4 Aralık 2017 Pazartesi

On the Problem of Adoption of the Turkic Ethnonym




It was a serious mistake to use such names as Armenia/Arman and Hayastan as synonyms in historiography till 1920 because these are 2 different geographical areas and each received its name in different historical periods. Moreover, the two names did not belong to one and the same ethnos. Armenia and Arman are both ethnotoponyms, but the latter belonged to an ancient Turkic tribe of Central and Minor Asia whereas Hayastan is a name of a state (present Armenia) and belongs to an Indo-European ethnos hay (erroneously named Armenians). To understand which of originally Turkic ethnotoponyms with a component Armand/Erman were spread from Asia Minor to Altai it is necessary to look through some of them (19):


Ermen-daghi (Mountain Ermen) (Kazakhstan - Abdirahmanov, 1975, 90)
Ermentau (city) (Kazakhstan - HPS, 1987,126)
Eriman (Kazakhstan, Agadir area - OKJSA, 232)
Erman gishlaghi (Ermen kishlak) (=Hazarak, Uzbekistan, Saryosiye area - Nafasov 1988, 222)
Ermen-deli (steppe) (Turkmenistan, Yilanly area - Ataniyazov 1980, 327)
Ermenigum (toponym in Turkmenistan - Ataniyazov 1988, 138)
Arman-gala /=Armand fortress/ (a fortress near Ashgabad - Ataniyazov, 1980, 43)
Arman (toponym in the same place, mentioned in 1818; МIТТ, II, 413)
Arman (toponym in Bashkiria, Baymak area)


As you could see in the examples above, the name Ermen is used in Kazakh, Uzbek, Turkmen, Bashkir ethnotoponymy. The FACT that they are nothing but ethnotoponyms is proved by a circumstance: some of the Turkic tribal divisions were also called Arman / Erman / Ermen. It's evident that hays who adopted the self-name of a Turkic tribe Arman in Asia Minor never  reached Central Asia in antiquity.

Kazakh ethnotoponimy experts connected the Arman/Erman oronym (name of a mountain) with Mongolian (G.Konkoshpaev), Mongolian-Turkic  (A.Abdrahmanov) origin pleading "hybridization" (20). But this name could not be correctly etymologized as the fact of its relation to an ethnonym of tribe generated far away from Central Asia had not been considered. In fact, the occurrence of such toponyms as Erimen / Ermen / Arman in Central Asia is connected with apperance of Ermen tribe which part moved from Anatolia and Azerbaijan to the eastern lands (within mitan/muiten tribal union). We should note that tribal division of mitan/muiten is called "mitan-ermen" in antique sources. It is necessary to consider the average form of the Ermen ethnonym which variations as Arman/Erman were spread on such a big territory. This average form is Ermi. 


One of the Greek sources calls the Turkic Bulgarian tribe Ermi who adopted christianity “Ermi-aris”. Further the part of the Bulgarian tribe which settled among Chuvash and Bashkir was called  "ermi/iermi/urmi" (21). Later we will speak more about the Turkic ethnos Аrmеwhich lived in Arman area of Anatolia. Speaking about toponym and ethnos Aran we noted that it consists of two components: АR/ER ("man//person//warrior") and a suffix "~АN". This suffix expressing plurality has a collective meaning. There was another component (suffix) in ancient Turkic languages which had similar meaning - “~pi / ~bi” [sometimes transited into "~mi"]. This component was also participant in formation of ethnonyms (tribal manes suv-bi, kam-bi, lulu-bi,azer bi ["AZERBAIJAN"], kas-pi, uru-mi, eli-pi, etc.). As well as Aran, the name Arman/Erman also consists of the component "AR/ER" as structureаr+me+an (ARMAN), or эr+me+an (ERMAN). 


Alongside with form Аrme-Erme used by various Turkic peoples nowadays, the variation with a suffix "~an" -Erman/Arman was even more widely spread. The component "me-an" c transition in "man", further was used in formation of such ethnonyms as"kara-man", "Turk-men", "ku-man" and others (22). Pay attention: there are Bashkirian tribal divisions "dur-man", "bush-man", "torok-man"(="Turk-men"), "ite-men" (23). Stephanus of Byzantium who wrote about Turkic tribe tirmen specified they were of Saqian (Scythian) origin, and their name in Saqian language meant "the ones expelled". Really, both in all ancient Turkic languages and in modern Azerbaijani language the verb “itir~” (with "i" added) forms noun “(i)tirmen” (by adding component 'men/man') which is translated as "expelled", "driven out". In this connection  the origin of Bashkirian tribal division "itemen" is very interesting.


So, there were several internal tribal divisions like Arman, Ermi, Ermen, Karaman, Tirmen and others among such Turkic tribes as Saqa/Saga, Bulgar, Azer/Azar/Hazar, Turkman which INITIALLY lived in lands around Caspian sea. As we have already shown, there is a Turkic basis which ethimologizes all these ethnonyms. It is possible to see following toponymy with a Turkic component Arman in the lands of ancient Azerbaijan:

ᄋ- Arman (a mountain to south of Kirkuk on the bank of Tigris river; ХV-ХII centuries BC)
ᄋ- Arman (a town of Kassi period near Diala river; pronounced as Alman also)
ᄋ- Аrmuna (a village close to lake Urmia, VII century BC)
ᄋ- Аrmangu (a toponym near Kyzyl-Uzen river, VIII century)
ᄋ- Армаит (a fortress near Zivije district, VII century BC)


Leaving for a while the toponymy of Northern and Southern Azerbaijan, we will look through geographic names the lands located to the west of Azerbaijan. First of all we will consider the names connected with ethnotoponym Arman/Armi which originated from ethnonym Erman; the name of Semitic people - Aramaics will also be considered. This is necessary since many scientists speaking about the name of people Ermeni/Armenians(which today denotes hays) usually refer to abovementioned ethnotoponimy (25).


Geographic names Armi and Arman were first mentioned III thousand years BC and is used so far. This toponym can be met in the records concerning Acadian king Narram-Suen I (2236-2200) and to his grandfather Sargon:

1) SAG.GİSH.RA Ar-ma-nimki u Eb-laki
2) Ar-ma-namki u Eb-laki


Though the arrangement of one of these areas (Ebla) is known, but Arman area is not localised in the source. Therefore there are some researchers identify area Arman with Арме of the newfound sources. On our opinion, these are different toponyms though they are located in one region. So, Italian archeologists discovered ancient archives of Ebla in northwest Syria, to south of Haleb. Texts of unknown Semitic language (close to Sumer-Acadian) are imprinted on the clay tablets and as well as several toponyms of non-Semitic/Elamic/Hurri/Indo-European or any other dialect of that period. One of them is - repeatedly Аrme which one can repeatedly come across (26):

dra-sa-ap ar-mi ki “Rasap, the god of city of Arme”; 
3 Ar-miki al-KU Gi-za-anki “three men from Аrmi, located in Gizan”; Eb-laki wa Ar-miki “Ebla andАrmi”; 
4 GİŞşilig 1 ninda ku-li en-en Ar-miki “Meal for Armi governor's four friends”.


This toponym of Tigris and Euphrates interfluve cannot be connected with the Aramaic because, first, they appeared here 1000 later, and second, the name was applied in relation to Subars and Hurris (27). Considering the facr that the country named "Аrme" in Eblaic texts was in the center of Mitanni and Mitanian tribes were called Arman/Erman in those places where Subareans lived. Let's look through the sources concerning these tribes because as we said above, Arman toponym is mentioned in this territory. It is also well known that 1000 before name Аrmе emerged, Hirrian thibes lived close to Subars earlier than those of Urartu (28). This obviously promoted consolidation of different tribes at certain stage of historical development. Probably Hurrians flew together with some of mitanian tribes of Subar ethnos, because the state created by Hurrians was most often called Mitanni. In the letter sent by Mitanian king Turmatta to Egyptian pharaon III Amenhotep (1455-1424 BC) his country was called Hurrohe in the part written in language and Mitanni in the part written in Acadian (29).


After the downfall of Mitanni, all its tribes who lived in separate feudal substates were enthralled by invaders. Some part of them moved deep into Asia Minor, the other settled near lake Urmia and in Central Asia. That is why Mitan tribal divisions are mentioned in the specified geographic regions. Speaking about Uzbek tribal division of Moitan in Kumush, Chogan Valihanov mentions Ming, Karakalpak, Barkut, Katagan/Kutagan andMitan among them.(30). 


L.Tolstova who wrote about Mitan-Horezmian relations refered to a legend about arrival of the Karakalpak-Moiten people's forefather to Caucasus. She also specified many ethnotoponimy connected with Mitan tribe. In her work the problem such toponyms as Mada-Mitan mentioned in X-XII centuries is touched upon; the author opposes their Iranian origin (31). Mitanian tribes are minutely described Herodotus's and Strabo's works, they give information covering at least 5 centuries at least (V century BC - I century BC). Herodotus writes that the Big and Small Zab revers flow from the country of Matiens, which he locates in the central part of Anatolia and close to Urmia. That is what “father of a history” writes:


“The Hellenes name Cappodocaeans 'Syrians'. These syrians were subject to lidians before Persian conquest ... . River Halis flowing from Armenian plateau was the border between Midian and Lidian empires; it flows from Cilicia then through Matiens' lands on the right and Phrygian on the left. Passing Phrygia, the river turns to the north and then forms border between Syrian Cappodocaeans the right bank and Pathlagonians on left bank” (I, 72). 


“Moving to Babylon, Kir reached river Ginda. It flows from Matien mountains, through the lands of Dardans, and flows into another river - Tigris”(I, 189). 

“They say Araks (in this case Kyzyl-Uzen, - the author) is deeper than Ister, the others, on the contrary, consider this river shallow …; it takes source in Matien mountains whence flows and Gind (Diala) river as well, which Kir divided into 360 channels” (I, 202). 

“Matiens, Sapyrs and Alarodaeans were laid under tribute of 200 talents. It was eighteenth district” (III, 94). 

“After Phrygians come Cappodocaeans which we call 'Syrians'. Their neighbours are Cilicians, …. whose lands border with those of Armenii's (they are rich for cattle as well), and latter border with -Matiens who live in this country. Then the lands of Cassis follow, and here on the bank of Hoaspe river the city of Sus is located; where great king stays with all his treasures” (V, 49).


Strabo who did not agree with Herodotus's identification of Araz/Araks (the river in Azerbaijan) with Kyzyl-Uzen (XI, 14, 13) writes about ethnotoponimy connected with names Mada, Matien, Arme/Arman: 

“According to Ksanthus, in the times of Artaxersus there was such a strong drought that the rivers were dried up, sas well as lakes and wells …. and he had to to see stones in the form of a two-folding bowl in many places far from the sea - in Armenia, Matiena and Lower Phrygia …. Therefore he expressed his opinion, that these plains were the sea long time ago” (I, 3, 4). 

“Area of Media - Matien … ” (II, 1, 14).

 “On the other side of Girkania live Debriks, and Cadusians border with Midians and Matians at bottom Parahoathr mountain” (XI. 8.8). 

“This country (Atropatene - the author) is located to east from Armenia and Matiene, and west from Great Media […]; on the south - it borders the areas close to the basin of Girkan (Caspian) sea and to Mantiene” (XI, 13, 2). 

“They also say that Armenia which was a small country before, was expanded after Artaxsi and Zareader's wars”(XI, 14, 5). 

“There are big lakes in Armenia. One of them is called Маntiene which means "blue". As they say, this is the biggest salty lake after Meotid and reaches Atropatia” (XI, 14, 8).


From all said about the Mitan/Moitan/Matien tribal divisions it is possible to draw a conclusion that in the middle of II millenium they promoted caucasian-speaking Hurri tribes to create a state Mitanni in the south-west of the lands between Tigris and Euphrate. The ethnic majority of this state Subar (Mitan)- Hurri tribes were settled from northwest of Syria before various settlements along bank of Tigris river in the east. Mitan-Ermantribes as well as Saqa Kimmerian (Saga-Gamer), were the internal divisions of one Turkic ethnos; they are marked in all primary sources BC in close neighbourhood with each other. After the downfall of Mitanni some of them moved to Anatolia, Azerbaijan and Central Asia. At Herodotus's time (V century BC) these tribes lived in central and eastern Anatolia, around lake Urmia. At Strabo's time Matien area located east from Armenia and west from Atropatene was within Median borders. In the next centuries matien ethnonym could be come across among Bashkir, Kazakh, Uzbek, Karakalpak etc. 


Ermen/Erman ethnonym which belonged to one of Subar Mitan tribal divisions was reverberate not only in Ancient Azerbaijan and Anatolia, but Central Asia as well. Representatives of Turkic tribes Ermen were moving both from Southern Azerbaijan to the east, and from Northern Azerbaijan to Northern Caucasus. Therefore, so far toponimy with 'Arman' component in Ossetia and Arman-Gala (“Fortress Arman”) in Samur river outfall are known. Also note that in trilingual king Darius's Bisutun inscription names Arminiyya and Urartu are used as synonyms. The name of an Arminian (notArmenian//Hay!) who rose mutiny in Babylon Uraka is mentioned in the inscription; the same name had a Turkic khan,  the king of the Nogay people, who lived in Kumyk area (32). At last, the fact that Arman /Armen /Erman is a tribal division known among contemporary Turkic peoples perfectly shows what kind of people it was in antiquity and what ethnic group it belonged to. 


Some historians and philologists who consider the heroine of Nizami Ganjevi's “Hosrov ans Shirin” poem to be "Shirin of Armenian people" (just because she is from Erman area). We should recommend them to read the part of the poem where Shirin names herself 'a Turkic girl'. The reason of distortion of the name Arman (compare Alban [Aghvan] and Aran) is that some scientists who do not know the particulars of historical ethnology put an equal-sign between ethnonym Hay andаrman/ermen, and so such horonyms as Armenia and Hayastan synonyms which brings confusion into the history of Azerbaijanis. Thus, initial carriers of the name Arman/Erman were Turkis (that is why the ethnonym was ethimologised on a Turkic lingual basis). Such facts as prevalence of Arman ethntoponym from Anatolia in the west to Baikal in the east; from lake Urmia in the south up to Azov sea in the north since centuries ago. In primary sources this ethnotoponym is met in  Mitanni. 


