How Hays Became Armenians

It was a serious mistake to use such names as Armenia/Arman and Hayastan as synonyms in historiography till 1920 because these are 2 different geographical areas and each received its name in different historical periods. Moreover, the two names did not belong to one and the same ethnos.Armenia and Arman are both ethnotoponyms, but the latter belonged to an ancient Turkic tribe of Central and Minor Asia whereas Hayastan is a name of a state (present Armenia) and belongs to an Indo-European ethnos hay (erroneously named Armenians). To understand which of originally Turkic ethnotoponyms with a component Armand/Erman were spread from Asia Minor to Altai it is necessary to look through some of them (19):

Ermen-daghi (Mountain Ermen) (Kazakhstan - Abdirahmanov, 1975, 90)
Ermentau (city) (Kazakhstan - HPS, 1987,126)
Eriman (Kazakhstan, Agadir area - OKJSA, 232)
Erman gishlaghi (Ermen kishlak) (=Hazarak, Uzbekistan, Saryosiye area - Nafasov 1988, 222)
Ermen-deli (steppe) (Turkmenistan, Yilanly area - Ataniyazov 1980, 327)
Ermenigum (toponym in Turkmenistan - Ataniyazov 1988, 138)
Arman-gala /=Armand fortress/ (a fortress near Ashgabad - Ataniyazov, 1980, 43)
Arman (toponym in the same place, mentioned in 1818; МIТТ, II, 413)
Arman (toponym in Bashkiria, Baymak area)

As you could see in the examples above, the name Ermen is used in Kazakh, Uzbek, Turkmen, Bashkir ethnotoponymy. The FACT that they are nothing but ethnotoponyms is proved by a circumstance: some of the Turkic tribal divisions were also called Arman/Erman/Ermen. It's evident that hays who adopted the self-name of a Turkic tribe Arman in Asia Minor never reached Central Asia in antiquity.

Kazakh ethnotoponimy experts connected the Arman/Erman oronym (name of a mountain) with Mongolian (G.Konkoshpaev), Mongolian-Turkic(A.Abdrahmanov) origin pleading "hybridization" (20). But this name could not be correctly etymologized as the fact of its relation to an ethnonym of tribe generated far away from Central Asia had not been considered. In fact, the occurrence of such toponyms as Erimen/Ermen/Arman in Central Asia is connected with apperance of Ermen tribe which part moved from Anatolia and Azerbaijan to the eastern lands (within mitan/muiten tribal union). We should note that tribal division of mitan/muiten is called "mitan-ermen" in antique sources.

It is necessary to consider the average form of the Ermen ethnonym which variations as Arman/Erman were spread on such a big territory. This average form is Ermi. One of the Greek sources calls the Turkic Bulgarian tribe Ermi who adopted christianity “Ermi-aris”. Further the part of the Bulgarian tribe which settled among Chuvash and Bashkir was called "ermi/iermi/urmi" (21). 

Later we will speak more about the Turkic ethnos Аrmеwhich lived in Arman area of Anatolia.
Speaking about toponym and ethnos Aran we noted that it consists of two components: АR/ER ("man//person//warrior") and a suffix "~АN". This suffix expressing plurality has a collective meaning. There was another component (suffix) in ancient Turkic languages which had similar meaning - “~pi / ~bi” [sometimes transited into "~mi"]. This component was also participant in formation of ethnonyms (tribal manes suv-bi, kam-bi, lulu-bi,azer-bi ["AZERBAIJAN"], kas-pi, uru-mi, eli-pi, etc.). As well as Aran, the name Arman/Erman also consists of the component "AR/ER" as structureаr+me+an (ARMAN), or эr+me+an (ERMAN). Alongside with form Аrme-Erme used by various Turkic peoples nowadays, the variation with a suffix "~an" -Erman/Arman was even more widely spread. The component "me-an" c transition in "man", further was used in formation of such ethnonyms as"kara-man", "Turk-men", "ku-man" and others (22). Pay attention: there are Bashkirian tribal divisions "dur-man", "bush-man", "torok-man"(="Turk-men"), "ite-men" (23). Stephanus of Byzantium who wrote about Turkic tribe tirmen specified they were of Saqian (Scythian) origin, and their name in Saqian language meant "the ones expelled". Really, both in all ancient Turkic languages and in modern Azerbaijani language the verb “itir~” (with "i" added) forms noun “(i)tirmen” (by adding component 'men/man') which is translated as "expelled", "driven out". In this connection the origin of Bashkirian tribal division "itemen" is very interesting.

So, there were several internal tribal divisions like Arman, Ermi, Ermen, Karaman, Tirmen and others among such Turkic tribes as Saqa/Saga, Bulgar, Azer/Azar/Hazar, Turkman which INITIALLY lived in lands around Caspian sea. As we have already shown, there is a Turkic basis which ethimologizes all these ethnonyms. It is possible to see following toponymy with a Turkic component Arman in the lands of ancient Azerbaijan:

ﾷ          Arman (a mountain to south of Kirkuk on the bank of Tigris river; ХV-ХII centuries BC)
ﾷ          Arman (a town of Kassi period near Diala river; pronounced as Alman also)
ﾷ          Аrmuna (a village close to lake Urmia, VII century BC)
ﾷ          Аrmangu (a toponym near Kyzyl-Uzen river, VIII century)
ﾷ          Армаит (a fortress near Zivije district, VII century BC)

Leaving for a while the toponymy of Northern and Southern Azerbaijan, we will look through geographic names the lands located to the west of Azerbaijan. First of all we will consider the names connected with ethnotoponym Arman/Armi which originated from ethnonym Erman; the name of Semitic people - Aramaics will also be considered. This is necessary since many scientists speaking about the name of people Ermeni/Armenians(which today denotes hays) usually refer to abovementioned ethnotoponimy (25).

