve Madaylar MÖ IX. yüzyılda artık kendi devletlerini kurmuşlardı. MÖ IX-VIII. yüzyıllardan itibaren İskit-Sak, Kemer kavimlerinin Sibirya ve Orta Asya’dan Güney Kafkasya ve Ön Asya’ya, aynı zamanda Azerbaycan’a yayılmasıyla Azerbaycan Türklerinin teşekkülünde yeni bir sayfa başlanılmış oldu. MÖ VIII-VII. yüzyıllarda bu türk soylu kavimler eski Azerbaycan devletlerinden olan Atropatena ve Kafkaz Albaniyası’nın Türk soylu kavimleri ile kaynayıp karışarak Azerbaycan ulusunun olşumunda önemli rol oynamışlar. MÖ I. binyıl boyunca bu kavimler Azerbaycan’ın güneyinde Manna, Maday, Atropatena, kuzeyinde ise Sak çarlığı ve Alban devletlerini kurmuşlar. Görüldüğü gibi Türk soylu kavimlerin ilk devletlerini kurdukları en eski yerleşim birimlerinden biri de Azerbaycan’dır...

PAŞAYEVA, Mehebbet (AZERBAYCAN TÜRKLERİNİN ETNİK TARİHİNE KISA BİR BAKIŞ : link-pdf)




* Alban , Prof.Dr.Bahtiyar Tuncay (link)
Qılınca and içmək gələnəyinin Qafqaz Albaniyasındakı izləri
Albans and Gargars (the first article)
ALBAN TÜRKCƏSİNİN QRAMMATİKASINA ÖTƏRİ BİR BAXIŞ I MƏQALƏ
Alban türkcəsində yazıb yaratmış mütəfəkkirlər
Albanların dili və əlifbası barədə bir neçə söz
Dilçilik, Qafqaz Albaniyası, Alban miniatürləri
Qafqaz Albaniyası

* Alban, İskoçya (Scoth-Scoti-Scyth-Skeith-Keith gibi ; hint-avrupalı ve aryan olmayan Pict'lerle sınırı olan bölge Albany- Alba, erkek ismi, ilk kez Orta Çağ'da görülür, Albiye: Beyaz/Yukarı anlamı var: yeraltı dünyasına karşılık yukarı dünya) ve İngiltere'de (Welsh : Alban Arthan (Arthır- MS.5.yy'da Alan Türkçesiyle yazılmış şarkıda rastlanır , Arthur- ilk kez MS.6.yy Kelt efsanesinde rastlanır : link) ( Alban Eilir, Alban Elfed, Alban Hefin: Druidler, 11.yy) de görülür.


Kelt tanrısı Albius'tan veya Latin Albanus' (Alba Longa: Beyaz/uzun anlamına geldiğini batılılar söyler - ikizler, Etrüskler kurmuştur, Virgil) tan geldiği varsayılır. Charles Leland Albina'nın Etrüsk tanrıçası/perisi olduğunu söyler. Albino'da beyaz tenli, albinoid : Türklerde Akhun, Akkoyun gibi tenlerine göre adlandırılan boylarda varsa ve Alban da o anlamı taşıyorsa... 

(link:kitap)

* Kazaklarda Alban Boyu (Ahsen Batur- Kürdoloji yalanları)



* Gog bir "Saka" hükümdarı, MÖ.6.yy'da Colhcis ile "İberia" arasında bir şehir kurmuş ve adı Gogaren (şimdiki Gence Vilayeti) (Strabon):



İberia, Albania bugünkü Gürcistan Kırım arası ise, buradan İspanya yarımadasına İberia , Büyük Britanya'da Albany, Gog-Magog, Etrüsklerin yaşadıkları şehire Alba deniliyorsa, araştırmacılar büyük Britanya adasına da İspanya İberiasından göçler olduğunu söylüyorsa, Avrupa'nın kuzeybatısından da Britanya'ya göç varsa ve bu göçlerin içinde de İskit, Hun, Avar, Peçenek, Kıpçak Türkleri varsa, bunlar arkeolojik veriler, kültür birliği ve dil ile de kanıtlanıyorsa.... bütün veriler toplandığında Türklerin gitmediği yer kalmamış oluyor.... SB. ;)

ARNAVUTLUK - İSKOÇYA - MACARİSTAN - AZERBAYCAN DÖRTLÜSÜ

Turan coğrafyası ; 

Elam, Subar, Sumer, Etrüsk, Pelasg, Kimmer, İskit, Hun, Alan, Alban, Avar, Bulgar, Kuman-Kıpçak, Peçenek, Oğuz ve 

diğer Türk kavimlerinin 

kültürel ve medeni damgasını taşımaktadır.