A SINGLE EXCEPTION as horonym Armenia (a state created by Hays ['Armenians'] in annexed lands of Western Azerbaijan - Chuhur Sa'ad, Zangezur etc. in the beginning of XIX century with help of Russia) is a "merit" of historians, not History, because 3 thousand years long this ethnotoponym is common for Turkic peoples. After downfall of Mitanni there was an area Arman beside several feudal formations in northern part of Entire Rios. In II - beginning I of one thousand BC an afflux of the Aramaic to Interfluve begins. Since this moment northern part of Syria was fixed in sources as KURAreme, matArame, KURAramu. The ethnonym Aramaia ahlamaia was met here as well (34). 


Semitic origin of these names is indisputed but though they were spread to Kashar mountains, not Diyarbakir. So, the ethnonym we are interested about was located northwards of Diyarbakir, or to the west from Subar state (35). And this was an area populated not by Aramaics (despite seeming similarity of words Arman/Arme Aramu), but Turkis - Subar, Mitan-Arme and caucasian-speaking Hurris who were the former inhabitants of Mitanni state. And the area ARMAN, the place where they lived was called Arme in Urartu sources and Arime - in Assyrian (36). 


In the course of aggressive campaigns of Urartu and Assyria this area gradually was conquered by the latter. But the Subar state located eastwards of Assyria retained independence till 673 BC. This year Assyrians conquered this state and divided its territoty into 2 dependent areas, attaching Arman to the western part. Both areas consisted of territory on perimeter of Mush-Bitlis-Lake Hazar (Caspian Sea) with population consisting of Urmeans, Subar, Mitan Armi (also Turkic tribe), northwards, near lake Bingiol lived Kashkais. Among these Turkic tribes Caucasian-speaking Hurris lived as well.


Some parts of Subar, Armi-Mitanian, Urmean tribes who moved northwards had joined their ethnic relatives Saka-Kimmers (Saga-Gamer) in headwaters of Euphrates (VII century BC). That was historical Аrminiya (note thus far these were the grounds conquered by Urartu). Soldiers of this country joined army of Media against Assyrians in 615 BC. After the victory Median king Kiaksar had imparted historical Arminiya the special status of Median Empire's province. The governor of these  lands was appointed Parur of Saks/Sags (37). 


So Ermenian/Armanian area which had no connection with Hays (Present' Armenians') became a component of Media with the population consisting of Turkis: Subar, Mitan, Armi-Mitans, Urmu/Urmeans, Kashkais, Saka-Kimmers (Saga-Gamer); and caucasian-speaking Hurri and Urartus. But the penetration of Hay tribes from northwest Syria at the dawn of Christianity and their transformation into the major population of this area has occured later. At diferent periods of history this area was conquered by Ahemenis, Selevkis, Parphyan Arshakis, Byzantium, Sasanis, Arabs, Seljuks as well. It was a part of the Ottoman Empire till second decade of XX century. At present time it belongs to Republic of Turkey. All emperors appointing satraps (governors, vassals) to this area, frequently charged to them to govern adjoining territories as well. This caused that concept Arman//Arminiyareceived administrative-political value besides ethnic. So, Iranian historian Said Nafisi wrote that “arabs have named all conquered territories of Caucasus Arminiya”. Thus, looking through the history of Erman/Arman area we have stopped at the dawn of our era. Let's return to the question "hayisation" / "armenisation" of this area to sum up:


а). The area Arman in the headwaters of Euphrates was populated by Subar-Mitan, Hurri-Mitan sinse III till I millennium BC; later belonged to Urartu (X-VIII centuries BC): in VII century up to BC Saka-Kimmerian (Saga-Gamer) tribes settled here. The Turkic population was dominant (Saka-Kimmerian [Saga-Gamer], Subar, Armi-Mitan), Hurris made a prepotent element as well. In the end of VII century the area was joined to Median Empire, and since middle of VI century conwuered by Ahemenis. Before the reign of Selevki Dynasty the satraps appointed to this area were from Urartu, Median, Sak/Sag and Persian by origin.


b). In the course of Alexander the Great Asia Minor campaigns Ahemenis dynasty was replaced by snother one, the Selevki dynasty. Only after defeat of Аntiochus III (223-187 BC) by Rome the area Arman/Erman was divided into 2 Roman provinces. Though during at Тigran II reign the area was subject to Tigranokert, the capital, further it was dependent first on  Rome then Parthyans.


c). Before Seljuks, this country (Arman/Erman) was conquered by Arshakis, Sasanis, Byzantium, Arabian Caliphate at different periods of time. The administrative-political value of this country was not equal at each period, it increased or diminished depending on whether united with adjoining areas or not. At Herodotus's time so called "Great Armenia" was extent no more than 310 kms. Even neighbouring area Matien was twice as large (Herodotus, V, 52).


As we see the horonym Ermen (Arman[~iya]) was formed from Turkic ethnonym Arman/Erman. The borders of this area frequently varied. Probably,Ermen Turkis, as well as Alban Turkic tribes were the first to adopt christianity, as the word "arman/erman/ermen" carried the meaning of "Christian" as well. So, in Shak area of Northern Azerbaijan there is a village Kish with such toponymy as Ermen Yeri (land of Ermens), Ermen cemetery though these territories have never been populated by Hays. These names mean "Christian". Note that Ermi, the tribal division of western Bulgarian Turkis were also christians (39).


The self-name of present 'Armenians' is "hay", whereas Georgians call them "somekhi", Kurds - "file", Chechens and Ingushs - "ermalo", Azerbaijanians and other Turkis - "ermeni". However, as it was already said, the ethnonym "Erman/Arman" initially did not refer to them but the people of absolutely another culture and language. After Hays appeared in area Arman and adopted christianity they started settling in neighbouring territories, thus getting ecoethnonym "Armeni/Ermeni", which is natural, because their neighbours saying "Ermeni" meant "population of area Arman" (inhabitant ofArman). By the same Hays created their alphabet and have appropriated centuries-old history of Ermen Turkis writing it as "Armenians' gistory". 


Therefore, speaking about the origin of Erman/Armen/Armen ethnonym it is necessary to differentiate between Turkic tribe who carried this name andpseudo-Ermens (present Hays/Armenians). N.Emin, The commentator of Hay chronicler M.Horenatsi wrote that “...Armenians named themselves Hay (not "Armens" - the author), or descendants of Aram, and their country - hayots ashkhar, hayots yerkir, hayastan, hayastan ashkhar (but not"Armenia")” (40). 


Such people as Arim (Homer's Arimoi), Arme and Еrmens are mentioned on the territory of Anatolia. But they are Subar-Mitan tribal divisions of Turkic ethnos and their history does not belong to Hays (present Armenians). Coming from the Balkans to Syria, and therefrom to Arman, naturally Hays strongly differed from local population (Ermens), both anthropologically and by language. Numerous figures are displayed on the pedestal of Darija the king's statue in Sousse; these figures depict this or that people, with name of each. One figure concerning people Armini is a display not of Armenoid (to which Hays belong), but Sag/Saq type (41). Let's see what Strabo writes on this occasion (I, 2, 34): 


“...Syrians, Arabs and Armenians live in the close neighbourhood, this is why they are similar both in appearance and way of life”, but not language. Therefore Armenoid Hays are not are not the autohtonic population of Arman area, or to be more exact - local Erimen//Armen were not Hays. And according to glottogeny their language is more kindred to Indo-European languages; the degree of Hay/'Armenian'language similarity with these languages can be displayed in this scheme: HAY (nowadays 'Armenian') <-> GREEK <-> BALTO-SLAVIC <-> INDO-IRANIAN


This scheme put forward by A.Manandian, gives an occasion to assume, that proto-Hays lived in some area between Illirians and Macedonians of the Balkan lands. This scientist had noted that due to the appearance of "Armenians" (Hays are meant) in Asia Minor in XIII-XII centuries BC and then their penetrations to area Arman in VI century BC, their name was written in Bisutun inscription. I.M.Djakonov carried this date since VI century BC to XII-X centuries BC as he considered Mushk tribes mentioned in Assyrian texts to be of Armenian origin (43). 


Certainly, this point would be acceptable if any source of that time had mentioned the ethnonym Hay. But non of the sourses of that period has such information. Obviously, being a colony in Phrygia Hays came to northwest Syria (VII century BC) after disintegration of Phrygian kingdom; and after the downfall of Assyria and Urartu could penetrate to Arme, the territory of ancient Turkic tribe Subar (between VI and III centuries BC) . The results of assimilation of Hays with Hurri-Urartians (who lived between lake Van and Аrmе area) strongly affected their language (44).


The picture of Hays' migration according to the Balkans - Phrygia - Northern Syria - Аrmе - Arminiya (historical 'Armenia') route can theoretically be traced from the data of ancient sources. However, it is a difficult thing “to collect pieces”. There is no "pretext", in Hay linguistics which could lead to common interpretation of events that took place in those times. Therefore it is impossible to assert that Hays together with Phrygeans appeared in Asia Minor in XII century BC. The appearance of Phrygeans from Europe to Asia according to Greek historians took place after the war in Turova (Troy). Greek tribes began to settle in the West Anatolia only after VIII century BC (45).


One more evidence to prove that the country Ermen/Arman was initially inhabited byTurkis is presence of many ancient Turkic elements in Hay ('Armenian') language. We will look through them later but note that these lingual elements were borrowed before the date of "intrusion" of the Seljuk Turkis to Asia Minor. This fact was specified by German scientist M.Mordman as well in his book “О взаимодействии языков в процессе глотогенеза” ["On interrelation of languages in the process of glottogeny"] (М., 1870). "Armenian language has in itself Turkic elements of such an archaic layer which could not be attributed to Seljuks, Ottomans etc.".


In those ancient times when Hays appeared in country Arman, their language was enriched with Turkic elements, though kept  its Indo-European features. Later, during the Arabian conquests they settled closer to Turkic lands (Northern and Southern Azerbaijan) which promoted the infuence of Azeri-Turkic language on theirs. Thus Hay language had partially lost its former structure. Though grabar (old Armeian language) still remained the language of priests, the spoken language was ashcharabar (modern Armenian language), used in our days. While as grabar syntax and grammar corresponded to the structure of French or Slavic languages, ashcharabar has grammar, word order, grammatical agreement of Azerbaijani-Turkic language (many lexical elements as well). So, modern-used Hay language differs greatly from its initial form. 


Such competent scholars as Acharian, Abovian, Boduenne de Courtenee and others wrote on this subject. But despite all these changes, Hay language is not considered to be alienated from Indo European family. For degree of similarity it is closer to Greek, Slavic and Indoiranian languages. This linguistic criterion is another evidence to the fact that Hays ('Armenians') are allochthons (not local) in Armanand generally in Asia Minor. According to anthropological analysis it is schollars come to analogical conclusion.



Grante Kapantsian in this occasion wrote that the population of country Arman primarily consisted from Hurris and Subars.  Hays have seized Urartu in culturally and politically in VI-III centuries up BC and were later assimilated by local tribes; this  process came to end in III century. Continuing his idea, this author proves "Armanisation" of Hays: “Despite the that fact that toponym Armina is originated from Iranian name "armen", due to the completion of "Hayisation"  of Subar and Urartu tribes we should see a new ethnic quality with a dominant Hay language and with name formed  according to the Greek Armen-oi, Armen-ia” (46).


We can agree with academician Kapantsian (the expert of Hay language and a history) on the stipulation that the date of Hays'  "Armenisation" falls at the period not BC but III century AD, that is, Hays adopted new ethnonym (Armen) during cristianization. So, after cristianization Hays Hays were called by the neighbouring peoples "Armen /Ermen / Erman" due to the name of the country they lived in. Probably, as Saka-Kimmers (Saga-Gamer) gradually departed from area Arman towards Azerbaijan where other Turkic tribes lived, Hays started settling here more actively. And the tendency of identification of toponym Arman with names of Ararat/Urartu was caused by incorrect interpretation of Semitic R-R-T letters combination in the bible: 


“And he was killed praying to his god Nisrok by two sons - Adramelek and Sharezar; and they ran to the Ararat country” (II 
 Kings, 19, 37; Isaiah, 37, 38). 


By the moment of recording of these biblical chapters a century passed since downfall of Subar  kingdom, and Urartu did not exist as well. This is why biblical form 'R-R-T' (Urartu/Ararat) is a literary denotation. So, Ararat (Urartu), Ashkenaz (Saga//Saka tribes) and Minniean (Mannah) empires are last mentioned in Bible referring to 593 year (Eremeah, 51, 27). That is why by the moment of description of King Sinaherribi murder by his sons the specified  grounds were components of Media. A pair of centuries later (III-II centuries BC) while translating the bible into Greek (in  connection with popular adoption of this language by the diaspora Jews) they substituted R-R-T form by Arminia. Further the "forefather" of Hay history, Moses Horenatsi (probably using 2 different variants - Semitic and Greek) called the two patricide sons "...who run toArmenia" Adramelek and Sannasar in the other place and Adramel and Argamozan in another. This chronicler writes that they became the progenitors of Hay kins:


“He was killed by his two sons Adramelek and Sannasar who frightened ran to Armenia. One of them, Sannasar was settled by  our courageous ancestor Skayordi in the southeast of our land, close to Assyrian borders. Having multiplied, his descendants filled up the mountain, called Sym. [….] Argamozan... settled in the southeast. The historians say that he but nobody is the ancestor of Arzruni and Genuni kins. This is the reason why we had to mention Sinaherim (Sinaheribi). The same historian says, that Angegh's kin descends from Paskam, one of Hayk's grandsons” (I.XXIII).


As we could see, in this source the settlement of some of Hay kins around Van in connected with runaway Assyrian princes. Besides this, many dynasties such as Arshaks, Mamikoneans, Bagratuni and others who reigned in Armenia are Turkis, Turkmens (a part of Parthians), Aramaics, Jews etc. Search for Hays' "ancient and great" history chronologically begins from V century. Though V century Hay ('Armenian') historian Horenatsi wrote "We have never been a big ethnos..." under the government of another peoples (48). In XI century Hovanes Drashanakertsi wrote that before Parura Skayordi the country Hayk (Armenia) was governed by strangers. But neither Parur nor many of his followers were not Hay ('Armenian') by origin [see note 37].