Geographic names Armi and Arman were first mentioned III thousand years BC and is used so far. This toponym can be met in the records concerning Acadian king Narram-Suen I (2236-2200) and to his grandfather Sargon:

1) SAG.GİSH.RA Ar-ma-nimki u Eb-laki
2) Ar-ma-namki u Eb-laki

Though the arrangement of one of these areas (Ebla) is known, but Arman area is not localised in the source. Therefore there are some researchers identify area Arman with Арме of the newfound sources. On our opinion, these are different toponyms though they are located in one region. So, Italian archeologists discovered ancient archives of Ebla in northwest Syria, to south of Haleb. Texts of unknown Semitic language (close to Sumer-Acadian) are imprinted on the clay tablets and as well as several toponyms of non-Semitic/Elamic/Hurri/Indo-European or any other dialect of that period. One of them is - repeatedly Аrme which one can repeatedly come across (26):

dra-sa-ap ar-mi ki “Rasap, the god of city of Arme”; 3 Ar-miki al-KU Gi-za-anki “three men from Аrmi, located in Gizan”; Eb-laki wa Ar-miki “Ebla andАrmi”; 4 GİŞşilig 1 ninda ku-li en-en Ar-miki “Meal for Armi governor's four friends”.

This toponym of Tigris and Euphrates interfluve cannot be connected with the Aramaic because, first, they appeared here 1000 later, and second, the name was applied in relation to Subars and Hurris (27). Considering the facr that the country named "Аrme" in Eblaic texts was in the center of Mitanni and Mitanian tribes were called Arman/Erman in those places where Subareans lived. Let's look through the sources concerning these tribes because as we said above, Arman toponym is mentioned in this territory. It is also well known that 1000 before name Аrmе emerged, Hirrian thibes lived close to Subars earlier than those of Urartu (28). This obviously promoted consolidation of different tribes at certain stage of historical development. Probably Hurrians flew together with some of mitanian tribes of Subar ethnos, because the state created by Hurrians was most often called Mitanni. In the letter sent by Mitanian king Turmatta to Egyptian pharaon III Amenhotep (1455-1424 BC) his country was called Hurrohe in the part written in language and Mitanni in the part written in Acadian (29).

After the downfall of Mitanni, all its tribes who lived in separate feudal substates were enthralled by invaders. Some part of them moved deep into Asia Minor, the other settled near lake Urmia and in Central Asia. That is why Mitan tribal divisions are mentioned in the specified geographic regions. Speaking about Uzbek tribal division of Moitan in Kumush, Chogan Valihanov mentions Ming, Karakalpak, Barkut, Katagan/Kutagan andMitan among them.(30). L.Tolstova who wrote about Mitan-Horezmian relations refered to a legend about arrival of the Karakalpak-Moiten people's forefather to Caucasus. She also specified many ethnotoponimy connected with Mitan tribe. In her work the problem such toponyms as Mada-Mitanmentioned in X-XII centuries is touched upon; the author opposes their Iranian origin (31).

Mitanian tribes are minutely described Herodotus's and Strabo's works, they give information covering at least 5 centuries at least (V century BC - I century BC). Herodotus writes that the Big and Small Zab revers flow from the country of Matiens, which he locates in the central part of Anatolia and close to Urmia. That is what “father of a history” writes:

“The Hellenes name Cappodocaeans 'Syrians'. These syrians were subject to lidians before Persian conquest ... . River Halis flowing from Armenian plateau was the border between Midian and Lidian empires; it flows from Cilicia then through Matiens' lands on the right and Phrygian on the left. Passing Phrygia, the river turns to the north and then forms border between Syrian Cappodocaeans the right bank and Pathlagonians on left bank” (I, 72). “Moving to Babylon, Kir reached river Ginda. It flows from Matien mountains, through the lands of Dardans, and flows into another river - Tigris”(I, 189). “They say Araks (in this case Kyzyl-Uzen, - the author) is deeper than Ister, the others, on the contrary, consider this river shallow …; it takes source in Matien mountains whence flows and Gind (Diala) river as well, which Kir divided into 360 channels” (I, 202). “Matiens, Sapyrs and Alarodaeans were laid under tribute of 200 talents. It was eighteenth district” (III, 94). “After Phrygians come Cappodocaeans which we call 'Syrians'. Their neighbours are Cilicians, …. whose lands border with those of Armenii's (they are rich for cattle as well), and latter border with -Matiens who live in this country. Then the lands of Cassis follow, and here on the bank of Hoaspe river the city of Sus is located; where great king stays with all his treasures” (V, 49).

Strabo who did not agree with Herodotus's identification of Araz/Araks (the river in Azerbaijan) with Kyzyl-Uzen (XI, 14, 13) writes about ethnotoponimy connected with names Mada, Matien, Arme/Arman:

“According to Ksanthus, in the times of Artaxersus there was such a strong drought that the rivers were dried up, sas well as lakes and wells …. and he had to to see stones in the form of a two-folding bowl in many places far from the sea - in Armenia, Matiena and Lower Phrygia …. Therefore he expressed his opinion, that these plains were the sea long time ago” (I, 3, 4). “Area of Media - Matien … ” (II, 1, 14). “On the other side of Girkania live Debriks, and Cadusians border with Midians and Matians at bottom Parahoathr mountain” (XI. 8.8). “This country (Atropatene - the author) is located to east from Armenia and Matiene, and west from Great Media […]; on the south - it borders the areas close to the basin of Girkan (Caspian) sea and to Mantiene” (XI, 13, 2). “They also say that Armenia which was a small country before, was expanded after Artaxsi and Zareader's wars”(XI, 14, 5). “There are big lakes in Armenia. One of them is called Маntiene which means "blue". As they say, this is the biggest salty lake after Meotid and reaches Atropatia” (XI, 14, 8).