ARNAVUTLUK - İSKOÇYA - MACARİSTAN - AZERBAYCAN DÖRTLÜSÜ

MÖ 4. yüzyıl ile 10. yüzyıl kadar süren 1.400 yıllık dönemlerde, Kafkas dağlarının güneye bakan yamaçlarından aşağı uzanan topraklara Albanya adı verilmiştir.

....

ARNAVUTLARIN MENŞE-Î

Ercan Çokbankir, “Balkan Türklerinin Kökleri”isimli eserinde; “Arnavutlar İllirya (M.Ö.1200) kökenli bir kavimdir. İllirya dili uzun zaman yaşamasına rağmen Arnavutlar kimliklerini korumuşlar fakat devlet olarak yaşatamamışlardır” demektedir. Çokbankir, bulgularına şu cümlelerle devam eder: “İlliryalıların, Geg’lerin yani Kuzeyli Arnavutların ataları, Epirotlar’ın ise Tosklar’ın yani güneyli Arnavutların ataları olduklarına inanılmaktadır. Ünlü Coğrafyacı Strabon, Epirotların aynı zamanda Pelasgialı olarak adlandırıldıklarını ifade etmiştir."

Arnavut kelimesi bir Güney Arnavutluk (Toksa ) aşireti olan "Arbanit"lerin Hicri. 835 yılı Osmanlı kayıtlarında Arnavutluk Vilayetinin ismi Arvanit ili olarak geçer. Arnavutlar ülkelerine, kartallar ülkesi anlamına gelen Şipira derler. Bu bakımdan Şipira Arnavut bayrağında da görmekteyiz.(1- dipnotlar pdf'de-SB)(not)


Arnavutlar Orta-Güney Avrupa'da yayılmış ve İtalya'ya dahi göç vermiştir. İtalya'ya göçen Arnavutlara "Arberes" ismini vermişlerdir. Eskiden Pagan olan Arnavutlar Aziz Paul zamanında Hıristiyanlığı seçtiler. Yine de Arnavutların Hıristiyan kimliği Ortaçağ boyunca huzurlu ve kararlı bir halde değildi. Sık sık şiddet yoluyla din değiştirmeden sonra, birçok Arnavut kilise öğretisine karşı Bogomilliği kabul etmiştir. 

Arnavut Bogomillere resmi kilise tarafından acımasız zulümler yapıldı. Her Bogomil gibi onlarda daha sonraki yıllarda Pomak ve Boşnaklar gibi Müslümanlığı seçtiler. Müslümanlığı seçenler bize göre genellikle Albanlardır. İllirya kökenli Arnavutlar ise genelde Hıristiyan olan Arnavutlardır. Hıristiyan Arnavutlar içinde Osmanlı döneminde -ihtida- yoluyla İslamiyeti seçenlerde olmuştur. (2)

Ahmet Aydınlı ise, Albanlar üzerine yazdığı ifadelerde: “Arnavut unsuru ile ilgili en objektif tarihî belgeler yalnız Türk tarih, kaynaklarında mevcuttur. Albanologların Arnavud diyalektiği, filolojisi, sentaksı ile ethnolojik ve historik problemleriyle ilgili en mücerret belgeler Türkiye'de ve Türk tarih, kaynaklarında mevcuttur. Zira; Arnavutlar, her yönden hars, örf ve ethnik yapı bakımından saf-kan Türktürler. Ethnik yapılarında hiç bir suretle Grek, Lâtin ve Slav halitası (karışımı) yoktur”(3)demektedir.