Russian scholar V.Nikonov explains the reason why Hays ('Armenians') connect their origin with name Arman/Erman as follows: the name/toponym that lost its primary meaning wakens associations with mythical primogenitor. “And so appeared the myth about Hayk and his son Armenak, the two primogenitors of this people whose names lie in hay and armen/arman ethnonyms” (50). There are many legends about Hays' origin, to one of them we will refer in Strabo's works: "They say a resident of Armenia town in Thessaly (Greece) came with Jason to Armenia country and took part in Alexander's the Great campaign. Cyrcillus of Pharsally and Midius of Laris confirm the connection of the country name with this man” (51).


Even if Jason's colleague's name was Armen indeed, this concision cannot substantiate the toponym origin in any way. But nevertheless this story specifies indirect kinship between Hays and Greeks. Having described a pair of such legends Strabo points out: 


“…This is the ancient legend. Another, more contemporary story since rule of Persians and all those following them should be expounded as follows. First Armenia was reigned by Persians and Macedonians, later by those who conquered Syria and Midia (Media); the latest governor was Orontus (Horand), descendant of Gidarn, one of the 7 Persians. Later Artaxus and Zariader, Antiochus’s the Great military leaders had divided Armenia into two parts. They governed the country on behalf of the king. After the king had been defeated the came over to the side of Romans and announced to be kings received independence. The Artaxus’s  descendant Tigran was Armenia’s king in full sense of this word…” (XI, 14, 15).


Then Strabo writes that Tigran annexed neighboring people’s territories and thus expanded the geographic notion of  ‘Armenia’. He was captured by the Parthians (Arsags’ country) who enthroned him in Armenia, assisted him in expanding Armenian territories, later drove him out of conquered eastern lands for perfidy. And a little bit later Lucullus, the Roman commander drove him out from Syria and Cilicia (Strabo, XI, 14, 15). His descendant, Artavazd was killed by Anthony for treachery in war with Parthia. “After that the country was governed by some kings subject to Caesar and Romans; the situation is the same in our days” (Strabo, XI, 14, 15).


How did Tigran become ‘Armenian king in full sense of this word’, as Strabo wrote? The Soviet scientists answered this  question: “These kings’ regency fully depended on political situation in Parthia. Prince Tigran hold captive in Parthians convinced Mitridat II he would yield 70 provinces of Atropatene in case of his enthronement in Armenia. Thus Tigran became Armenian king in 95 BC” (52).


Later Parthians drove him out of conquered territories and he went to Arme-Subar lands where he founded Tigranokert, Hays’ capital city. Great Armenia’s independence lasted 20 years whereupon Tigran was disreputably defeated by Romans in 66 BC  (Note that “Great Armenia” which Armenians dream about today was mostly a geographic notion as well as “Small Armenia”. This may be compared to “Kurdistan” area in Turkey. As an administrative and political unit this country had existed 20 years and consisted of conquered territories). Artavazd II, Tigran’s son was a Roman vassal (55-34 BC).


 Strabo (see above) described the way he governed the country. Centuries later, Kornelius Tasit wrote: “…Besides this, Armenians are inconstant and changeable,… invited other empires’ armies to their country. For domicile, near resemblance, at last for mixed marriages they are closer to Parthians, and having not perceived freedom Armenians try to submit them”(Analles, XIII, 34).


Ancient Hay historians mentioned the Arsag/Arshak kin very often. At the same time they tried to present their peoples’ history against the background of this dynasty. Surely, Parthians conwuered both Armenian and Azerbaijan (Albania and Atropatene), Saak (Anak-bey’s son) Parthian monk was even the first to profess christianity in these countries. But Arsags/Arshaks were the descendants of Saka/Saqa Turkic tribe and Hays were always Hays although Moses Horenatsi having read the Armenian translation of bible “amended” it into Armenian/Hay origin of the dynasty (53). 


Obviously, Procopus who knew about such tricks pointed out: “Let nobody think that Arsags/Arshaks dynasty are of Armenian origin” (“De Aedificiis”, III, 1, 4). 


As we see, the toponymy Alban/Alvan (Aghvan), Aran, Ermen/ Arman/ Erman situated on the territory lying between Derbend in the north and Euphrates in south were formed on the basis of identical Turkic ethnonyms. The process of expanding of  most disputable Ermen/ Arman/ Erman on great territory and the stages of its formation were considered as well. Now we can give the account of Hays’ “armenization” after their appearance in Asia Minor. As for the name “Hayastan” it was used in I-IV centuries in Anatolia and V-XIX in Caucasus as Hays’ inhabited localities; there were 1, 2, 3, … 100 ‘Hayastans’ till 1920 when Soviet Armenian Republic was created in Western Azerbaijani lands (54). 


Long before this, the lands of modern Armenia (‘Hayastan’) were basically inhabited by Turkic tribes Azer/Azar, Ermen (not Hays!), Saqa-Kimmers (Saga-Gamer), Bulgar, Subar-Sabir and others who initially were Tengrians (Tengrianity – Turkic monotheism) and turned into Christianity before adoption of Islam (55).



By Professor Firidun Agasyoglu Jalilov 
[an excerpt from ‘Doqquz Bitik’ book]
Philology and linguistics, former Minister of Education-Azerbaijan

NOTES
19). In “Altai-Buchi” epos the name of hero’s sister is Ermen-Chechen. The second component of the name means “smart”,  “mellifluous” (Nikiforov, 1915, pp. 14). Usage of ethnonyms as personal names (e.g. Azer, Cherkez) is usual for Turkic peoples.

20). A.Abdirahmanov who objected Mongolian origin of the name Ermen advanced the version of Turkic-Mongolian hybridism of the name: ‘Erme-n’. He submitted popular etymology reflected in legend: “A Kalmag warrior climbed on Ermen mountain after he had defeated his Kazakh enemy” (“Birak kalmak atı tau işinde erimen kaşıp ketip, eşkit üstay almantı. Sodan Erimen atalıpdı-mıs” (A.Abdirahmanov, 1975, pp. 90)) The name of Urartu king Rusa’s father was Erimen. “Rusa Ermenaki” in this language meant “Rusa, the son of Ermen” which is confirmed by I.Dyakonov and S.Arutounian; they disagreed with B.Meshaninov who interpreted this phrase as “Rusa the Armenian”. Note that the ethnotoponymArman/Ermen was spread from Asia Minor to Altai by Turkis which disproves its Urartian origin. Moreover, this element is met as a king’s name only once. As for Urartian language itself there is no such lexical element.

21). Initial form (Ermik) is met in a toponymy in Vedi (Western Azerbaijan, present Armenia) and exists in Bashkirs’ and western Bulgars’ tribal divisions names.

22). The morpheme “~man” is an auxiliary particle to form adjectives (such as ‘gojaman’, ‘azman’) and ethnonymy of  Turkmen model. This suffix having received the ethno-formant status was further transformed into pronoun ‘I’. Kazakh form Turkpen does not differ from Turkmen form which it is derived from. It’s known that Saqa-Kimmers (Saga-Gamer) tribal divisions reached south Russian steppes. Later Hazar, Bulgar, Suvar/Subar/Savir, Kuman tribal divisions came here and were creating their states during 2 thousand years as well. The Danube Bulgar tribe who moved to present Bulgaria from Azov Sea littoral created their kingdom. A town Ermenli was renamed into Dragash-Voivoda in 1934. Both Danube Bulgar and Saqa-Kimmer (Saga-Gamer) had tribal division Armini. After Kimmerian king Skirul died the warriors of this division who lived near Olvia hastened to help the inhabitants of this town. Such phrase as “Armen archers” can be met in chronicles found here (Vinogradov, 1989, pp. 253). At the dawn of our era Herusk, an Ost-Goth tribal division lived in the same area. Their king’s name was Armini. Erman-Arix killed by Huns in 357 AD was an Ost-Goth king as well. Both Turkic and German tribes lived in north littoral of Black Sea, and as we see, they both had identical names. In Ermen-S’ul chronicles found in Stadberg (Saxony) a ‘German’ tribe who came from Persia (Azerbaijan was a Persian province then) and they worshipped Ermen (Bogush, pp. 248). Generally, the contacts between Saqa-Kimmers and Germans occurred long before those of Germans and Hunns. These tribes lived in close neighborhood in Crimea which was the reason of their interaction. So it is not surprising that there are so many German-Turkic parallels (the morpheme “~man” is not an exception).

23. Kuzeev, 1974.
24. АНОСК, с. 174
25. Kapantsian (1947), Melikishvili (1954), Dyakonov (1985), Sarkisyan (1989) and others.

26. “Древняя Эбла”, с.223; 284-285; 336. Some ‘scientists’ (I mean Armenian scientists), who identify Akkadian form “Arman u Ebla” with phrase “Ebla and Arme”, so trying to equate the toponymy Arman (relatively new) to Arme which is much more ancient (around 5000 years). So they called the area “Armenians’ (Hays’) ancient native land”. I.Dyakinov correctly noted on this occasion: “Armanum, the name of a town in neighborhood of Ebla and toponym or ethnonym ar-miki caused great interest in some pseudo scientific circles. They hoped to find Armenians’ ancestors. However, the hope to find Armenians in Eblaic texts had to wither as well as the myth of Biblical towns” (Dyakonov, 1985, pp. 336). He also wrote that Hays never called themselves “Armenians” noting toponym Armanum is connected with ethnonym Armi which means “stranger”, “alien”. We agree with I.Dyakonov’s words about Armenians’ self-name but not with his concept of connection between the names of area Armanumand ethnonym Armi. Unlike Turkic languages rich for vowel sounds (with steady position only) Semitic languages are poor for vowels and their replacement causes changes of meaning. Moreover, the endings in the names mentioned are doubtable which is noted by Paul Garelli in his article “Some Notes on Eblaic Archives Toponimy” (“Древняя Эбла”, pp. 285).

27). In such phrases as “Dumur of Armi”, “Uttian king Tamur-Lim”, “Abarsila, the country of Armun’s residence” the words “Dumur/Tamur” (compare to Turkic “damir” – “steel”), toponym [A]barsil, (compare to “Barselia” – “Land of Lions”) can hardly be etymologized on Semitic basis.

28). If the toponym Armani in Bogazgoy region is connected with ethnonym Armi its history is even more ancient (Эртем, рр. 16).
29). Eastern Hurri kingdom capital founded in the headstream of Habur and Balich rivers (the latter hydronym is of Turkic origin) was called Vasshukanni (XVI-XIII BC). The Semitic name of the country was Hanigalbat, Egyptian – Naharain (“Land of two rivers”) [Меликишвили, 1956, pp. 93-95]. But some of the eastern Hurri tribes reached middle stream of Tigris (present area of Kirkuk on the left bank of the river). That is why whereas they can be traced from Palestine to south-west borders of South Azerbaijan. Certainly, in order to stand against Assyria living so separately from each other they had to rely on Subars. It must have been the consequence of close contact that such Turkic names as Dashuk, Kaltuk, Siluk, Dada, İkita, Umbin-Api, Puta, Arijen etc. appeared in Hurri milieu.

30). Ch.Valihanov, 1986, pp. 256
31). “However, a number of the abovementioned facts, particularly the legends of Zarevshan Mitans showing their existence in Urmia region (South Azerbaijan) which was initially called Ma[n]tiane, let us assume another interpretation” (Тоlstova, 1971, pp. 246-253).
32). ИНСК, с. 278
33). Nizami Gandjevi, “Hosrov and Shirin” (Baku-1981, с.238, 245, 265): “Män o qaragözlü türkäm ki, bu damda adım sänin ağ känizin olubdur” (s.238); “Qämzä ilä könül ovlayan türk olsam da, öpüşlä könül oxlamağı da bacarıram” (s.245);“Män o türk deyiläm ki, äräbcä bilmäyim, işvä-naz etmäyi dä bacarmayım” (s.265).
34). АВИИУ, №18, №28 (Assyro-Babylonian Sources on History of Urartu)
35). To get more information about Turkic Subar kingdom see “Azär Xalqı”, Baku, 2000, pp. 113-129.
36). If the country Arme of Eblaic archives is identical with this name (Armam/Armen), the history of this horonym is even more ancient. An opinion was assumed that the horonym Armenia emerged in Urartian language in the same form as it is now. This is theoretically possible but in fact we met quite another form Arme. There is no “Armenia” form in Urartu texts.

37). Let’s see what the first Hay (Armenian) chronicler Moses Horenatsi wrote in this occasion. In the translation by N.Emin (an Armenian linguist) made in 1858 we read: “Our first king crowned by Varbak was Parur Skayordi” (I, XXII). All researchers say that “Parur Skayordi” means “Parur, son of Saq”, as ‘ordi’ is Armenian equivalent of “son”. This means he was not Hay (Armenian) but  Saq/Sag who ruled in Armenia as his ancestors did. Horenatsi called the Median king Varbak (Arbak) as he confused different sources’ information. The point is that Erman (Subar-Mitan, Hurri-Mitan, Saqa-Kimmer and others) tribal divisions who joined Media in the war against Assyria were regarded by the Median king as allies and it must have been him who appointed a governor (vassal?) Arbak, the representative of 612 Saqan tribes.

38). al-Nafisi, 1990, pp. 26 . By the way, “Armenia” was expanded in administrative and geographic sense in 1828. In march 1828 according to Nicholas I decree Yerevan and Nahichevan provinces were united and called “Armenian province”. True, this province existed only 12 years until Georgian-Imeret and Caspian provinces though the fact of its existence is still an “irrefutable proof” for Armenian territorial claims against Azerbaijan.

39). It’s interesting that Caucasian peoples call Hays (Armenians) as follows: the Chechen and Ingush – ermalo, the Dargins - ermalan[ti], the Abhaz – armeli, the Karachais and Balkars – ermenli/yermenli, Adygei, Nogai and Kumyks – ermeli/yermali.
40). Horenatsi, pp. 244, 248-249
41). DAFİ, №4, 1974, с. 124-125, pictures on pp. 249-250
42). Strabo, I, 2, 34
43). Dyakonov, 1983, с. 168-169; Besides this, adding Mushks to Hay tribes some researches write about appearance of Armenians in Anatolia in XII BC! Still they should know that ethnonym Mushk in Assyrian, Urartu and Jewish texts (ИДМ, т-I, с. 46) is related to Phrygians. Of course, this does not exclude Hays’ contacts with these tribes which is proven by existence of such names among them as Phrig and Musheg. Actually the period of XII-X BC is so complicated that it can hardly be described in details. The point is that there were Kassi state in the lower stream, Mitanni state in the upstream of the Tigris and Euphrates and Hittite kingdom in Anatolia. Besides these, a large number of small kingdoms were located in this region. Only in late X century BC Assyria strengthened and Urartu state came to existence. At the same time an afflux of Aramaic tribes to Syria began. If Hays (present ‘Armenians’) had actually appeared here during the period since X till VII BC they would have certainly been (considering their manners!) recorded by Assyrian, Acadian, Urartian and other kings and chroniclers. Moreover, we should not forget that Arman/Erman area was within the territories possessed by Turkis.