From all said about the Mitan/Moitan/Matien tribal divisions it is possible to draw a conclusion that in the middle of II millenium they promoted caucasian-speaking Hurri tribes to create a state Mitanni in the south-west of the lands between Tigris and Euphrate. The ethnic majority of this state Subar(Mitan)-Hurri tribes were settled from northwest of Syria before various settlements along bank of Tigris river in the east. Mitan-Ermantribes as well as Saqa-Kimmerian (Saga-Gamer), were the internal divisions of one Turkic ethnos; they are marked in all primary sources BC in close neighbourhood with each other. After the downfall of Mitanni some of them moved to Anatolia, Azerbaijan and Central Asia. At Herodotus's time (V century BC) these tribes lived in central and eastern Anatolia, around lake Urmia. At Strabo's time Matien area located east from Armenia and west from Atropatene was within Median borders. In the next centuries matien ethnonym could be come across among Bashkir, Kazakh, Uzbek, Karakalpak etc.

Ermen/Erman ethnonym which belonged to one of Subar-Mitan tribal divisions was reverberate not only in Ancient Azerbaijan and Anatolia, but Central Asia as well. Representatives of Turkic tribes Ermen were moving both from Southern Azerbaijan to the east, and from Northern Azerbaijan to Northern Caucasus. Therefore, so far toponimy with 'Arman' component in Ossetia and Arman-Gala (“Fortress Arman”) in Samur river outfall are known. Also note that in trilingual king Darius's Bisutun inscription names Arminiyya and Urartu are used as synonyms. The name of an Arminian (notArmenian//Hay!) who rose mutiny in Babylon Uraka is mentioned in the inscription; the same name had a Turkic khan, the king of the Nogay people, who lived in Kumyk area (32). At last, the fact that Arman/Armen/Erman is a tribal division known among contemporary Turkic peoples perfectly shows what kind of people it was in antiquity and what ethnic group it belonged to. Some historians and philologists who consider the heroine of Nizami Ganjevi's “Hosrov ans Shirin” poem to be "Shirin of Armenian people" (just because she is from Erman area). We should recommend them to read the part of the poem where Shirin names herself 'a Turkic girl'. The reason of distortion of the name Arman (compare Alban [Aghvan] and Aran) is that some scientists who do not know the particulars of historical ethnology put an equal-sign between ethnonym Hay andаrman/ermen, and so such horonyms as Armenia and Hayastan synonyms which brings confusion into the history of Azerbaijanis. Thus, initial carriers of the name Arman/Erman were Turkis (that is why the ethnonym was ethimologised on a Turkic lingual basis). Such facts as prevalence of Armanethntoponym from Anatolia in the west to Baikal in the east; from lake Urmia in the south up to Azov sea in the north since centuries ago. In primary sources this ethnotoponym is met in Mitanni. A SINGLE EXCEPTION as horonym Armenia (a state created by Hays ['Armenians'] in annexed lands of Western Azerbaijan - Chuhur Sa'ad, Zangezur etc. in the beginning of XIX century with help of Russia) is a "merit" of historians, not History, because 3 thousand years long this ethnotoponym is common for Turkic peoples.

After downfall of Mitanni there was an area Arman beside several feudal formations in northern part of Entire Rios. In II - beginning I of one thousand BC an afflux of the Aramaic to Interfluve begins. Since this moment northern part of Syria was fixed in sources as KURAreme, 

matArame,KURAramu. The ethnonym Aramaia ahlamaia was met here as well (34). Semitic origin of these names is indisputed but though they were spread to Kashar mountains, not Diyarbakir. So, the ethnonym we are interested about was located northwards of Diyarbakir, or to the west from Subar state (35). And this was an area populated not by Aramaics (despite seeming similarity of words Arman/Arme-Aramu), but Turkis - Subar, Mitan-Arme and caucasian-speaking Hurris who were the former inhabitants of Mitanni state. And the area ARMAN, the place where they lived was called Arme in Urartu sources and Arime - in Assyrian (36). In the course of aggressive campaigns of Urartu and Assyria this area gradually was conquered by the latter. But the Subar state located eastwards of Assyria retained independence till 673 BC. This year Assyrians conquered this state and divided its territoty into 2 dependent areas, attaching Arman to the western part. Both areas consisted of territory on perimeter of Mush-Bitlis-Lake Hazar(Caspian Sea) with population consisting of Urmeans, Subar, Mitan Armi (also Turkic tribe), northwards, near lake Bingiol lived Kashkais. Among these Turkic tribes Caucasian-speaking Hurris lived as well.

Some parts of Subar, Armi-Mitanian, Urmean tribes who moved northwards had joined their ethnic relatives Saka-Kimmers (Saga-Gamer) in headwaters of Euphrates (VII century BC). That was historical Аrminiya (note thus far these were the grounds conquered by Urartu). Soldiers of this country joined army of Media against Assyrians in 615 BC. After the victory Median king Kiaksar had imparted historical Arminiya the special status of Median Empire's province. The governor of these lands was appointed Parur of Saks/Sags (37). So Ermenian/Armanian area which had no connection with Hays (Present 'Armenians') became a component of Media with the population consisting of Turkis: Subar, Mitan, Armi-Mitans, Urmu/Urmeans, Kashkais, Saka-Kimmers (Saga-Gamer); and caucasian-speaking Hurri and Urartus. But the penetration of Hay tribes from northwest Syria at the dawn of Christianity and their transformation into the major population of this area has occured later.

At diferent periods of history this area was conquered by Ahemenis, Selevkis, Parphyan Arshakis, Byzantium, Sasanis, Arabs, Seljuks as well. It was a part of the Ottoman Empire till second decade of XX century. At present time it belongs to Republic of Turkey. All emperors appointing satraps (governors, vassals) to this area, frequently charged to them to govern adjoining territories as well. This caused that concept Arman//Arminiyareceived administrative-political value besides ethnic. So, Iranian historian Said Nafisi wrote that “arabs have named all conquered territories of Caucasus Arminiya”. Thus, looking through the history of Erman/Arman area we have stopped at the dawn of our era. Let's return to the question "hayisation" / "armenisation" of this area to sum up:

а). The area Arman in the headwaters of Euphrates was populated by Subar-Mitan, Hurri-Mitan sinse III till I millennium BC; later belonged to Urartu (X-VIII centuries BC): in VII century up to BC Saka-Kimmerian (Saga-Gamer) tribes settled here. The Turkic population was dominant (Saka-Kimmerian [Saga-Gamer], Subar, Armi-Mitan), Hurris made a prepotent element as well. In the end of VII century the area was joined to Median Empire, and since middle of VI century conwuered by Ahemenis. Before the reign of Selevki Dynasty the satraps appointed to this area were from Urartu, Median, Sak/Sag and Persian by origin.

b). In the course of Alexander the Great Asia Minor campaigns Ahemenis dynasty was replaced by snother one, the Selevki dynasty. Only after defeat of Аntiochus III (223-187 BC) by Rome the area Arman/Erman was divided into 2 Roman provinces. Though during at Тigran II reign the area was subject to Tigranokert, the capital, further it was dependent first on Rome then Parthyans.

c). Before Seljuks, this country (Arman/Erman) was conquered by Arshakis, Sasanis, Byzantium, Arabian Caliphate at different periods of time. The administrative-political value of this country was not equal at each period, it increased or diminished depending on whether united with adjoining areas or not. At Herodotus's time so called "Great Armenia" was extent no more than 310 kms. Even neighbouring area Matien was twice as large (Herodotus, V, 52).

As we see the horonym Ermen (Arman[~iya]) was formed from Turkic ethnonym Arman/Erman. The borders of this area frequently varied. Probably,Ermen Turkis, as well as Alban Turkic tribes were the first to adopt christianity, as the word "arman/erman/ermen" carried the meaning of "Christian" as well. So, in Shak area of Northern Azerbaijan there is a village Kish with such toponymy as Ermen Yeri (land of Ermens), Ermen cemetery though these territories have never been populated by Hays. These names mean "Christian". Note that Ermi, the tribal division of western Bulgarian Turkis were also christians (39).

The self-name of present 'Armenians' is "hay", whereas Georgians call them "somekhi", Kurds - "file", Chechens and Ingushs - "ermalo", Azerbaijanians and other Turkis - "ermeni". However, as it was already said, the ethnonym "Erman/Arman" initially did not refer to them but the people of absolutely another culture and language. After Hays appeared in area Arman and adopted christianity they started settling in neighbouring territories, thus getting ecoethnonym "Armeni/Ermeni", which is natural, because their neighbours saying "Ermeni" meant "population of area Arman" (inhabitant ofArman). By the same Hays created their alphabet and have appropriated centuries-old history of Ermen Turkis writing it as "Armenians' gistory". Therefore, speaking about the origin of Erman/Armen/Armen ethnonym it is necessary to differentiate between Turkic tribe who carried this name andpseudo-Ermens (present Hays/Armenians). N.Emin, The commentator of Hay chronicler M.Horenatsi wrote that “...Armenians named themselves Hay(not "Armens" - the author), or descendants of Aram, and their country - hayots ashkhar, hayots yerkir, hayastan, hayastan ashkhar (but not"Armenia")” (40). Such people as Arim (Homer's Arimoi), Arme and Еrmens are mentioned on the territory of Anatolia. But they are Subar-Mitan tribal divisions of Turkic ethnos and their history does not belong to Hays (present Armenians).

Coming from the Balkans to Syria, and therefrom to Arman, naturally Hays strongly differed from local population (Ermens), both anthropologically and by language. Numerous figures are displayed on the pedestal of Darija the king's statue in Sousse; these figures depict this or that people, with name of each. One figure concerning people Armini is a display not of Armenoid (to which Hays belong), but Sag/Saq type (41). Let's see what Strabo writes on this occasion (I, 2, 34): “...Syrians, Arabs and Armenians live in the close neighbourhood, this is why they are similar both in appearance and way of life”, but not language. Therefore Armenoid Hays are not are not the autohtonic population of Arman area, or to be more exact - localErimen//Armen were not Hays. And according to glottogeny their language is more kindred to Indo-European languages; the degree of Hay/'Armenian'language similarity with these languages can be displayed in this scheme:

HAY (nowadays 'Armenian') <-> GREEK <-> BALTO-SLAVIC <-> INDO-IRANIAN

This scheme put forward by A.Manandian, gives an occasion to assume, that proto-Hays lived in some area between Illirians and Macedonians of the Balkan lands. This scientist had noted that due to the appearance of "Armenians" (Hays are meant) in Asia Minor in XIII-XII centuries BC and then their penetrations to area Arman in VI century BC, their name was written in Bisutun inscription. I.M.Djakonov carried this date since VI century BC to XII-X centuries BC as he considered Mushk tribes mentioned in Assyrian texts to be of Armenian origin (43). Certainly, this point would be acceptable if any source of that time had mentioned the ethnonym Hay. But non of the sourses of that period has such information. Obviously, being a colony in Phrygia Hays came to northwest Syria (VII century BC) after disintegration of Phrygian kingdom; and after the downfall of Assyria and Urartu could penetrate to Arme, the territory of ancient Turkic tribe Subar (between VI and III centuries BC) . The results of assimilation of Hays with Hurri-Urartians (who lived between lake Van and Аrmе area) strongly affected their language (44).

The picture of Hays' migration according to the Balkans - Phrygia - Northern Syria - Аrmе - Arminiya (historical 'Armenia') route can theoretically be traced from the data of ancient sources. However, it is a difficult thing “to collect pieces”. There is no "pretext", in Hay linguistics which could lead to common interpretation of events that took place in those times. Therefore it is impossible to assert that Hays together with Phrygeans appeared in Asia Minor in XII century BC. The appearance of Phrygeans from Europe to Asia according to Greek historians took place after the war in Turova (Troy). Greek tribes began to settle in the West Anatolia only after VIII century BC (45).

One more evidence to prove that the country Ermen/Arman was initially inhabited byTurkis is presence of many ancient Turkic elements in Hay ('Armenian') language. We will look through them later but note that these lingual elements were borrowed before the date of "intrusion" of the Seljuk Turkis to Asia Minor. This fact was specified by German scientist M.Mordman as well in his book “О взаимодействии языков в процессе глотогенеза” ["On interrelation of languages in the process of glottogeny"] (М., 1870). "Armenian language has in itself Turkic elements of such an archaic layer which could not be attributed to Seljuks, Ottomans etc.".