Kadim Albanların ilk yurdu bugünkü Azerbaycan yöresidir. Kadim Albanya'yı Doğu'da Hazar denizi, Güney batıda Kür ırmağı, Kuzey-batıda Kanık (Alazan) ırmağı ile Kürin, tabasaran emaretleri ve Kazıkumik ile Kaytak'tan Kafkas dağ silsilesi ayırmakta, idi...

Hudut bu kesimden itibaren; Darvag ırmağı ile Hazer denizine uzanmakta ve bugünkü Şirvan gazası ile Selyan, Baku, Şeki, Derbent, Tabasaran, Kurin ile Samur ve İlisu ülkesinin Cenup kısmını içine almakla idi... Başkenti ise; yüzyıllar boyu BÜYÜK PARTAV şehri olmuştur.

Bugünkü Azerbaycan yöresinde yapılmış olan. arkeolojik ve toponimik arştırmalar bir kül halinde kadim Alban medeniyetini 'bütün veçheleriyle meydana çıkarmıştır (4). Azerbaycan'da yaşayan Alban ve Atropaten kabilelerinin güney Kafkasya'dan gelen kavimlerin baskılarından sonra Balkanlara göçtüğü görülür. Atropatenlerin kurduğu devlet M.Ö 331 Govgamel savaşından sonra bölgeye egemen olmuştur. (5)

Daha sonraları güney Kafkasyalı kavimlerin bölgeyi egemenliğine katmasıyla bölge halkı daha öncekiler gibi Karadeniz üzerinden Balkanlara inerek Arnavutluk ve Makedonya'da Azeri Albanlar yerleştikleri bölgeye de Albanya ismini vermişlerdir. 

Azeri kaynaklarında Albanların İskitlerle benzerliği de şu ifadelerle anlatılır: "Plutarx Albanları an casur xalg kimi tasvir edir. Strabon Albanlar haggında -güzalliyi ve boyunun ucalığı ile farglanır-, Dionisi Perieget -dövüşkan Albanlar- Yevstrafiya Albanlar dövüşkan xalgdır-Rufi Fest -coşkun Alban- ifadalarını işlatmişdır."

“Tarihin Babası” Herodot Pers Kralı Darius ile İskitlerin yaptığı savaştan bahseder. Neticede Karpat Dağları ile Dobruca arasındaki (Scytia Minor) adı verilen bölgeye yerleşerek bu bölgeye adlarını ve büyük bir gelişme göstererek üstün bir medeniyetin eserlerini verdiklerini kaydeder(6).


Başka bir kaynakta bu konu üzerinde şu bilgileri verir. M. Ö IV ve III. yüzyıllarda Azerbaycan'ı oluşturan iki bölgeden Arrania ve Albania’dan bahseder. Zamanla Perslerin egemenliğine giren bu satraplıkta çok çeşitli diller konuşulmaktadır. Arnavutluk tarihini incelediğimizde M.Ö 1. yüzyılda Makedonya ve Dalmaçya kıyılarında Arnavutluk (Albania) devletinin kurulduğunu ve Azeri tarihindeki Makedonya'ya göçen Albanların, Albania (Arnavutluk) devletini M.Ö I. yüzyılda kurulmasının denk gelmesi tesadüf olamaz. (Balkanlar El Kitabı. CiltI. S.2) 

Bu iki ayrı kaynaktaki iki devletin kurulmasının çakışması, Arnavutların kökenlerini kimler olduğunu aydınlığa çıkarmış olmalıdır. Yine bazı tarihçilere göre Albanlar 

1-) İndo-Kafkas 2-) Çeçen-Inguş 3-) Sak, Saka (İskit) boylarından biridir. 

Tarihçiler bu üçüncü tezi kabul ederler. Albania kuruluşunda 20 civarında dilin ve etnik topluluğun devletiydi. Tıpkı Kafkaslarda olduğu gibidir (7).

Albania ismine Strabon'un “Geographıka”adlı kitabında rastlayabilirsiniz. 17 kitaptan oluşan "Geographika" adlı kitaplarının I. III. IV. VII. XI ciltlerinde bazı bölümlerinde İskitlerden bahseder. İskitlerden ve Albania isminden Geographika kitabında, Kaukasos (Kafkas) Dağları'nın güneyinde bir ülke olarak rastlarsınız. 