44). Kapantsian, 1974; Dyakonov, 1983; Melukushvili, 1954.
45). Without entering into controversy with the ‘scholars’ who relate Phrygians’ appearance to VIII BC we will note that they created a kingdom (VIII BC) in the upstream of Halis river (present Kyzyl-Irmaq). A century later they were included into state of Lydia. Obviously, in this period Hays moved to north-west Syria from Gordion (present Haymana), the Phrygian capital, as Herodotus described them as an alien ethos.
46). Kapantsian, 1947, pp. 209.
47). The same event is described in the “David of Sasun” as follows: Sinekerim’s sons Sanosar and Bagdasar having secretly run away in the night come to Tevadoros, Armenian king. He gives each of them 300 families to live with in Sasun.
48). “Although we are not a great people and small in number, not mighty and often stay under others’ rule, still we have done a lot of feats mentionable…” (Horenatsi, pp.31).
49). Dyakonov, 1983, pp. 162.
50). Nikonov, 1970, pp. 19.
51). Strabo, pp. 449.
52). ИДМ, v-II, 1983, pp. 406-407.
53). Horenatsi, pp. 136-137.
54). According to Abul-Faraj, during Ibn Vatab’s rule in Syria and Arminiyya (1037 AD), ‘The Seljuks assaulted Arminiyya and killed its population consisting of Kurds and Arabs’ (Abul-Faraj, pp. 295). It would be interesting to know what kind of “Armenian country” can it be if its population consists of Kurds and Arabs? It is now obvious that before XI century AD Hays (Armenians) moved to Ani and Agri.
55). Today Hays (Armenians) claim these Christian architectural models (churches, chapels, monasteries etc) as theirs.




2 Aralık 2017 Cumartesi

Türk-Sasani Askeri İttifakları ve Sasani Ordusunda Türkler





Türkler, askerî ittifak, bağlı bir bölgede meskûn olma, ücretli askerlik, savaş esiri veya sığınma gibi şartlarda yabancı ordularda yer almışlardır. Bu şartlar altında Hun, Kuşan, Akhun-Eftalit, Avar, Sabir, Hazar, Göktürkler gibi çeşitli Türk kavim ve devletlerine mensup Türkler, Sasani ordularında görev yapmışlardır. ... Sasaniler uğradıkları mağlubiyetler sebebiyle silah teknolojisi konusunda da rakipleri olan Türk kavimlerini taklit etmek zorunda kalmışlardır. 

Solda : II.Şapur, MS 4.yy / Sağda: I.Firuz veya I.Kavad, MS 5.yy-6.yy
* II.Şapur (hükümdarlığı 309-379) başında dünyayı içinde taşıyan bir taç kullanırken, bazı betimlemelerinde Kün-Ay gözüküyor. Atının kuyruğu düğümlü yaban domuzu avında...
* I.Firuz (hükümdarlığı 457-484) ile I.Kavad  (hükümdarlığı 488-531) 'ın başında Kün-Ay gibi duran bir başlık varken birçok betimlemelerinde Ay'ın içinde alev topu var. Atın kuyruğu yine düğümlü ve koç avında!...



Giriş

Arap müellifi Câhiz (ölm. 869), Fezâilü’l-Etrâk adlı eserinde (1988: 80-82), herhangi bir milletin, neslin, soyun ve atanın çocuklarının ya sanatta maharet kazandıklarını veya güzel söz söylemekte, edebiyat ve hikmette, devlet kurmakta veyahut da harp sanatında diğer milletlere üstün olduklarını belirtmektedir. Câhiz’e göre, Allah bazı sebepler dolayısıyla onları bu mesleklere kabiliyetli yaratmış; bu işlere uygun sebepleri onlara verdiği için bu konularda çok ileri gitmişlerdir. Mesela Çinliler sanatta, Yunanlılar felsefe ve hikmette, Araplar şairlik ve ka’iflikte (kıyafet ilmi ile uğraşan), Sasaniler (Farslar) siyasette, Türkler harpte mükemmel maharet göstermişlerdir. Câhiz, Türklerin harpte üstün olmalarını onların yaradılışlarına ve hayat tarzlarına bağlar (1). Kültür tarihi araştırmalarına göre de bu vasıfları coğrafi çevre, insan ve cemiyet unsuru belirlemektedir (Kafesoğlu, 1998: 26).


Tarihte Türk ordusu hızı, kudreti ve silahlarının üstünlüğü dolayısıyla komşu kavimler tarafından ilk taklit edilen bozkır müessesesi olmuştur. Bu etkileşimde Türklerin kadim komşuları olan Çin ve İran bilinen ilk örneklerdir. Çin ordusunda okçu süvariler teşkil ederek, Türk usulünde düzenleme ve donatma teşebbüsü M.Ö. 318 tarihli anlaşma sırasında Hunlara karşı askerî gücünü takviye etme ihtiyacı duyan Chao devleti hükümdarı Wu-ling (M.Ö. 325-298) zamanında başlamıştır (Kafesoğlu, 1998: 288). Ortadoğu ve Batı’da ise ok ve yay kullanan hafif süvari birlikleri teşkil etme, silah ve muharebe teçhizatını bozkır sistemine uydurma teşebbüsleri, Türk kavimleriyle karşılaştıktan sonra başlamıştır. İlk reform hareketi Sakalar ile mücadele eden Kiros’un (Kuroş) gayreti ile Pers ordusunda görülmüştür. Bunu, büyük Doğu seferinde İran’ın kuzeydoğu bölgesinde Türk bozkırlarındaki “Turanlı” kavimler ile karşılaşan Makedonyalı İskender’in ordusunda giriştiği reform takip etmiştir. Bu askerî reform, kütle savaşına dayalı, ağır teçhizatlı yanaşık nizamlı kuvvetlere (phalanx sistemi), hafif silahlı okçu süvariler ilave edilmesiyle uygulanmıştır. Bu teşebbüs başlangıçta “Turanlı” ücretli askerlerin orduya alınması ile gerçekleştirilmeye çalışılmıştır. Bu yeni sistem, Roma ordularının ıslahında da örnek kabul edilmiştir (Kafesoğlu, 1998: 288-289).


İlkçağlardan itibaren birçok devlette yabancılardan oluşan geçici ve daimî askerî birliklerin varlığı görülmektedir. Antik Grek şehir devletlerinin bazılarında sayıları az olmakla beraber ücretli asker kullanıldığı bilinmektedir. M.Ö. V. asrın sonlarında Pers imparatorluğunda patlak veren taht kavgaları sırasında Kiros, ağabeyi Artakserkses’i tahttan indirmek için Greklerden on bin kadar ücretli asker temin etmiş ve kardeşi ile savaşa girişmiştir. Kartaca devletinde de büyük miktarda ücretli asker mevcuttu. Roma imparatorluğunda ise General Marius (ölm. M.Ö. 86) tarafından ilk defa ücretli askerlerden meydana gelen lejyonlar kurulmuştur. Ortaçağ’da ücretli asker sistemine birçok devlette rastlamak mümkündür. Bizans imparatorluğu, tarihinin her döneminde ücretli asker istihdam etmiştir. Aynı şekilde Ortaçağ Avrupa devletleri ile Sasani imparatorluğunda da bu sistem uygulanmıştır (Yıldız, 2011: 128-129).


Tarihte Türklerin Çin, Bizans, Sasani, Emevi, Abbasi vd. devletlerin ordularında asker ve komutan olarak yer aldıkları bilinmektedir. Bozkır kültürüne mensup Türklerin komşu kavim ve devletlerle olan münasebetleri ve bunun sonucunda yabancı ordularda yer almaları, bazı batılı tarihçiler tarafından dış politika unsurları dışlanarak, sadece göçer-yerleşik münasebetine indirgenmiştir (Grousset 1993: 17-18; Golden, 2002: 66).


Türk tarihiyle ilgili önemli çalışmalar yapmış batılı bir tarihçinin ifadelerine göre; “Kuzey Kafkasya Hunları gibi göçerler sık sık şiddet tehdidini ticaret hakları, özel ticari ilişkiler veya haraç koparmak için kullanmaya çalışarak akınlar yapmışlardır. Bazen de uygun ödüller karşılığında “müttefik” veya kısaca paralı asker olmuşlardır. Böylece Hunlar, devam eden Roma Sasani savaşlarını da sömürmüşlerdir. Aynı yaklaşıma göre, Akhunların ve sonra Eftalitlerin Sasanilerle geliştirdiği münasebet modeli, Avrasya’da göçer-yerleşik devlet etkileşimini çok iyi bir şekilde göstermektedir. Bu modelde göçerler sürekli olarak Sasani sınır bölgelerinde dolaşmışlar ve akın yapmışlardır. Başarılı olduklarında bu yağma hareketleri onlara büyük ganimetler sağlamıştır. Bazen da bertaraf edilmişlerdir. Göçerlerin bu askerî becerileri zaman zaman yerleşik devletlerin yöneticileri veya bunlardan yönetimi ele geçirmek isteyen hanedan mensupları tarafından da satın alınmak istenmiştir” (Golden, 2002: 66, 72).


İran coğrafyasının kuzey ve kuzeydoğu bölgeleri eski dönemlerden itibaren çeşitli Türk kavimlerine yurt olmuştur. III.-VII. asır arasında kuzey ve kuzeydoğuda Sasaniler için en tehlikeli komşuları Türkler olmuştur. Sasaniler döneminde bu bölgeler sık sık el değiştirmiş, sınır değişiklikleri sebebiyle bazı Türk kavimleri Harzem, Horasan ve Toharistan gibi bölgelerde Sasani hâkimiyeti altında kalmışlardır. Sasaniler, dört asır boyunca Roma-Bizans ve çeşitli Türk devlet ve kavimleriyle sürekli bir rekabet ve çatışma içinde kalmışlardır (Tarihî olayların gelişimi için bakınız: Akbulut, 2002; Altungök, 2007; Özaydın, 2002). 


Kafkas Hunları veya Sabirler gibi, bir bölgeyi yurt tutamamış, devlet hayatına geçememiş, iki büyük güç arasında kalmış Türk kavimleri için bu göçer-yerleşik münasebet modeli bazı olaylar için geçerli olabilir. Ancak Avar, Akhun-Eftalit, Göktürk, Hazarlar gibi devletlerin dış politikalarını izahtan yoksundur. Çünkü yabancı ordulardaki Türk askerlerinin varlığı iki devlet arasındaki askerî ittifak, himaye altındaki devlete askerî yardım, yabancı bir devlete bağlı bir bölgede meskûn olmak, devlet ve yurt sahibi olunamadığı için ücretli askerlik, savaş esiri veya iç mücadelelerden kaçarak sığınmacı olmak gibi birbirinden çok farklı şekillerde tezahür etmiştir. Dolayısıyla yöntem olarak Sasani ordusundaki Türklerin varlığını bu farklı şartlarda, ayrı ayrı değerlendirmek gereklidir. Ayrıca bazı Türk  kavimlerinin Sasani ordusundaki varlık sebebine dair yeterli bilgi de bulunmamaktadır.


Muhtelif Türk kavim veya devletleri III. asırdan itibaren Sasanilerle temasa geçmişler, birbirinden farklı gerekçelerle onların ordularında, hatta iç ve dış siyasetlerinde etkili olmaya başlamışlardır (Aycan, 2002: 317). Bu münasebetlere ilaveten Türk devletlerinin batıya doğru yayılmaları ve Sasaniler ile ticaret yollarına egemen olma mücadelesi; pek çok siyasi olayı, askerî ittifakı ve savaşı da beraberinde getirmiştir. Bu mücadele içerisinde dış politikaya dair etkili olan diğer bir husus Roma, Bizans-Sasani rekabetidir (Altungök, 2007: 247 vd.). Sasani ordularında farklı sebeplerle yer alan Türkler, aşağıda görüleceği üzere birçok tarihî olayda önemli rol oynamışlardır. Ayrıca Türk-Sasani münasebetleri, Türk-Arap münasebetlerini de etkilemiştir. Kaynaklara göre Türkler ile cahiliye dönemi Arapları, Sasani devleti vasıtasıyla dolaylı bir münasebet kurmuşlardır. Özellikle Sasani ordularında görev alan Araplar, hem bu orduda, hem de Sasanilerin iç siyasetinde önemli rol oynayan Türkleri tanıma imkânı bulmuşlardır. İpek yolu sayesinde gerçekleştirilen ticari seferler de bu münasebetleri artırmıştır (Aycan, 2002: 317). Cahiliye devri Arap şairleri Türklerden, daha ziyade askerî yönlerini, kahramanlıklarını belirtir şekilde bahsetmişlerdir. Bu durum ilk temasın askerî yönden olduğunu göstermektedir.


Arap şairlerinin, Türklerin kahramanlığından korku ile karışık bir hayranlıkla bahsettikleri dikkat çekmektedir (Yıldız, 2011: 37; Şeşen, 1969: 13-15). Aynı şekilde İslam’ın zuhurundan sonra da Müslüman Arapların Türkler ile ilk temasları Sasani ordusuyla yaptıkları savaşlarda gerçekleşmiştir (Yıldız, 2011: 40).


1. Sasani Ordusu ve Yardımcı Kuvvetler

Sasani ordusu, bozkır Türk ordularında olduğu gibi onlu sisteme göre düzenlenmişti. Bu ordu, süvari birlikleri ve yaya birlikleri olmak üzere iki esas unsura dayanıyordu. Süvari birlikleri de kendi içinde iki kısma ayrılmaktaydı. Birincisi tamamen zırhlı ve mızraklı olup, saray ileri gelenlerinden oluşan ağır süvari birlikleriydi. İkincisi ise toprak sahibi yerel beyler yani azadan ve dihkanların askerlerinden oluşan hafif, okçu süvari birlikleriydi (Altungök, 2007: 77; Sivrioğlu, 2013: 681-682). Belazurî, Taberî ve Narsahi, Sasani ordusunda görevli Afşin ve Ahşid adlarında Semerkand ve Buhara dihkanlarından bahsetmektedir (aktaran Altungök, 2007: 77).