In those ancient times when Hays appeared in country Arman, their language was enriched with Turkic elements, though kept its Indo-Europeanfeatures. Later, during the Arabian conquests they settled closer to Turkic lands (Northern and Southern Azerbaijan) which promoted the infuence of Azeri-Turkic language on theirs. Thus Hay language had partially lost its former structure. Though grabar (old Armeian language) still remained the language of priests, the spoken language was ashcharabar (modern Armenian language), used in our days. While as grabar syntax and grammar corresponded to the structure of French or Slavic languages, ashcharabar has grammar, word order, grammatical agreement of Azerbaijani-Turkic language (many lexical elements as well). So, modern-used Hay language differs greatly from its initial form. Such competent scholars as Acharian, Abovian, Boduenne de Courtenee and others wrote on this subject.

But despite all these changes, Hay language is not considered to be alienated from Indo-European family. For degree of similarity it is closer to Greek,Slavic and Indoiranian languages. This linguistic criterion is another evidence to the fact that Hays ('Armenians') are allochthons (not local) in Armanand generally in Asia Minor. According to anthropological analysis it is schollars come to analogical conclusion.

Grante Kapantsian in this occasion wrote that the population of country Arman primarily consisted from Hurris and Subars. Hays have seized Urartu in culturally and politically in VI-III centuries up BC and were later assimilated by local tribes; this process came to end in III century. Continuing his idea, this author proves "Armanisation" of Hays:

“Despite the that fact that toponym Armina is originated from Iranian name "armen", due to the completion of "Hayisation" of Subar and Urartu tribes we should see a new ethnic quality with a dominant Hay language and with name formed according to the Greek Armen-oi, Armen-ia” (46).

We can agree with academician Kapantsian (the expert of Hay language and a history) on the stipulation that the date of Hays' "Armenisation" falls at the period not BC but III century AD, that is, Hays adopted new ethnonym (Armen) during cristianization. So, after cristianization Hays Hays were called by the neighbouring peoples "Armen/Ermen/Erman" due to the name of the country they lived in. Probably, as Saka-Kimmers (Saga-Gamer)gradually departed from area Arman towards Azerbaijan where other Turkic tribes lived, Hays started settling here more actively. And the tendency of identification of toponym Arman with names of Ararat/Urartu was caused by incorrect interpretation of Semitic R-R-T letters combination in the bible:

“And he was killed praying to his god Nisrok by two sons - Adramelek and Sharezar; and they ran to the Ararat country” (II Kings, 19, 37; Isaiah, 37, 38). By the moment of recording of these biblical chapters a century passed since downfall of Subar kingdom, and Urartu did not exist as well. This is why biblical form 'R-R-T' (Urartu/Ararat) is a literary denotation. So, Ararat (Urartu), Ashkenaz(Saga//Saka tribes) and Minniean (Mannah)empires are last mentioned in Bible referring to 593 year (Eremeah, 51, 27). That is why by the moment of description of King Sinaherribi murder by his sons the specified grounds were components of Media. A pair of centuries later (III-II centuries BC) while translating the bible into Greek (in connection with popular adoption of this language by the diaspora Jews) they substituted R-R-T form by Arminia. Further the "forefather" of Hay history, Moses Horenatsi (probably using 2 different variants - Semitic and Greek) called the two patricide sons "...who run toArmenia" Adramelek and Sannasar in the other place and Adramel and Argamozan in another. This chronicler writes that they became the progenitors of Hay kins:

“He was killed by his two sons Adramelek and Sannasar who frightened ran to Armenia. One of them, Sannasar was settled by our courageous ancestor Skayordi in the southeast of our land, close to Assyrian borders. Having multiplied, his descendants filled up the mountain, called Sym. [….] Argamozan... settled in the southeast. The historians say that he but nobody is the ancestor of Arzruni and Genuni kins. This is the reason why we had to mention Sinaherim (Sinaheribi). The same historian says, that Angegh's kin descends from Paskam, one of Hayk's grandsons” (I.XXIII).
As we could see, in this source the settlement of some of Hay kins around Van in connected with runaway Assyrian princes. Besides this, many dynasties such as Arshaks, Mamikoneans, Bagratuni and others who reigned in Armenia are Turkis, Turkmens (a part of Parthians), Aramaics, Jews etc. Search for Hays' "ancient and great" history chronologically begins from V century. Though V century Hay ('Armenian') historian Horenatsi wrote "We have never been a big ethnos..." under the government of another peoples (48). In XI century Hovanes Drashanakertsi wrote that before Parura Skayordi the country Hayk (Armenia) was governed by strangers. But neither Parur nor many of his followers were not Hay ('Armenian') by origin [see note 37].

Russian scolar V.Nikonov explains the reason why Hays ('Armenians') connect their origin with name Arman/Erman as follows: the name/toponym that lost its primary meaning wakens associations with mythical primogenitor. “And so appeared the myth about Hayk and his son Armenak, the two primogenitors of this people whose names lie in hay and armen/arman ethnonyms” (50).

There are many legends about Hays' origin, to one of them we will refer in Strabo's works:
"They say a resident of Armenia town in Thessaly (Greece) came with Jason to Armenia country and took part in Alexander's the Great campaign. Cyrcillus of Pharsally and Midius of Laris confirm the connection of the country name with this man” (51).

Even if Jason's colleague's name was Armen indeed, this concision cannot substantiate the toponym origin in any way. But nevertheless this story specifies indirect kinship between Hays and Greeks. Having described a pair of such legends Strabo points out:

“…This is the ancient legend. Another, more contemporary story since rule of Persians and all those following them should be expounded as follows. First Armenia was reigned by Persians and Macedonians, later by those who conquered Syria and Midia (Media); the latest governor was Orontus (Horand), descendant of Gidarn, one of the 7 Persians. Later Artaxus and Zariader, Antiochus’s the Great military leaders had divided Armenia into two parts. They governed the country on behalf of the king. After the king had been defeated the came over to the side of Romans and announced to be kings received independence. The Artaxus’s descendant Tigran was Armenia’s king in full sense of this word…” (XI, 14, 15).