Yine Azeri tarihinde Albanlar'dan şöyle bahsedilir. "Strabonun m'lumatma göra Albanlar daha çok Aya sitayiş etmiş ve İberiya sarhadında onların ma'badi olmuştur. Strabonun ma'lumatma göre e.a. IV-IlI asrlarda albanlann bir hissasi Midiya Atropatena arazisinda da yaşayırdı."( 8).

Bazı tarihçiler Albanların Kafkasya'dan ayrılmadığını iddia ederler. Bize göre zamanın ünlü coğrafyacısı ve gezginini Strabon'un bu ifadeleri gerçekleri yazmış olmalıdır. Yine Elizabeth A. Zachariadou. "Sol Kol" adlı kitabında Sarı Saltuk Dede ve diğer bazı Bektaşilerin ve Albanların, Azerbaycanın Hoy şehrinden olması ile ilişki kurmak ister. Bu konuyu araştıran Avrupalı uzmanlardan Melikoff, Elizabeth. A. Zachariadou. v.b bu tezi destekler (9).

Strabon'un “Geographika” sında "Trakhialara ve Troialılara ait birçok ortak isim vardır. Örneğin Skaler denilen Thrak’larda, Skaios Irmağı, Skai'ler suru gibi Troia'da da Skai'ler kapısı vardır."diye bahsetmektedir. 

Burada Saka= iskit kelimesinin benzerliği üzerinde biraz durmak gerektiği kanaatindeyiz. Çünkü Kafkasya kavimleri içinde Saka Türklerinden Skailer olarak bahsedilmektedir(10).

Traklar, Troia (Truva)medeniyetinin de kurucusudurlar. Bu bölgede yaşamışlardır. Truva savaşlarının başkomutanının ismi Turku’dur. Yine Truva'da yaşayan kabilelerden birinin adının Turgiş olması ilginçtir(11).

Azerbaycan Türklerinden “Firudin AĞASIOĞLU’nun AZER HALKI isimli eserinde: 

“Etrüsk dili türk dili unsurları içermektedir. Etrüskler Tryodan İtalyaya geldiklerinde bir çok türk dilli toponimleri (yer adlarını) da beraberlerinde getirmişlerdir. Azerbaycan’ın kadim Alban bölgesinde gördüğümüz alban, rutul, sibar (subar), gibi etnonimler, ve Alba Longa (Uzun Alba), ülkesi, Albina, Tibr çayları, Artsakena boğazı, Kasper (Casperia), Qamer (Cameria), Armin, Sibaris, Tarku (Tarquini), gibi şehir adı bildiren toponimlerdir. Bu sıraya Alpan, Turan (Afrodita), Tarxan, Tin (Zeus), Uni, Herle (Koroglu), Aplu (Apollon),tartar gibi teonim ve mitik adlarıda ilave etmek gerekir (12). "

Demek oluyor ki; Kafkas Albanyası ile Balkan Albanyası arasındaki ilişki Etrüsk, İskit (Saka) Türklerinin Orta Asya, Kafkasya, Anadolu, İtalya ve Balkanlara göçü ile ortaya çıkmaktadır. Bu hususlar Albanların sadece Kafkaslarda ikamet etmediklerini de göstermektedir.

Alban Türklerinin bazı özellikleri
Kadim Alban Türkleri Turanî bir kavim olup; sağlam bünyeli, güzel çehreli, mütenasip yapılı, özel yaşayışlarında sade ve mütevazi; şahsiyet ve karakter bakımından dürüst; süvarilikte, ok atmada mahir; umumiyetle göçebe, iyi kılıç kullanan, iyi cins at yetiştiren, kısmen de tarımla iştigâl eden ve dinî inanış yönünden Şamanist idiler,: Silâhları umumiyetle yay,ok, zırh, cirit, mızrak ve kılıç'tan ibaret olup; çadırlarının. kapıları umumiyetle doğuya müteveccih idi(13).