İran’da hâkimiyet kuran Partlar (Arşaklılar) ve onların mirasçıları olan Sasanilerin eski çağda, komşularının askerî gelişiminde büyük bir etkiye sahip oldukları görülmektedir. Hem Partlar hem de Sasaniler, Avrasya bozkırlarında binicilikte uzmanlaşmış Saka-İskit, Sarmat, Kuşan ve Hunlardan edindikleri müttefikler sayesinde kalabalık süvari kıtaları oluşturabilmişlerdir (Sivrioğlu, 2013: 681).


Partlarda okçu süvariler ordunun temel gücünü oluştururken, Sasaniler zaman içerisinde okçu süvarileri geri plana çekip, ağır zırhlı, mızraklı süvari birliklerini öne çıkaran bir ordu sistemi geliştirmişlerdir. Sasaniler uğradıkları mağlubiyetler sebebiyle silah teknolojisi konusunda da rakipleri olan Türk kavimlerini taklit etmek zorunda kalmışlardır. Özellikle kılıçların kemere bağlanması, zırh ve üzengi konusunda bu etkileşim görülmektedir. Aynı şekilde Sasaniler karşısında mağlubiyete uğrayan Roma ve Bizanslılar da askerî teknolojilerini yenilemek zorunda kalmışlardır (Sivrioğlu, 2013: 681, 684 vd.). Nitekim daha önceleri genellikle mızrak kullanan Sasani zırhlı süvarileri (Sivrioğlu, 2013: 685, 688), I. Hüsrev Anuşirvan (531–579) döneminden itibaren mızrak, gürz, ok-yay, kılıç, kalkan ve balta gibi savaş aletlerinin her birini kullanabilecek şekilde eğitilmeye başlanmıştır (Taberî, 1991: 1138-1139).


Tarih boyunca birçok orduda olduğu gibi, Sasani ordusunda da çeşitli etnik gruplardan birlikler vardı. Ordu saflarında Sasanilerin egemenliğini kabul etmiş çeşitli kavimlerin ve devletlerin gönderdikleri birlikler, ücretli askerler, müttefik kuvvetler ve savaş esirleri yer almaktaydı (Sivrioğlu, 2013: 691). Sasani ordusunda fillerle takviye edilmiş birliklerin yanında, bağlı eyalet ve ülkelerden çok sayıda ücretli asker bulunuyordu. Bu birlikler süvari seklinde olup Kuşan, Hun, Sul gibi çeşitli Türk boylarından da çok sayıda askeri bünyesinde barındırmaktaydı. Ayrıca süvari birliği içerisinde “can separan” adı verilen ve yabancılardan oluşan paralı süvari birlikleri de vardı (Altungök, 2007: 77-78). Mesela Taberî’nin verdiği bilgiye göre, V. Behram Gur (421-439), memleketin büyüklerinden ve asillerinden yedi kişiyi ve en cesur ücretli askerlerinden üç yüz kişiyi yanına alarak Türk hükümdarını ani bir baskınla mağlup etmişti (Taberî, 1991: 1020-1021).


Sasani ordusunun önemli bir bölümünü savaşlarda ele geçirilen esirler oluşturmaktaydı. Grek kaynaklarına göre Sasaniler savaşlarda binlerce esir alarak ülkelerine götürmüşler ve bunları eğiterek Sasani ordusunda istihdam etmişlerdir. Mesela Anuşirvan’ın Yemen’e gönderdiği askerler arasında Kuşan-Akhun gibi Türk savaş esirleri de bulunmaktaydı (Altungök, 2007: 79). Sasanilerin farklı kavimlere dayalı ordu siteminin sonraki asırlarda İran coğrafyasına hâkim olan devletler tarafından da benimsendiği görülmektedir. Fars kökenli Büyük Selçuklu veziri Nizamü’l Mülk (1018-1092) Siyasetnâme’sinde, her soydan ve kavimden ordu teşkil edilmesi faslında, bütün ordunun bir soydan olduğu zaman, bundan tehlikeler ve hatalar doğacağını; çok çalışmayacaklarını, ordunun her soydan olacak şekilde karışık bulunmasının gerekli olduğunu, Gazneli ordusundan örnekler vererek izah etmektedir (2) (Nizâmü’l-mülk, 1999: 72).


2. Sasani Ordusunda Türkler

2.1. Kafkas Hunları

Türkistan’dan Doğu Avrupa’ya göç eden Hun boyları, Hazar denizi ile Karadeniz’in kuzeyini yurt edinmiş, ayrıca bunlardan bazıları Kafkaslara inmişlerdir. Kafkasya tarihinde Hunlar, III. asırdan itibaren önemli bir güç haline gelmişlerdir. Sasani sülalesinin kurucusu I. Erdeşir’in İran’da hâkimiyet kurmasından sonra, Part (Arşakiler) sülalesinden olan Hüsrev Şah, Fars toprağına baskın için Kafkas Albanyası ve İberya’dan asker toplamış, Alan kapılarından ve Çor (Derbent) istihkâmlarından Hunları davet ederek askerî ittifak kurmuştur (Dostiyev, 2002: 921). V. asırda yaşamış Ermeni tarihçisi Elisæus (Egişe) Vardapet, III. asrın başlarında, Hazar’ın batı sahillerini yurt tutan Hunların, daha sonraları Kafkasya’da ve İran’da ortaya çıkan hadiselere aktif bir şekilde katıldıklarını anlatmaktadır (Elisæus, 1987: 21, 35, 55 vd.). VII. asırda yaşamış Alban tarihçisi Kalankatlı Moses’in yazdığı Alban Tarihi adlı eserde, bu Hunların V. asırda Ermeni, Alban ve Kafkas İberyası’na yaptıkları baskınlar hakkında bilgiler bulunmaktadır (Moses, 2006: 61 vd.).


II. Yezdegird (439-456) döneminde Hıristiyan Ermeniler ve diğer Kafkas halkları Mecusilik inancına girmeye zorlanmışlardır. Bu amaçla Sasani ordusu Armenia’ya (Ermeniye) girmiş, bazı bölgeleri işgal etmiştir. Ermeniler ise diğer halklarla ittifak yaparak bir ordu kurmuşlardır. 451’de yapılan Avarayr savaşında, Ermeni-Sasani ordusu karşı karşıya gelmiştir. Bu savaşta Ermeni ordusunda Hun müttefik kıtaları olduğu gibi, Sasani ordusunda da Hun kuvvetleri yer almıştır (Tezcan, 2007: 197 vd). 


450 yılında Ermeniler, Sasanilerin ele geçirdikleri Hun Kapısına (Derbend) saldırarak burayı geri almışlardır. Daha sonra Vardan’ı Hunların ülkesine elçi olarak göndermişler ve onlarla askerî ittifak kurmuşlardır (Moses, 2006: 69; Elisæus, 1987: 39-40). II. Yezdegird’in ordusunda Apar ülkesinden, Herat bölgesinden, Hunlardan ve Gilan bölgesinden kuvvetler bulunuyordu. Sasanilerle müttefik olan bu Hunların, II. Yezdegird’in doğuya yaptığı Kuşan seferleri sırasında itaat altına aldığı Hun grupları olduğu, Ermenilere destek verenlerin ise Karadeniz’in kuzeyinden gelen Hun müfrezeleri olduğu anlaşılmaktadır. 451 yılında yapılan bu savaşı Sasani ordusu kazanmıştır (Tezcan, 2007: 197). Aynı yıl Ermenilerle müttefik olan kuzey Hunları, bölgeyi yağmalayarak büyük miktarda ganimet toplamışlar ve Albanya’daki Sasani ordusunu mağlup etmişlerdir (Elisæus, 1987: 63).


II. Yezdegird’in ölümünden sonra (456) oğulları Hürmüz ve Firuz taht kavgasına girmiştir. Bu esnada daha önce Mecusi olmaya zorlanan Sasanilere bağlı Alban hükümdarı II. Vaçe isyan etmiştir. I. Firuz tahta oturunca Vaçe’yi kendisine tabi olmaya davet etmiş, ancak bu isteği reddedilmiştir. Firuz, Albanya’daki hâkimiyetini kaybetmemek için Hunların desteğine ihtiyaç duymuştur. Bu amaçla Firuz, Hun ülkesine birçok hediye göndererek Alan kapısını (Daryal geçidi) açmış ve Hun ordusunu davet etmiştir. Büyük bir Hun ordusu gelerek, bir yıla yakın süre Vaçe ile mücadele etmiş ve onun gücünü zayıflatmıştır (Moses, 2006: 70-71). Kafkas Hunlarının kendilerine yapılan ittifak teklifi üzerine, ganimet elde etmek amacıyla önce Ermenilere daha sonra Sasanilere destek verdikleri, Sasani ordusundaki Ak Hunların ise bağlı kuvvetler olarak bu mücadelelere katıldıkları görülmektedir.


2.2. Sabirler (Suvarlar)

Avarların baskısıyla 460’lı yıllardan itibaren Kafkasya’ya başlayan Sabir göçleri bölgenin siyasi yapısında yeni bir değişiklik meydana getirmiştir. 460 yılından itibaren Kafkasya’da Hun boyları ve Sabirler güç kazanmaya başlamışlardır. Bizans, Ermeni ve Alban kaynakları bu Türk kavimlerini çoğu zaman sadece Hun ismiyle anmışlardır. Sabirler, başlangıçta Bizans ile iyi münasebetler kurmuşlar, ancak daha sonra değişen dengelere göre Sasaniler ile de ittifak kurma yoluna gitmişlerdir. 502 yılında uzun sürecek olan Bizans-Sasani savaşları başladığında Sabir boyları birbirinden bağımsız hareket ederek her iki devletin ordusunda da yer almışlardır (Baştav, 1995: 58 vd.; Dostiyev, 2002: 923).


Sasaniler ise toprakları için tehlikeli bir kavim olan Sabirlerin askerî gücünü rakipleri olan Bizans imparatorluğuna karşı kullanmaya çalışmışlardır. Bu amaçla birbirinden bağımsız boylar halinde yasayan Sabirleri kendi ordularında istihdam etmişlerdir (Altungök, 2007: 130). I. Kubad’ın Bizans imparatorluğundan borç para isteğinin reddedilmesi üzerine, 502 yılında Bizans imparatorluğu ile Sasani devleti arasında uzun süren savaş başlamış ve bazı Sabir boyları Bizans’ı, bazıları ise Sasanileri destekleyerek askerî harekâtlara katılmışlardır. Bizans tarihçisi Agathias, Bizans ve Sasani ordusundaki Sabirlerin varlığından bahsetmektedir. Agathias, Sabirleri çok kalabalık bir nüfusa sahip, son derece savaşçı ve yağmacı bir halk olarak tanımlamaktadır (Agathias, 1975: 115 vd).


Kubad, 502 yılında Bizans hâkimiyeti altındaki Armenia’ya bir ordu göndermiş, bölgeyi yağmalatmıştır. Çeşitli kavimlerden oluşan bu Sasani ordusunda Bizans tarihçisi Procopius’un “Sabiri” dediği Sabir Türklerinden üç bin kişi yer almıştır. Procopius da Sabirleri yine çok savaşçı bir ırk olarak tanımlamaktadır (Procopius, 1914: 49-51, 129).


502 yılının Ağustos-Eylül aylarında Sabirler, Sasaniler tarafında Bizans’a karşı savaşarak Fedesiopol’u ele geçirip yağmalamışlar; Apadana, Edessa (Urfa), Harran gibi şehirleri de ele geçirmeye çalışmışlardır. Sabirler, 515 yılında Ermenistan, Mezopotamya ve Anadolu’daki Bizans mülklerini yağmalamışlardır. 520-530 yılları arasında Bizans’a karşı yapılan savaşlarda Sasanileri desteklemişler ve onlarla birlikte Bizans topraklarına baskınlar düzenlemişlerdir (Dostiyev, 2002: 923-924; Altungök, 2007: 130).


Bizans tarihçisi Malalas, Sabir hükümdarı Balak’ın dul eşi Boarık (Boa) idaresindeki Sabirlerin, 528 yılında yüz bin kişilik orduları olduğundan bahsetmektedir (Malalas, 1986: 249). Bu sayı abartılı olmalıdır. Boarık döneminde onun idaresindeki Sabirler tekrar Bizans ile ittifak kurmuşlardır. Agathias, Bizans ordusundaki ücretli Sabir askerlerinin, kendi beylerinin idaresinde, ağır piyade olarak hizmet ettiklerini, sayılarının yaklaşık olarak iki bin kişiyi bulduğunu bildirmektedir (Agathias, 1975: 87).


Sabirler, 552 yılında Azerbaycan’ın kuzeydoğusunda, Hazar sahiline akınlar yapmışlardır. Bu dönemde Sasaniler önemli sayıda Sabir Türkünü ordularına alarak, Bizans’a karşı yapılan savaşlarda onlardan yararlanmışlardır. Sabirlerin büyük bir grubunun Sasanilere destek verdiği bu yıllarda, başka bir Sabir grubu Derbent geçidini geçip Albanya arazisine baskınlar düzenlemiştir. Sasani orduları, bu baskınları durdurarak; mağlup edilen Sabirleri Sabran, Abşeron ve Muğan hattı üzerine yerleştirmişlerdir (Dostiyev, 2002: 924). Sabirlerin bazı boylarının Sasaniler ile ittifak kurduğu bu dönemde; diğer boylarının Sasanilerin hâkimiyetindeki topraklara baskın düzenlemeleri, hatta Bizans ordusunda yer almaları, Kuzey Kafkasya’daki Sabirlerin bağımsız boylar halinde yaşamaları ve tam bir devlet düzenine geçememelerinden kaynaklanmaktadır.