Then Strabo writes that Tigran annexed neighboring people’s territories and thus expanded the geographic notion of ‘Armenia’. He was captured by the Parthians (Arsags’ country) who enthroned him in Armenia, assisted him in expanding Armenian territories, later drove him out of conquered eastern lands for perfidy. And a little bit later Lucullus, the Roman commander drove him out from Syria and Cilicia (Strabo, XI, 14, 15). His descendant, Artavazd was killed by Anthony for treachery in war with Parthia. “After that the country was governed by some kings subject to Caesar and Romans; the situation is the same in our days” (Strabo, XI, 14, 15).

How did Tigran become ‘Armenian king in full sense of this word’, as Strabo wrote? The Soviet scientists answered this question:

“These kings’ regency fully depended on political situation in Parthia. Prince Tigran hold captive in Parthians convinced Mitridat II he would yield 70 provinces of Atropatene in case of his enthronement in Armenia. Thus Tigran became Armenian king in 95 BC” (52).

Later Parthians drove him out of conquered territories and he went to Arme-Subar lands where he founded Tigranokert, Hays’ capital city. Great Armenia’s independence lasted 20 years whereupon Tigran was disreputably defeated by Romans in 66 BC (Note that “Great Armenia” which Armenians dream about today was mostly a geographic notion as well as “Small Armenia”. This may be compared to “Kurdistan” area in Turkey. As an administrative and political unit this country had existed 20 years and consisted of conquered territories). Artavazd II, Tigran’s son was a Roman vassal (55-34 BC). Strabo (see above) described the way he governed the country. Centuries later, Kornelius Tasit wrote:

“…Besides this, Armenians are inconstant and changeable,… invited other empires’ armies to their country. For domicile, near resemblance, at last for mixed marriages they are closer to Parthians, and having not perceived freedom Armenians try to submit them”(Analles, XIII, 34).

Ancient Hay historians mentioned the Arsag/Arshak kin very often. At the same time they tried to present their peoples’ history against the background of this dynasty. Surely, Parthians conwuered both Armenian and Azerbaijan (Albania and Atropatene), Saak (Anak-bey’s son) Parthian monk was even the first to profess christianity in these countries. But Arsags/Arshaks were the descendants of Saka/Saqa Turkic tribe and Hays were always Hays although Moses Horenatsi having read the Armenian translation of bible “amended” it into Armenian/Hay origin of the dynasty (53). Obviously, Procopus who knew about such tricks pointed out: “Let nobody think that Arsags/Arshaks dynasty are of Armenian origin” (“De Aedificiis”, III, 1, 4).

As we see, the toponymy Alban/Alvan (Aghvan), Aran, Ermen/Arman/Erman situated on the territory lying between Derbend in the north and Euphrates in south were formed on the basis of identical Turkic ethnonyms. The process of expanding of most disputable Ermen/Arman/Erman on great territory and the stages of its formation were considered as well. Now we can give the account of Hays’ “armenization” after their appearance in Asia Minor. As for the name “Hayastan” it was used in I-IV centuries in Anatolia and V-XIX in Caucasus as Hays’ inhabited localities; there were 1, 2, 3, … 100 ‘Hayastans’ till 1920 when Soviet Armenian Republic was created in Western Azerbaijani lands (54). Long before this, the lands of modern Armenia (‘Hayastan’) were basically inhabited by Turkic tribes Azer/Azar, Ermen (not Hays!), Saqa-Kimmers (Saga-Gamer), Bulgar, Subar-Sabir and others who initially were Tengrians (Tengrianity – Turkic monotheism) and turned into Christianity before adoption of Islam (55).


Prof.Dr.Firudin Agasioglu Celilov - link


NOTES
19. In “Altai-Buchi” epos the name of hero’s sister is Ermen-Chechen. The second component of the name means “smart”, “mellifluous” (Nikiforov, 1915, pp. 14). Usage of ethnonyms as personal names (e.g. Azer, Cherkez) is usual for Turkic peoples.

20. A.Abdirahmanov who objected Mongolian origin of the name Ermen advanced the version of Turkic-Mongolian hybridism of the name: ‘Erme-n’. He submitted popular etymology reflected in legend: “A Kalmag warrior climbed on Ermen mountain after he had defeated his Kazakh enemy” (“Birakkalmak atı tau işinde erimen kaşıp ketip, eşkit üstay almantı. Sodan Erimen atalıpdı-mıs” (A.Abdirahmanov, 1975, pp. 90)).
The name of Urartu king Rusa’s father was Erimen. “Rusa Ermenaki” in this language meant “Rusa, the son of Ermen” which is confirmed by I.Dyakonov and S.Arutounian; they disagreed with B.Meshaninov who interpreted this phrase as “Rusa the Armenian”. Note that the ethnotoponymArman/Ermen was spread from Asia Minor to Altai by Turkis which disproves its Urartian origin. Moreover, this element is met as a king’s name only once. As for Urartian language itself there is no such lexical element.

21. Initial form (Ermik) is met in a toponymy in Vedi (Western Azerbaijan, present Armenia) and exists in Bashkirs’ and western Bulgars’ tribal divisions names.