Alban Kelimesinin Etimolojisi
Kadim tarihlerden beri “Ablan” kelimesi historikci, kronikçi, müsteşrik ile ethnologlarla türkologlar arasında uzun uzun etüd mevzuu olmuştur. Objektif bir görüş ve kanaatimize göre; “Albanya” kelimesi Ermenice, Lâtince, Grekçe ve Almanca ile diğer Batı dillerinde “Dağlık” ve “Aklık” mânâsını ifade eden “Alp” ile “Albus” kökünden iştikak etmiş olması da kuvvetle muhtemeldir. 

Kadim coğrafyacı Batlamyus, Hazer sahilindeki bir “Ablana” şehri ile Kafkas dağlarından çıkıp ta Hazer denizine dökülen “Albanus” ırmağından bahsetmektedir. Kadim “Ablana” şehri bugünkü “Derbent” şehri olabileceği gibi; Kuba kazasına bağlı “Al-pan” köyü de olabilir. 

Bu meyanda; “Albahüs” ırmağı ise; şimdiki “Samur-Çay”dır. Greko-Lâtincede “Albi” tâbiri “Ak” mânâsına kullanılmış olması mümkün olduğu gibi; “Hür ve Serbestliği” ifade etme kastıyla kullanılmış olması da pek muhtemeldir. Keza; “Ablan” ile “Albanya” tabirlerinin “Alan” Türkleriyle de her yönlü münasebetleri olması oldukça calib-i dikkattir.(14)

Eski Türklerde, “Ak” tâbiri umumiyetle Aristokrat ve Burjuva sınıfının pek itina ile kullandığı “asalet” sıfatının bir nev'i müteradifidir. 

Meselâ; “Ak-Hunlar”, “Ak-Koyunlular”, “Ak-Sırplar” ile “Ak-Çadırlılar” gibi... Keza; “Kara-Koyunlular”, “Kara-Hazerler”, “Kara-Kırgızlar” ile “Kara-Çadırlılar” gibi... Umumiyetle “Alban Türkleri”daha fazla “ak-renk” elbise giymeyi tercih ettiklerinden ve gençliklerinde açık renk saça mâlik olduklarından “Ablan” sıfatına muhatap olma ihtimali pek mümkün görülmekte ise de; “Ak”, “Parlak”, “Yükseklik”, “Dağ yığını” ile “Kahramanlık” mânâsını ifade etmekte olan öz-Türkçe “Alb” ile “Alp” köklerinden iştikak etmiş olması en aklî ve en ilmî bir kanaattir. 

İşte bu münasebetle; “Ablan” ve “Albanes” sıfatlarına muhatap olmuşlardır. Kadim Albanya'nın yanındaki “Elbrus” ile eski Medya'nın Hazer sahillerine pek yakın dağ zirvelerinden biri olan “Elburs” dahi “Parlak” ve “Işıldayan” mânâsını ifade etmektedir. Kadim Romalılar da “Ak-Şu” mânâsında “Albis”, “Albios” ve “Alba” kelimelerinin kullanılmış olduğu sarahatle görülmektedir, Lâtincede “Albus” hem “Aklık” ve hem “de “Işık” mânâsını ifade etmektedir. Ak-Şehir yerine “Alba” ve “Ablisin”... Ak-Memleket ve “Ak-Toprak” tâbirlerinin müteradifi olarak ta “Albionn” kelimesinin kullanıldığı görülmektedir(15).

Bugünkü İtalyan'ların ve kadim Romalıların kısmen sekenesi olan Etrüks'ler, Orta Asya'dan Anadolu'ya ve Balkan yarım adası ile Dalmaçya ve Adriyatik havzasına göçlerinde pek çok öz-Türkçe kelimeleri de mütemekkin oldukları çevrelere ve diğer ethnik unsurların lisanlarına, yayılmasına âmil olmuşlardır. Bugün, karşımıza bir nev'i Greko-Lâtinceden iştikak etmiş gibi çıkmakta olan pek çok kelime esasında kadim Türk lehçeleridir. Klâsik Batı dillerindeki “cesur – kahraman” tâbirleri de umumiyetle-“Alb” kökünden alınmadır. Kadim Greklerde “Albion” kelimesi de bu mânâda kullanılmıştır. Şu husus ta şayan-i dikkattir ki, Oğuz Han'ın babası Kara Han zamanında, yaşamış olan bir Türk kahramanının da adı ALBAN'dır (16).