2.3. Kuşan, Akhun-Eftalitler

Büyük Hun devletinin parçalanmasından sonra M.S. 89-91’de bazı boylar batıya göç etmeye başlamışlardır. Bu Hunların bir ileri geleni, idareyi elinde tutan Kionitler üzerinde zorla hâkimiyetini tesis etmiştir. Böylece Hun gruplarından birisi olan Kionitlerin başında yine bir Hun yöneticisi onları Sogdiana’ya ve oradan Sasani imparatorluğu sınırlarına doğru harekete geçirmiştir. Kaynaklarda Hyon, Kionit, Hyonaye vb. isimlerle anılan bu Hun topluluğu Akhunlardır. Daha sonraları doğudan gelen Eftalitler, Akhunlara hâkimiyetlerini kabul ettirerek, önce bölgede hâkim sülale haline gelmişler, daha sonra Sasanilerin en tehlikeli düşmanları olmuşlardır (Akbulut, 2002: 831).


Akhunların Sasanilerle ilk temasları 290 yılında gerçekleşmiştir. Bu sırada Sasani hükümdarı olan Nersi’nin (293-302) doğu eyalet komutanı olan kardeşi II. Hürmüz (302-309), kuzeydoğuda sınır komşusu olan Akhun, Kuşan gibi Türk kavimleriyle iyi geçinmeye çalışmıştır. Akhunların Sasani topraklarına ilk akınları II. Şapur (310-379) (3) dönemine rastlamaktadır. II. Şapur, Sasani topraklarını tehdit eden Akhunlara ani bir baskın yaparak onları mağlup etmiştir. Akhunlar da, Sasanilerin Soğdiana’yı ele geçirmek için yaptıkları bu saldırıları geri püskürtmüşlerdir. Akhunlar ve Sasaniler arasındaki Soğdiana mücadelesi Akhun hükümdarlığına Grumbates’in geçmesine kadar devam etmiştir. 356 yılında Grumbates ve II. Şapur arasında barış anlaşması imzalanmış ve Sasaniler Soğdiana üzerindeki baskılarına son vermişlerdir. Akhunların Kuşan toprakları üzerinde hâkim olmalarında onlara yardımcı olan II. Şapur, Akhun hükümdarı Grumbates ile askerî ittifak kurmuştur. Sasanilerin Roma topraklarına yaptıkları bir sefere Grumbates idaresindeki Akhun ordusu da katılmıştır (Altungök, 2007: 88-89, 95).


Romalı tarihçi Ammianus Marcellinus’un (ölm.400) verdiği bilgilere göre, Roma imparatoruna tehlikeli bir savaşın yaklaştığı rapor edilirken, II. Şapur, Akhun ve Kuşan topraklarında kışı geçiriyordu (Marcellinus, 1935: 241-243). Bu sıralarda Kidara-Kuşanlar ile Akhunlar arasındaki sıkı iş birliği sonucunda Kuşanşehir’i tehdit eden Sasani tehlikesi bertaraf edilmişti (Akbulut, 2002: 832). II. Şapur, Marcellinus’un acımasız savaşçılar olarak tanıttığı Akhunlar (Kionitler) ve Gelaniler ile Roma imparatorluğuna karşı bir askerî ittifak anlaşması yapmıştır (Marcellinus, 1935: 333).


II. Şapur, 359 yılında Amida’yı (Diyarbakır) kuşattığı zaman Akhunlar da onun yanında bu savaşa katılmışlardır. Ammianus Marcellinus’a göre, Akhun kralı Grumbates, II. Şapur’un hemen solunda bulunuyordu. II. Şapur’un sağında ise Alban kralı vardı (Marcellinus, 1935: 447-449). Kuşatma başladığında Akhun Kralı Grumbates, yanında genç oğlu ve muhafızlarıyla birlikte surlara doğru at sürerek saldırıya katılmış, ancak atılan mancınıkla oğlu öldürülmüştür. Akhunlar gencin cesedinin çalınmasından endişelenerek gün boyunca şiddetle ok yağdırmışlar ve gece karanlığında cesedi savaş alanından kaçırmışlardır. Daha sonra yuğ töreni düzenlenmiş ve ceset yakılarak külleri kendi yurtlarına götürülmüştür (Marcellinus, 1935: 473 vd.).


V. yüzyılın ortalarında Akhun topraklarında hâkimiyetlerini tesis eden Eftalit hanedanı ise Sasani hükümdarı II. Yezdegird’in ölümünden sonra onun oğulları arasında çıkan taht kavgalarına karışarak Sasanilerin iç ve dış siyasetlerine müdahale etmeye başlamışlardır. Bu müdahaleler sonucunda Sasani imparatorluğu, Eftalitlere bağlı ve onlara vergi ödeyen bir devlet durumuna düşmüştür. II. Yezdegird’in biri Hürmüz, diğeri Firuz adındaki iki oğlu vardı. Sicistan valisi olan Hürmüz, babası öldükten sonra zorla hükümdarlığı ele geçirmişti. Firuz, kardeşinden kaçarak Eftalitlere sığınmıştır. Firuz, kardeşi Hürmüz ile arasında olup bitenleri ve hükümdarlık hakkının kendisinde olduğunu anlatarak, kardeşine karşı savaşmak üzere Eftalit hükümdarından askerî yardım istemiştir. Eftalit hükümdarı olup bitenleri anlamak için önce Firuz’a istediğini vermemiştir. Daha sonra meselelere vakıf olunca, Firuz’a Talegan şehrini vermiş ve askerî yardımda da bulunmuştur. Firuz, Eftalit askerleriyle kardeşi üzerine yürüyerek onunla savaşmış, Hürmüz savaşta öldürülerek, askeri dağılmıştır. Böylelikle I. Firuz (459-484), Eftalit ordusunun yardımıyla Sasani tahtına geçmiştir (İbnül’l-Esîr, 1985: 369; Taberî, 1991:1029).


Sasani taht kavgalarına Eftalitlerin karışması ve askerî destekleri sonraki dönemlerde de devam etmiştir. Firuz’un oğlu Kubad (488-531), tahtı ele geçiren kardeşi Balaş’a karşı yardım istemek için yine Eftalitlere sığınmıştır. Kubad, Eftalit Hakanı’nın katına vardığı zaman, kendisinin Fars hükümdarının oğlu olup, kardeşiyle  hükümdarlık için mücadele ettiklerini, kardeşinin hükümdarlığı elinden aldığını, bu yüzden yardım istemek üzere geldiğini anlatmıştır. Hakan ona güzel vaatlerde bulunarak yanında alıkoymuştur. Kubad, vaadin yerine getirilmesini bekleyerek dört yıl Hakan’ın yanında kalmıştır. Hakan’ın eşine birisini göndererek vaadin yerine getirilmesi için ricacı olmasını istemiş, Hatunun ricasıyla nihayet Hakan, Kubad ile birlikte büyük bir ordu göndermiştir. Kubad, Nişabur civarında iken Balaş’ın ölüm haberi gelmiş, daha sonra Medâin’e gelerek devlet idaresini eline almıştır (Stylite, 1882: 15-16; İbnül’l-Esîr, 1985: 374; Taberî, 1991: 1042-1043).


I. Kubad’ın ilk hükümdarlığı döneminde (488-496) Mazdek inancı ortaya çıkmıştır. Kubad da Mazdek’in müritleri arasına girmiştir. Halkın ileri gelenleri ve yöneticiler Kubad’ı tahtından indirerek yerine kardeşi Camasp’ı (496-498) hükümdar tayin etmişlerdir. Kubad ise hapsedilerek hiç kimseyle görüştürülmemiştir. Kubad, kız kardeşinin yardımıyla hapisten kaçmış, kendisini hapsedenlere karşı savaşmak için hükümdarlarından askerî yardım istemek maksadıyla Eftalit memleketine sığınmıştır. 498’de Eftalit ordusuyla ülkesine dönen Kubad, kardeşi Camasp’ı yenmiş, tekrar Sasani tahtına oturmuştur (İbnül’l-Esîr, 1985: 374-376; Taberî, 1991: 1046-1047).


Daha sonra Kubad, himayesi altında olduğu Eftalitlere ödemesi gereken yıllık vergiyi ödeyememiş ve Bizans imparatoru Anastasius’tan (491-518) borç para istemiştir. Bu talebinin reddedilmesi üzerine Bizans topraklarını yağmalamak üzere sefere çıkmıştır (Stylite, 1882: 37; Procopius, 1914: 49-51). Kubad’ın Bizans’a karşı giriştiği Güney Anadolu seferlerine Eftalit askerleri de katılmıştır. Kubad, 502 yılında bağlı olduğu Eftalitlerden yine askerî yardım talep ederek Bizans’a ait olan Armenia üzerine sefere çıkmıştır. Ermeni topraklarında ilerleyen Kubad, Sasani ve Eftalit askerleriyle Theodosiopolis’i (Erzurum) ele geçirerek yağmalamıştır. Daha sonra bu şehrin kuzeyindeki bölgeleri yağmalayarak, çok sayıda esir almıştır. Ekim ayında ise Amida’yı kuşatmıştır. Şehrin direnmesi üzerine ordusunun bir kısmını Harran’a doğru göndermiştir. Bu bölge yağmalanmış, bazı Arap birlikleri de Kubad’ın ordusuna katılmış; daha sonra Melitene (Malatya) ve Tell Besmai’e (Derik) kadar akınlar sürmüştür. Süryani tarihçisi Stylite, Sasani ordusundaki Eftalit (Hun) ve Arap askerlerinin çokluğundan dolayı Bizans kuvvetlerinin Sasani ordusuna karşı koyamadığını anlatmaktadır (Stylite, 1882: 37 vd.).


Amida’yı ele geçiren Kubad, Bizans imparatorundan haraç istemiş, ancak bu talebi reddedilmiştir. Bunun üzerine Kubad, tekrar Eftalit ve Arap birliklerinin de kendisine katılmasıyla Edessa’ya (Urfa) yürümüştür. Önce Harran kuşatılmış ancak bu sırada bir Eftalit komutanı esir düşmüştür. Kubad, bu Eftalit komutanını kendisine sağ olarak teslim etmeleri halinde Harran’a dokunmayacağına söz vermiştir. Stylite, bu Eftalit komutanının Kubad nazarında çok önemli olduğunu vurgulamaktadır. Neticede Harranlılar bu teklifi kabul ederek hediye ve paralarla birlikte komutanı serbest bırakmışlardır. Daha sonra Edessa şehri kuşatılmıştır. Edessalılar direnmiş ve yoğun mücadelelerin ardından Sasanilere haraç ödemeyi  kabul etmişler ve kuşatma kaldırılmıştır. Stylite, bu kuşatmada Eftalit askerlerinin ellerindeki ağır topuzlarla savaştıklarını anlatmaktadır (Stylite, 1882: 41 vd).


Kubad’ın oğlu I. Hüsrev Anuşirvan döneminde, Sasani-Göktürk ittifakı sonucunda Eftalitler mağlup edilmişler, topraklarının büyük bir bölümü Sasanilerin eline geçmiştir. Eftalit askerleri de savaş esiri olarak Sasani ordusunda görev yapmıştır. Bunlardan bazıları ise sarayda önemli görevlere gelmişlerdir. Bilhassa Kadis adlı kişi, Sasani sarayında etkili bir konuma yükselmiştir. Hüsrev Perviz zamanında (596-628) İran hizmetinde bulunan 8000 kadar Hazar askeri bu Kadis’in meşveretiyle yok edilmiştir (Togan, 1981: 72). 


2.3.1. Yemen’de Türkler

I. Hüsrev Anuşirvan, Sasani devletini tekrar düzene kavuşturmuş ve güçlü bir devlet haline getirmiştir. Onun döneminde Sasaniler ile Göktürkler arasında ittifak kurularak Eftalit devleti ortadan kaldırılmıştır. Eftalitlerin toprakları iki devlet arasında paylaşılmıştır. Böylelikle daha önce Sasanilerin elinden çıkan kuzey ve kuzeydoğudaki bazı bölgeler geri alınmıştır. Anuşirvan, bu bölgelerdeki Türkleri ve diğer kavimleri göç ve iskâna tabi tutarak onlardan sınır güvenliğinde yararlanmıştır. Taberî’nin verdiği bilgilere göre Anuşirvan, Kubad döneminde diğer kavimlerin hükümdarları tarafından istila edilmiş olan Zabulistan, Toharistan, Dudistan ve Kabilistan gibi Türk kavimlerinin de yaşadığı bölgeleri tekrar ele geçirmiştir. Çeşitli kavimlerden pek çok insan öldürerek, sağ kalanlarını sürmüş, onları ülkesinin çeşitli yerlerine yerleştirerek savaşlarda faydalanmıştır (Taberî, 1991: 1055).


Anuşirvan ayrıca Kuzey İran’da yaşayan Ağaçeri, Sul ve Yazur Türklerini Azerbaycan’a göçe zorlamıştır. Akhun-Eftalitler, Halaçlar ve Karlukların bir bölümü Afganistan ve Sistan (Sicistan) topraklarına yerleştirilmişlerdir (Özaydın, 2002: 239). Anuşirvan, Gürgan bölgesindeki Sul (Sol) adı verilen Türk kavmini mağlup ederek onların savaşçılarından seksen kişiyi ordusuna almıştır. Bu seksen kişinin bahadırlıklarından faydalanmak maksadıyla, onları Şehram Firuz’a yerleştirmiştir (Taberî, 1991: 1055). Anuşirvan döneminde Bizans’a bağlı olan Habeş krallığı, Hire krallığına bağlı olan Yemen’e saldırmıştır. Yemenlilerin gönderdiği bir heyet Anuşirvan’a gelerek Habeşlilere karşı yardım istemiştir. Anuşirvan, 570 yılında bu heyetle birlikte komutanlarından Vehriz idaresinde, Deylemliler ile onlara komşu olan bölgelerin ahalisinden askerî birlikler göndermiştir. Yemen’e gönderilen bu orduda hapishanelerdeki mahkûmlar da bulunmaktaydı. Başlarında çok iyi yay kullanan Vehriz vardı (Taberî, 1991: 1060-1061,1118 vd).