22. The morpheme “~man” is an auxiliary particle to form adjectives (such as ‘gojaman’, ‘azman’) and ethnonymy of Turkmen model. This suffix having received the ethno-formant status was further transformed into pronoun ‘I’. Kazakh form Turkpen does not differ from Turkmen form which it is derived from.
It’s known that Saqa-Kimmers (Saga-Gamer) tribal divisions reached south Russian steppes. Later Hazar, Bulgar, Suvar/Subar/Savir, Kuman tribal divisions came here and were creating their states during 2 thousand years as well. The Danube Bulgar tribe who moved to present Bulgaria from Azov Sea littoral created their kingdom. A town Ermenli was renamed into Dragash-Voivoda in 1934. Both Danube Bulgar and Saqa-Kimmer (Saga-Gamer) had tribal division Armini.
After Kimmerian king Skirul died the warriors of this division who lived near Olvia hastened to help the inhabitants of this town. Such phrase as “Armen archers” can be met in chronicles found here (Vinogradov, 1989, pp. 253).
At the dawn of our era Herusk, an Ost-Goth tribal division lived in the same area. Their king’s name was Armini. Erman-Arix killed by Huns in 357 AD was an Ost-Goth king as well. Both Turkic and German tribes lived in north littoral of Black Sea, and as we see, they both had identical names. In Ermen-S’ul chronicles found in Stadberg (Saxony) a ‘German’ tribe who came from Persia (Azerbaijan was a Persian province then) and they worshipped Ermen (Bogush, pp. 248). Generally, the contacts between Saqa-Kimmers and Germans occurred long before those of Germans and Hunns. These tribes lived in close neighborhood in Crimea which was the reason of their interaction. So it is not surprising that there are so many German-Turkic parallels (the morpheme “~man” is not an exception).

23. Kuzeev, 1974.
24. АНОСК, с. 174
25. Kapantsian (1947), Melikishvili (1954), Dyakonov (1985), Sarkisyan (1989) and others.

26. “Древняя Эбла”, с.223; 284-285; 336. Some ‘scientists’ (I mean Armenian scientists), who identify Akkadian form “Arman u Ebla” with phrase “Ebla and Arme”, so trying to equate the toponymy Arman (relatively new) to Arme which is much more ancient (around 5000 years). So they called the area “Armenians’ (Hays’) ancient native land”. I.Dyakinov correctly noted on this occasion:
“Armanum, the name of a town in neighborhood of Ebla and toponym or ethnonym ar-miki caused great interest in some pseudo scientific circles. They hoped to find Armenians’ ancestors. However, the hope to find Armenians in Eblaic texts had to wither as well as the myth of Biblical towns”(Dyakonov, 1985, pp. 336).
He also wrote that Hays never called themselves “Armenians” noting toponym Armanum is connected with ethnonym Armi which means “stranger”, “alien”. We agree with I.Dyakonov’s words about Armenians’ self-name but not with his concept of connection between the names of area Armanumand ethnonym Armi. Unlike Turkic languages rich for vowel sounds (with steady position only) Semitic languages are poor for vowels and their replacement causes changes of meaning. Moreover, the endings in the names mentioned are doubtable which is noted by Paul Garelli in his article “Some Notes on Eblaic Archives Toponimy” (“Древняя Эбла”, pp. 285).

27. In such phrases as “Dumur of Armi”, “Uttian king Tamur-Lim”, “Abarsila, the country of Armun’s residence” the words “Dumur/Tamur” (compare to Turkic “damir” – “steel”), toponym [A]barsil, (compare to “Barselia” – “Land of Lions”) can hardly be etymologized on Semitic basis.

28. If the toponym Armani in Bogazgoy region is connected with ethnonym Armi its history is even more ancient (Эртем, рр. 16).

29. Eastern Hurri kingdom capital founded in the headstream of Habur and Balich rivers (the latter hydronym is of Turkic origin) was called Vasshukanni (XVI-XIII BC). The Semitic name of the country was Hanigalbat, Egyptian – Naharain (“Land of two rivers”) [Меликишвили, 1956, pp. 93-95]. But some of the eastern Hurri tribes reached middle stream of Tigris (present area of Kirkuk on the left bank of the river). That is why whereas they can be traced from Palestine to south-west borders of South Azerbaijan.
Certainly, in order to stand against Assyria living so separately from each other they had to rely on Subars. It must have been the consequence of close contact that such Turkic names as Dashuk, Kaltuk, Siluk, Dada, İkita, Umbin-Api, Puta, Arijen etc. appeared in Hurri milieu.

30. Ch.Valihanov, 1986, pp. 256

31. “However, a number of the abovementioned facts, particularly the legends of Zarevshan Mitans showing their existence in Urmia region (South Azerbaijan) which was initially called Ma[n]tiane, let us assume another interpretation” (Тоlstova, 1971, pp. 246-253).

32. ИНСК, с. 278

33. Nizami Gandjevi, “Hosrov and Shirin” (Baku-1981, с.238, 245, 265):
“Män o qaragözlü türkäm ki, bu damda adım sänin ağ känizin olubdur” (s.238);
“Qämzä ilä könül ovlayan türk olsam da, öpüşlä könül oxlamağı da bacarıram” (s.245);
“Män o türk deyiläm ki, äräbcä bilmäyim, işvä-naz etmäyi dä bacarmayım” (s.265).

34. АВИИУ, №18, №28 (Assyro-Babylonian Sources on History of Urartu)

35. To get more information about Turkic Subar kingdom see “Azär Xalqı”, Baku, 2000, pp. 113-129.

36. If the country Arme of Eblaic archives is identical with this name (Armam/Armen), the history of this horonym is even more ancient.
An opinion was assumed that the horonym Armenia emerged in Urartian language in the same form as it is now. This is theoretically possible but in fact we met quite another form Arme. There is no “Armenia” form in Urartu texts.

37. Let’s see what the first Hay (Armenian) chronicler Moses Horenatsi wrote in this occasion. In the translation by N.Emin (an Armenian linguist) made in 1858 we read: “Our first king crowned by Varbak was Parur Skayordi” (I, XXII).
All researchers say that “Parur Skayordi” means “Parur, son of Saq”, as ‘ordi’ is Armenian equivalent of “son”. This means he was not Hay (Armenian) but  Saq/Sag who ruled in Armenia as his ancestors did. Horenatsi called the Median king Varbak (Arbak) as he confused different sources’ information.
The point is that Erman (Subar-Mitan, Hurri-Mitan, Saqa-Kimmer and others) tribal divisions who joined Media in the war against Assyria were regarded by the Median king as allies and it must have been him who appointed a governor (vassal?) Arbak, the representative of 612 Saqan tribes.