Keza; milâttan evvel; 650 yıllarında, temayüz eden ulu Türk kahramanı Tunga Alp Er, kadim ALBANA şehrinde ve yöresinde yaşamıştır. Bu yüce Türk lideri, Saka fatihinin Medya hükümdarı Keyakseres tarafından milâttan evvel, takriben 625 yıllarında mağlûp edilerek ifna edilmiştir. 

Halen Azerbaycan'ın pek, çok yerlerinde “Al-pan” ile “Alpat” adlarının “Alpaut” şeklinde kullanılmakta olduğu görülmektedir. Orhun kitabelerinde zikredilmekte olan “Appagu” kelimesi ise; “asilzade” ile “arazî beyi” mânâlarını ifade etme kastı için kullanılmıştır (17).

Bugün Altay'lı Türkler, “Dev”, “Bahadır”, “Zorlu” ile “Yiğit” müteradifi olarak “Alp” tâbirini kullanmaktadırlar. Yakut Türkçesinde ise; “Alp” efsanevî bir kahramanın, adıdır. Yine Yakut Türklerinde “hoş” “güzel” ve “lâtif” mânâsının müteradifi olarak halen “Alban” kelimesi kullanılmaktadır. Altın-Ordu Türk devletinin vergi yönetmeliğinde “Alban-Yasan” tâbirleri kullanılmış olması oldukça ehemmiyet arz etmektedir. 

Yakut Türkleri ile Sirbirya'daki diğer Türk boyları hâlen “Alban” kelimesini “ismi has” olarak kullanmaktadırlar. Keza bugün Doğu Türkistan'da “Alban çıkarmak” vergi toplamak mânâlarında kullanıldığı gibi; Moğolistan'ın Urânhay vilâyeti Türkleri “Alban” kelimesini doğrudan doğruya “devlet mükellefiyeti” ve “devlet vergisi” olarak ifade etmektedirler. Böylelikle bir taraftan da “devlet” ve “devlet otoritesi” mefhumunu belirtmiş olmaktadırlar”(18).



Prof.Dr.Hilmi ÖZDEN
TURAN COĞRAFYASINDA BALKAN ALBANYA’SI (ARNAVUTLUK)
Turán İlim Fikir ve Medeniyet Dergisi Sayı: 17. pp.61-81 Ekim 2012’de yayınlanmıştır. 

detaylı pdf:



not:

Etrüskler adı verilen kavim, Troyalılar ile Sakalar'ın birleşmesiyle oluşmuş yeni bir Türk topluluğudur. Dolayısıyla bu yeni kavmin kökeni hem Anadolu'ya hem de Orta Asya'ya dayanmaktadır. Onların Orta Asya kökenli olduğunu gösteren başka deliller de vardır. Bunlardan biri, kurt motifidir. Romulus ve Romus kardeşleri emziren dişi kurt motifi, belli ki, Etrüsklerin Orta Asya ile irtibatlı olduklarının en önemli işaretlerinden biridir. 

Etrüsk krallarının asalarında yer alan kartal motifinin de Asya kökenli olduğuna şüphe yoktur. Zira çift başlı kartala tarihte ilk kez Sümerler'de rastlanmaktadır. Sümerler’ler de Mezopotamya'ya Orta Asya'dan gelmişlerdir. Sümer çivi yazısı ile yazılmış tabletlerde "imdigud" denilen çift başlı kartal, Orta Asya Türkleri'nden olan Göktürkler'de ve daha sonraları Selçuklular'da da görülmektedir ki, bütün bu kavimlerin kökeni aynı yere dayanmaktadır.

....

ALBAN TÜRKCƏSİNİN QRAMMATİKASINA ÖTƏRİ

 BİR BAXIŞ 

Bextiyar Tuncay 'un makalesi:

....

Azerbaycan - Kıpçak Alban Mezar Taşları : fotoğraflar

MACARİSTAN, AZERBAYCAN, ARNAVUTLUK VE İSKOÇYA

KUMAN, KIPÇAK, ALBAN, İSKİT VE ETRÜSK TÜRKLERİ

İSKOÇYA - İNGİLTERE

ALPAN TÜRKÇESİNİN