Yemen’e sekiz gemiden oluşan bir donanmayla gönderilen bu Sasani ordusunun mühim bir kısmını Türk, İranlı köle ve esirler oluşturmuştur. Anuşirvan’ın Yemen’e gönderdiği ordusunda çok sayıda Türk askeri bulunmaktaydı (Togan, 1981: 72; Yıldız, 2011: 35). Sasani ordusundaki bu Türklerin büyük çoğunluğunu Sasaniler ile Eftalitler arasında yapılan savaşlar sırasında esir edilen Türkler oluşturmuştur (Altungök, 2007: 217). Yemen’e gönderilen bu askerler Habeşli Mesruk’un ordusunu mağlup etmişler ve Yemen’de kalmışlardır (Taberî, 1991: 1061). Daha sonraları Vehriz’in Yemen idaresine atadığı Seyf bin Zi Yezen’in Habeşliler tarafından öldürülmesi üzerine, Anuşirvan ikinci kez yine Vehriz komutasında dört bin askerden oluşan bir Sasani ordusunu Yemen’e göndermiştir (Taberî,1991: 1131). Anuşirvan, çoğunluğunu Eftalit Türklerinin oluşturduğu bu ordu sayesinde Yemen, Umman ve Habeşistan sahillerini ele geçirmiştir (Altungök, 2007: 79). Araplar ve Türkler arasında bilinen ilk münasebetlerin Anuşirvan döneminde Yemen’e gönderilen ordudaki Türklerle başladığı kabul edilmektedir.


2.4. Avarlar ve Hazarlar

Avarlar, Karadeniz’in kuzeyine göç ettikten sonra, Göktürklere karşı Bizans imparatorluğu ile yakın münasebetler kurmuşlardır. Daha sonraları Sasaniler ile ittifak kurarak Bizans ile mücadele etmişlerdir. Sasaniler, 626 yılında Avarlar ile yaptıkları askerî ittifak sonucunda Konstantinopolis’i (İstanbul) kuşatmışlardır (Kafesoğlu, 1998: 160 vd.). Mesudî’nin verdiği bilgilere göre Avarların ve Sasanilerin 626’da Konstantinopolis kuşatmasında, Sasani ordusunda Türk askerleri görev yapmıştır. Bu bilgilere göre; Sasani hükümdarı I. Şapur (Sabur İbn Erdeşir b. Babek), Konstantinopolis’i kuşatma altına aldığında Bizanslılara bir ateşgede ve onun imaretini kurmayı şart koşmuştur. Bu seferini Fars, Türk ve diğer milletlere mensup ordularla düzenlemiştir. Kendisine bağlı ordusunun kalabalık olmasından dolayı ona Sâbûr el-Cünûd (ordular sahibi Sabur) denmiştir (Mesudî, 2011: 317). Ancak Mesudî’nin verdiği bu bilgi II. Hüsrev döneminde, 626 yılında gerçekleşen İstanbul kuşatmasıyla alakalıdır ve I. Şapur (241-272) ile karıştırılmıştır.


II. Hüsrev döneminde, 626’da Sasani ordusu Anadolu topraklarında ilerleyerek Kayseri’yi ele geçirmiş, Konstantinopolis’in karşısında bulunan Kalkedon’a (Kadıköy) kadar ilerlemiştir. Bizanslılar, Avarlar tarafından kuşatılan Konstantinopolis’i başarılı bir şekilde savunmuştur. Avar ordusunun geri çekilmesiyle birlikte Sasani kumandanı Şahrbaraz da birlikleriyle Suriye’ye dönmüştür (Abû’l-Farac, 1999: 168-170; Naskali, 2009: 175). Sasani ordusunda İstanbul kuşatmasına katılan bu Türklerin hangi Türk kavmine veya devletine mensup oldukları bilinmemektedir. Muhtemelen Sasanilere bağlı bölgelerdeki Türkler olmalıdır.


Hazarlar II. yüzyılın sonlarına doğru Bizans ve Sasani hâkimiyetindeki topraklar arasında tarih sahnesinde görülmeye başlamışlar, 198 yılında Ermeni topraklarına saldırmışlardır. III. asırdan başlayarak IV. asrın ortalarına kadar Ermenistan bölgesinde Bizans ve Sasani devletleri arasındaki savaşlarda; Hazarlar, Sasaniler ile ittifak yaparak Bizans’a karşı onlarla birlikte savaşmışlardır. Ancak IV. asrın ikinci yarısından itibaren Sasanilerin Ermenistan’ı istila ederek, komşularına karşı yayılmacı bir siyaset izlemeleri üzerine, Hazarlar dış politikalarında değişikliğe  gitmişlerdir. Hazarlar bu gelişmeler üzerine Bizans ile anlaşmışlar, Sasanilere karşı savaşarak bir denge politikası izlemişlerdir. Hazar-Bizans askerî ittifakı sonucunda zayıflayan Sasani imparatorluğu 632-642 yılları arasında İslam orduları tarafından çökertilmiş, İran toprakları Müslüman Arapların eline geçmiştir (Yücel, 2002: 446). Savaşçı bir kavim olarak bilinen Hazarlar, Sasani, Abbasi ve Bizans saraylarında muhafız kıtalarında görev almışlardır (Yücel, 2002: 455; Togan, 1981:102-103). II. Hüsrev Perviz zamanında (596-628), 8000 kadar Hazar askeri Sasani ordusunda görev yapmıştır (Togan, 1981: 72).


2.5. Göktürkler

I. Hüsrev Anuşirvan döneminde Sasaniler ile Göktürkler arasında ittifak kurularak Eftalit devleti ortadan kaldırılmıştır. Eftalit topraklarının iki devlet arasında paylaşılmasından sonra, Göktürkler Sasaniler ile sınır komşusu olmuşlardır. Anuşirvan, doğuda kendileri aleyhine tehlikeli bir şekilde kuvvet kazanan Göktürkler ile iyi münasebetler kurmaya çalışmıştır. Bu maksatla Batı Göktürk Yabgusu İstemi Kağan’ın kızı Fakim ile evlenmiştir. Bu evlilikten doğan oğlu ve halefi IV. Hürmüz (579-590), sima ve seciye itibarıyla Türklere benzediği için Türkzâde, yani “Türkoğlu” lakabıyla anılmıştır (İbnü’l-Esîr, 1985: 394, 419; Taberî, 1991: 1060, 1140; Taşağıl, 2002: 20, 26; Mesudî, 2011: 235, 240).


Türkler Anuşirvan’ın karısı Fakim’in nüfuzuyla Sasani ordusunda etkin bir rol oynamışlardır. Jean-Poul Roux, bu durumu fırsat bilen Türklerin ilk kez İran ordusu için Hıristiyan paralı askerler temin ettiklerini ileri sürmektedir (Roux, 2008: 98). Bu Hıristiyan ücretli askerler Sogd bölgesindeki Hıristiyan Türkler olmalıdır. Çünkü daha sonraları Behram Çupin’in ordusundaki bu Hıristiyan Türklere dair bilgiler bulunmaktadır. İstemi Yabgu’nun ölümünden sonra Batı Göktürk devletinin başına geçen Tardu döneminde, 588-589 yıllarında Sasaniler üzerine hücumlar yapılmış, Baktriya ve Toharistan işgal edilmiş, Horasan’da Herat’a kadar ulaşılmıştır (Taberî, 1991: 1171: Taşağıl, 2002: 25; Mesudî, 2011: 241). 589’da IV. Hürmüz’ün başkomutanı Behram Çupin’in (4) Horasan’da (Herat) Tardu’nun oğlu Çulu Baga Hakan ile yaptığı savaşta, Sasani ordusunda Arap askerleri bulunuyordu. Yani Baga Hakan’ın ölümüyle neticelenen bu muharebede Horasan’da Arap kıtaları mevcuttu (Togan,1981: 72; Golden, 2002: 107-108).


Bu savaştan sonra Behram Çupin ele geçirdiği Türk esirlerini kendi ordusunda istihdam etmiştir. Nitekim daha sonraki yıllarda Behram Çupin’in birlikleri arasında kalabalık bir şekilde Türklerin bulunduğu görülmektedir (Yıldız, 2011: 36). IV. Hürmüz’ün oğlu II. Hüsrev Perviz ile komutanı Behram Çupin arasında başlayan taht kavgası sırasında yapılan savaşlarda Türk askerleri her iki orduda da yer almıştır. Mesudî’nin verdiği bilgilere göre; II. Hüsrev Perviz, komutanı Behram Çupin ile taht mücadelesine girdiğinde, Bizans imparatoru Tiberus Mavrikios’a mektup göndermiş, düşmanı Behram’a karşı kendisine yardımda bulunmasını istemiştir. Ayrıca birçok hediye göndermiştir. Bu hediyeler arasında Erkene (Özkent) Türklerinden yüz gulam da vardı. Bizans imparatoru Mavrikios, Perviz’e yardım için yüz bin süvari göndermiş, ayrıca Perviz, Türk kavimlerinin yaşadığı Azerbaycan ve başka yerlerden de asker toplamıştır (Mesudî, 2011: 245-246).


Bu taht mücadelesi sırasında, Nehravan nehri kıyısında yapılan muharebelerden birisinde, Perviz'in kuvvetlerinin bir kısmının Behram Çupin’in saflarına geçmesi üzerine Perviz yenilmiştir. Perviz, savaş alanından kaçarken Şebdâr adlı atı takatsiz kalınca Hassan b. Hanzala, Zabîb adlı atını ona vererek takip eden Türk süvarilerinden kurtardığı ve bu hususta şu beyitleri söylediği rivayet edilmektedir (Şeşen, 1969: 12; Konukçu, 1973: 103):

“Kisra’ya istediğini verdim. Onu, yaya vaziyette ve atlar tarafından çiğnenir bir halde bırakamazdım", "Türkler ve Eftalitlerin besili (işaretli) atları göründüğü sırada Zabib'in sırtını ona bıraktım".


Ayrıca Behram Çupin’in birlikleri arasında Göktürklerden üç büyük komutan ve bunların maiyetlerinde 6000 kadar Türk askeri bulunuyordu ve bunlar Sasanilerin hizmetindeydiler (Togan, 1981: 72). Taberî, bu Göktürk komutanları hakkında şu bilgileri vermektedir:

“Rivayete göre Behram’ın kuvvetli ve bahadırlardan bir grup askeri bulunuyordu. Bunların üç tanesi Türklerin büyüklerinden olup, binicilik ve kuvvette Türkler arasında onların benzeri yoktu. Perviz ve Behram’ın orduları Nehrevan ırmağının kenarında karşılaştıklarında Behram silahlanmamıştı ve yanında İzezcüşnes ile Türk hükümdarının yakın kimselerinden üç kişi bulunuyordu. Bu üç Türk Behram’a Perviz’i esir ederek getireceklerini söz vermişlerdi. Behram bunun karşılığı olarak onlara pek çok para vermişti. Bu sırada Behram’a Perviz'i öldürmek vaadinde bulunan öteki üç Türk ona yaklaştılar. Perviz onlarla karşılaşarak, teker teker hepsini de öldürdü” (Taberî, 1991: 1174, 1177).


Benzer bilgiler Firdevsi’nin eseri Şehname’de de yer almaktadır (Firdausi, 1923: 220 vd.). Ancak daha önce Batı Göktürk ordusunu mağlup eden Behram’ın ordusundaki bu Göktürk büyüklerinin veya subaylarının askerleriyle birlikte, hangi sebeple ona katıldıkları bilinmemektedir. Bunlar iç mücadeleler sonucunda Behram’a sığınmış veya Batı Göktürkler ile yapılan bir ittifak sonucunda ona katılmış olabilirler. Daha sonraları gelişen olaylar ikinci görüşü güçlendirmektedir. Sasani taht kavgasındaki son savaşta Behram, mağlup olacağını anlamış ve savaş meydanından çekilerek bazı silah arkadaşlarıyla birlikte Horasan taraflarına kaçmıştır. Oradan Göktürk hakanı Tardu Kağan’a mektup göndererek sığınma hakkı istemiştir. Tardu Kağan, ona sığınma hakkı tanıyınca, silah arkadaşları ve kız kardeşi Kirûye ile birlikte Türk topraklarına gitmiştir (Taberî, 1991: 1182; Taşağıl, 2002: 26; Mesudî, 2011: 247-249). Ayrıca Türklerin İslam’ı benimsemelerinde önemli bir rol oynayan Samaniler sülalesinin 591 yılında Göktürklere sığınan bu Behram Çupin’in torunlarından oldukları ileri sürülmektedir (Barthold, 1990: 213). Hüsrev Perviz’in bu son savaşta esir aldığı Behram’ın askerleri arasında Türk esirler de vardı. Bunlardan bazıları Hıristiyan olup, alınlarında haç işareti taşıyorlardı (5). Hüsrev onları Hıristiyan dininin savunucuları olarak Bizans imparatoru Mavrikios’a göndermiştir (Günay ve Güngör, 1997: 145).


2.5.1. Batı Göktürklerine Bağlı Yabguluklar ve Arap İşgali Dönemi

Batı Göktürkleri Şaş, Fergana, Sogd, Usruşana, Buhara, Harzem ve Toharistan bölgelerini ele geçirdiklerinde; buralara valiler, tudunlar ve yabgular tayin ederek kendi yönetimlerini kurmuşlardır. Bu bölgelerde Soğdlar, Harzemliler, Toharlar ve çeşitli Türk kavimleri yaşamaktaydı (Babayar, 2002: 107 vd.). Eftalitlerin yıkılmasıyla birlikte, 558’de Toharistan bölgesinde Batı Göktürk devletinin idaresi başlamıştır. Ayrıca Göktürklerin taht kavgaları sırasında bazı hanedan mensupları ve Türk boyları da bu bölgeye göç etmişlerdir. VII. yüzyılın ortalarından itibaren İslam orduları Toharistan’a girmeye başlamışlardır (Salman, 2012: 214). Sasanilerin çöküş döneminde bu bölgelerdeki Türkler son Sasani hükümdarına askerî yardımlarda bulunarak İslam ordularıyla mücadele etmişlerdir. İslam orduları Horasan, Maveraünnehr ve Toharistan bölgelerinde Türkler ile karşılaşmış ve uzun müddet onlarla mücadele etmek zorunda kalmışlardır (Yıldız, 2011: 40).


Kadisiye zaferinden sonra İslam ordusu Sasanilerin başkenti Medâin’e, ardından Hulvan’a girmiştir. Sasani hükümdarı III. Yezdegird (634-652), Hulvan’ı terk etmek zorunda kalmıştır. 642 yılında kazanılan Nihavend zaferinden sonra ise İran topraklarının fethi hızlanmıştır. Abdullah b. Âmir’in öncü kuvvetleri kumandanı olan Ahnef b. Kays, Nişabur ve Serahs’ı fethettikten sonra Merv üzerine yürümüştür. Son Sasani hükümdarı III. Yezdegird, Ceyhun nehrini geçerek İslam ordusunun takibinden kurtulmaya çalışmıştır (Özaydın, 2002: 240). III. Yezdegird, Ceyhun nehrinin doğusuna geçtikten sonra buradaki Türklere sığınmıştır. Hz. Ömer, Yezdegird’in bölgeden elde edeceği yardımcı birliklerle yeniden güçlenmesine imkân vermemek için, 643 yılında Ahnef b. Kays komutasında bölgeye bir askerî birlik göndermiştir. Araplarla mücadele edemeyeceğini anlayan Yezdegird, Batı Göktürk kağanı Tulu’dan askerî yardım talebinde bulunmuştur (Koyuncu, 2002: 337; Togan, 1981: 55).


Batı Göktürkleri hızla gelişen İslam orduları akınlarının kendileri için de tehlike oluşturması üzerine, Yezdegird ile askerî ittifak yaparak Müslüman Araplara karşı bir cephe oluşturmaya çalışmışlardır. Böylelikle Fergana ve Soğd halkından destek alan Yezdegird, Ceyhun nehrini aşarak batı istikametinde Belh’e doğru ilerlemiştir. Yezdegird’in komuta ettiği Sasani ordusu Türkler, Ferganalılar ve Soğdlardan oluşmaktaydı. Bu Sasani ordusu 644’de Müslüman Araplar ile Belh civarında karşılaşmıştır. Yezdegird’in Türk birlikleriyle üzerine geldiğini öğrenen Ahnef b. Kays, Basra ve Kufeli birliklerini dağa doğru çekerek, önüne Merv nehrini almakla kendisini müdafaa edebilmiştir. Bu karşılaşmada gerek İslam ordusu komutanı Ahnef b. Kays’ın savaşmak istemeyip ordusunu müdafaa düzeninde tutması, gerekse Türk illerinde Çin tehlikesinin baş göstermesi nedeniyle iki ordu arasında bir savaş meydana gelmemiştir (Aycan, 2002: 318; Koyuncu, 2002: 337). 


Savaşın uzun sürebileceğinden endişelenen Türk Hakanı, Müslüman Araplarla savaşmanın kendi yararına olmayacağına karar vererek Belh’e doğru geri çekilmiştir. Böylelikle yalnız kalan Yezdegird, Müslüman Araplara karşı koyamayacağını anlamış ve ülkesine veda ederek Belh’e, oradan da Fergana’ya gitmiştir. Ahnef b. Kays ise yerli halkla anlaşma yaparak durumu halifeye bildirmiştir. Müslüman Araplar, Ahnef b. Kays’ın bu bölgedeki toprakları ele geçirmesiyle ilk defa Türklerle karşı karşıya gelerek onları yakından tanıma imkânı bulmuşlardır (Koyuncu, 2002: 337).


Türklerin Sasanilere son desteği III. Yezdegird’in oğlu Firuz’a olmuştur. Hz. Osman’ın öldürülmesinden sonra başlayan kargaşa Türkistan’daki fetihleri de etkilemiştir. Toharistan Yabgusu bu durumdan istifade ederek fethedilen topraklarının büyük kısmını geri almış, Müslüman Araplar Horasan’dan çıkartılmıştır. Bu arada Toharistan Yabgusu, daha önce kendisine sığınmış olan III. Yezdegird’in oğlu Firuz’u İran Şahı ilan etmiştir (Aycan, 2002: 318).


Sonuç ve Tartışma

Eski çağlardan itibaren farklı etnik grupların yabancı ordularda asker olarak yer aldıkları görülmektedir. Ancak Türkler tarihte çok farklı yabancı ordularda asker veya subay olarak görülmektedirler. Tarihleri boyunca kuzey ve kuzeydoğularından Türk kavim ve devletleriyle çevrilmiş olan Sasaniler, askerî alanda onlardan etkilenerek yeni düzenlemeler yapmak zorunda kalmışlardır. Atlı bozkır kültürüne mensup olan çeşitli Türk kavimlerinin değişik dönemlerde Sasani ordularında asker ve komutan olarak yer aldıkları görülmektedir. Bu durum göçer-yerleşik münasebetlerinin doğal bir sonucu olarak, yani ganimet elde etmek isteyen göçerler ve onların savaşçı vasıflarını parayla satın alıp kullanmaya çalışan yerleşik kültür modeliyle izah edilmiştir. Ancak tarihî olayların gelişiminde görüldüğü gibi bu izah bütün münasebetleri açıklamada yetersiz kalmaktadır.


Kaynaklardaki bilgilere göre, muhtelif Türk kavim ve devletleri ganimet veya haraç elde etmenin yanı sıra; iki devlet arasındaki askerî ittifak, himaye altına alınmış bir devlete askerî destek vermek, Sasanilere bağlı bir bölgede meskûn olmak, devlet ve yurt sahibi olunamadığı için ücretli askerlik yapmak, savaş esiri veya iç mücadelelerden kaçarak sığınmacı olmak gibi birbirinden çok farklı sebeplerle Sasani ordusunda yer almışlardır. Kafkasya Hunlarının ittifak talebi üzerine Sasani ordusuna destek verdikleri ve yağma akınlarına katıldıkları görülmektedir. Kuşan ve Akhunlar ittifak sonucunda veya savaş esiri olarak Sasani ordusunda yer almışlardır. Sabirler ise dağınık boylar halinde hem ittifak, hem de ücretli askerler olarak görülmektedirler. Eftalitler Sasanileri hâkimiyetleri altına alarak vergiye bağlamışlar, zaman zaman askerî destek vererek Sasani tahtına kimin geçeceğini belirlemişler, onların Bizans topraklarını yağmaladıkları seferlerine katılmışlardır. Eftalitlere mensup Türkler devletlerinin yıkılması üzerine savaş esiri olarak da Sasani ordusunda görülmektedirler. Avarlar ile Sasaniler arasında askerî ittifak kurularak iki ordu ortak kuşatma harekâtı düzenlemiştir. Göktürkler ittifak ve siyasi evlilikler sayesinde Sasani ordusunda etkili olmuşlardır. Ayrıca ücretli askerlik ve savaş esiri olmanın yanı sıra sığınma olaylarına dair izler de görülmektedir. Batı Göktürkleri ve onlara bağlı yabguluklara mensup Türkler, Arap işgali döneminde Sasanilerden gelen talep üzerine askerî ittifak kurmuşlardır. Sasani ordusunda yer alan bazı Türklerin ise hangi Türk kavmine veya devletine mensup oldukları, ne sebeple Sasani ordusuna katıldıkları bilgi eksikliği sebebiyle anlaşılamamaktadır.


Bu şartlar altında Türkler, Sasanileri askerî açıdan etkilemişler, onların iç ve dış meselelerinde, pek çok tarihî olayın gelişiminde belirleyici olmuşlardır. Özellikle Sasani taht kavgalarında, Sasani-Roma, Bizans mücadelelerinde, Ermeni ve Rum sınırlarındaki olaylarda etkili olmuşlardır. Türkler Sasani ordusunda Anadolu’ya seferler düzenlemişler, Konstantinopolis (İstanbul) kuşatmasına katılmışlar, Yemen’e giderek orada kalmışlar ve bu arada Araplarla ilk temaslarda bulunmuşlardır. Ayrıca İran’da ortaya çıkan Mazdek inancı gibi bazı akımların bertaraf edilmesinde de önemli rol oynamışlardır. Son Sasani hükümdarı Müslüman Araplara karşı Türklerden askerî yardım istemek zorunda kalmıştır.



Cihad CİHAN
TÜRK-SASANİ ASKERÎ İTTİFAKLARI VE SASANİ ORDUSUNDA TÜRKLER
Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi
Mustafa Kemal University Journal of Social Sciences Institute
Yıl/Year: 2015- Cilt/Volume: 12 - Sayı/Issue: 32, s. 89-107 (PDF)


Dipnotlar:
1) “Türkler de, Araplar gibi aynı şekilde, çadırlarda ve çöllerde otururlar, hayvan beslerler. Onlar da, başka milletlerin bedevileridir. Sadece, gaza yapmak, avcılık etmek, ata binmek, kahramanlarla çarpışmak, ganimet elde etmek, çeşitli memleketleri tanımakla meşgul olduklarından ve yaratılışları bu işler için müsait olduğundan bunları iyice sağlamlaştırmışlar, bu konularda en yüksek dereceye ulaşmışlardır” (ElCâhiz,1988: 82).
2) “Türk, Horasanlı, Arap, Hindu, Gurlu, Deylemli gibi her soydan askere sahip olmak, Sultan Mahmud’un âdeti idi. Seferde her gece her guruptan kaç kişinin muhafız nöbetçi olarak gideceğini belli ederlerdi ve grubun nöbet yerini gösterirlerdi. Hiçbir grup birbirinin korkusundan kendi yerlerinden kımıldamaya cesaret edemezdi. Birbirlerini gözlerlerdi ve uyumazlardı. Eğer savaş günü idi ise, her soy mensubu, kendi ad ve şerefini korumak için çalışırlardı, ne kadar şiddetli olursa olsun savaşırlardı, öyle ki, kimse “filan soy mensupları savaşta gevşeklik gösterdiler” diyemezdi ve hepsi de birbirinden iyi olduklarını göstermeye çalışırlardı …”. (Nizâmü’l-mülk, 1999: 72).
3) I. Şapur’un ölümünden sonra hanedan üzerinde son derece etkili bir hale gelen asiller, II. Hürmüz’ün büyük oğlunu öldürmüşler, ikinci oğlunu kör etmişler, üçüncü oğlunu hapse atmışlardır. II. Şapur henüz bir bebek iken hükümdar ilan edilmiş, ancak olgunluk çağına gelince idareyi eline alabilmiştir (Naskali, 2009: 175).
4) Jean-Paul Roux, herhangi bir kaynak göstermeden, Sasani komutanı Behram Çupin’in esasen bir Türk subayı olduğunu iddia etmektedir (Roux, 2008: 99).
5) Bizans imparatoru Mavrikios, bu esir Türklere alınlarındaki haç işareti taşımalarının sebebini sorunca, onlar bunun ölümcül bir salgın sırasında bazı Hıristiyanların teşvikiyle annelerinin yaptığı bir şey olduğunu söylemişlerdir (Günay ve Güngör, 1997: 145-146). II. Hüsrev’in esir aldığı Türkler arasında çok sayıda alnında haç işareti olan kimse bulunması, bu dönemde Nestûrî Hıristiyanlarının Türkistan’da, Türkler arasında çok etkin bir şekilde faaliyet gösterdiklerini ortaya koymaktadır. Esasen alnında haç işareti olan Türkler çoğunlukla Hıristiyan değillerdi. Türkistan toprakları üzerinde faaliyet gösteren Nestûrî din adamları genellikle hekim olduklarından dolayı; yeni doğan çocukları tedavi ettikten sonra onların sağlıklı büyümeleri amacıyla alınlarına haç işareti koymaları için annelerini ikna etmekteydiler (Altungök, 2014: 62).


ÖZET:
Tarihte bazı kavimler sanat, ticaret, edebiyat, ilim veya harp sanatı gibi belirli alanlarda bir takım kabiliyetleriyle öne çıkmışlardır. Türkler bu hususta askeri meziyetleri ve kurdukları devletlerle dikkat çekmektedirler. Bu sebeple Türk ordusu bozkır kültürü içerisinde ilk taklit edilen müessese olmuştur. Bu etkileşimde Türklerle mücadele eden Çin ve İran bilinen ilk örneklerdir. Bozkır orduları karşısında mağlup olan devletler askeri reformlar yaparken, ordularında Türk askerlerini de savaşçı unsur olarak istihdam etmişlerdir. Tarihte Türklerin Çin, Bizans, Sasani, Emevi, Abbasi vd. devletlerin ordularında yer aldıkları bilinmektedir. Bu durum bazı batılı tarihçiler tarafından genellikle ganimet elde etmek isteyen göçerler ve onların savaşçı vasıflarını parayla satın alıp kullanmaya çalışan yerleşik kültür münasebetiyle izah edilmiştir. Ancak bu görüş bütün münasebetleri açıklamakta yetersiz kalmaktadır. Çünkü Türkler, askerî ittifak, bağlı bir bölgede meskûn olma, ücretli askerlik, savaş esiri veya sığınma gibi şartlarda yabancı ordularda yer almışlardır. Bu şartlar altında Hun, Kuşan, Akhun-Eftalit, Avar, Sabir, Hazar, Göktürkler gibi çeşitli Türk kavim ve devletlerine mensup Türkler, Sasani ordularında görev yapmışlardır. Böylelikle Sasanilerin iç ve dış siyasetlerinde etkili olmuşlar, askerî alanda onları etkilemişlerdir. Ayrıca İslam öncesi ve sonrasında Araplar, Türkleri Sasani ordusunda tanıma imkânı bulmuşlardır.


ENG:
Some peoples have shined out throughout history with their skills in certain fields such as art, trade, literature, science or art of war. Turks have drawn attention with their military abilities and the states they have founded. That is why the Turkish military has been the first institution to be imitated within the culture of steppe. In this interaction, China and Persia which had fought Turks were the first known examples. While states defeated by steppe armies were reforming their militaries, they employed Turkish soldiers as fighters in their armies. In history, it is known that Turks have taken place in the armies of China, Byzantine, Sassanian, Umayyad, and Abbasid states etc. This has been explained by some Western historians generally with the sedentary culture that tried to buy and utilize the nomads who wanted to capture booty and their warrior qualities. However, this opinion fails to explain all the relationships. Actually, Turks have participated in foreign armies under the conditions such as military alliance, residence in an autonomous region, paid enlistment, being a prisoner of war or asylum. Under such conditions, Turks of various members of the Turkish people and the states such as Hun, Kushan, White Hun-Hephthalite, Avar, Sabir, Khazar, and Göktürks served in the Sassanian armies. By this means, they had impact on the domestic and foreign politics of Sassanians and affected them in the field of military. In addition, Arabs had the opportunity to recognize Turks in the Sassanian armies before and after the birth of Islam