38. al-Nafisi, 1990, pp. 26
By the way, “Armenia” was expanded in administrative and geographic sense in 1828. In march 1828 according to Nicholas I decree Yerevan and Nahichevan provinces were united and called “Armenian province”. True, this province existed only 12 years until Georgian-Imeret and Caspian provinces though the fact of its existence is still an “irrefutable proof” for Armenian territorial claims against Azerbaijan.

39. It’s interesting that Caucasian peoples call Hays (Armenians) as follows: the Chechen and Ingush – ermalo, the Dargins – ermalan[ti], the Abhaz – armeli, the Karachais and Balkars – ermenli/yermenli, Adygei, Nogai and Kumyks – ermeli/yermali.

40. Horenatsi, pp. 244, 248-249
41. DAFİ, №4, 1974, с. 124-125, pictures on pp. 249-250
42. Strabo, I, 2, 34

43. Dyakonov, 1983, с. 168-169;
Besides this, adding Mushks to Hay tribes some researches write about appearance of Armenians in Anatolia in XII BC! Still they should know that ethnonym Mushk in Assyrian, Urartu and Jewish texts (ИДМ, т-I, с. 46) is related to Phrygians. Of course, this does not exclude Hays’ contacts with these tribes which is proven by existence of such names among them as Phrig and Musheg.
Actually the period of XII-X BC is so complicated that it can hardly be described in details. The point is that there were Kassi state in the lower stream, Mitanni state in the upstream of the Tigris and Euphrates and Hittite kingdom in Anatolia. Besides these, a large number of small kingdoms were located in this region. Only in late X century BC Assyria strengthened and Urartu state came to existence. At the same time an afflux of Aramaic tribes to Syria began. If Hays (present ‘Armenians’) had actually appeared here during the period since X till VII BC they would have certainly been (considering their manners!) recorded by Assyrian, Acadian, Urartian and other kings and chroniclers. Moreover, we should not forget that Arman/Erman area was within the territories possessed by Turkis.

44. Kapantsian, 1974; Dyakonov, 1983; Melukushvili, 1954.

45. Without entering into controversy with the ‘scholars’ who relate Phrygians’ appearance to VIII BC we will note that they created a kingdom (VIII BC) in the upstream of Halis river (present Kyzyl-Irmaq). A century later they were included into state of Lydia. Obviously, in this period Hays moved to north-west Syria from Gordion (present Haymana), the Phrygian capital, as Herodotus described them as an alien ethos.

46. Kapantsian, 1947, pp. 209.

47. The same event is described in the “David of Sasun” as follows:
Sinekerim’s sons Sanosar and Bagdasar having secretly run away in the night come to Tevadoros, Armenian king. He gives each of them 300 families to live with in Sasun.

48. “Although we are not a great people and small in number, not mighty and often stay under others’ rule, still we have done a lot of feats mentionable…” (Horenatsi, pp.31).

49. Dyakonov, 1983, pp. 162.
50. Nikonov, 1970, pp. 19.
51. Strabo, pp. 449.
52. ИДМ, v-II, 1983, pp. 406-407.
53. Horenatsi, pp. 136-137.

54. According to Abul-Faraj, during Ibn Vatab’s rule in Syria and Arminiyya (1037 AD), ‘The Seljuks assaulted Arminiyya and killed its population consisting of Kurds and Arabs’ (Abul-Faraj, pp. 295). It would be interesting to know what kind of “Armenian country” can it be if its population consists of Kurds and Arabs? It is now obvious that before XI century AD Hays (Armenians) moved to Ani and Agri.

55. Today Hays (Armenians) claim these Christian architectural models (churches, chapels, monasteries etc) as theirs.

The Turkic Toponyms Of Armenia and İran

ERMENİ KIPÇAKLARI MI , GREGORYEN KIPÇAKLAR MI?

Azerbaycan Türkçesi ile "Haylar Nece Ermeni Oldu?"

"Özellikle Kıpçakların damgaları artı şeklinde, artı işaretinin uç kısımları üç tane yonca şeklinde motif oluşturuyor, ve nerede bunları görsek Kıpçak motifleri diyoruz. Bu motifleri hıristiyanlıktan öncede görüyoruz. Ermeniler bu yapıların kendilerine ait olduğunu söylüyor, o zaman kendilerine bir sorsunlar bakalım bu Ermeniler kim?" 

Dr.Tahsin Parlak - link

Kıpçak Türklerine ait Haç / Güllüdere - Erzurum

"The history of a people need to be read, a bit of by looking at the writings of his enemies."

L.N.Gumilev

ERMENİ KIPÇAKLARI MI , GREGORYEN KIPÇAKLAR MI?

The Armenian Qypchaqs or Gregorian Qypchaqs?

Dr. Gülnisa AYNAKULOVA

XVI-XVII. yüzyıllarda başta Lvov, Kamenets-Podolsk, Lutsk olmak üzere Ukrayna, Lehistan, Romanya, Moldavya, Kırım’daki vs. Gregoryen Kıpçak toplumu tarafından oluşturulmuş zengin yazılı miras 1521-1669 yıllarında Ermeni alfabesiyle fakat Kıpçak dilinde düzenlenmiştir. İlmi edebiyatta Ermeni alfabesiyle yazılmış bu Kıpçakça metinler bilerek ya bilmeyerek Ermeni-Kıpçak, Kıpçakça Ermeni Eserleri, Ermeni Kıpçakçasıyla yazılmış eserler olarak adlandırılmakta, söz konusu eserleri vücuda getirmiş olan ahaliye de Ermeni Kıpçakları, Kıpçak dilli Ermeniler, Türk dilli Ermeniler denmektedir. Makalede Türk tarihi, Türk edebiyat tarihi ve yazılarından çeşitli örnekler verilerek Ermeni harfleriyle yazılmış metinleri oluşturan topluluğun Türkçe konuşan Ermeniler mi, yoksa Hıristiyanlığın Gregoryen mezhebine intisap etmiş Türkler mi? sorusuna cevap aranmaktadır.

The rich written heritage created by the Gregorian Qypchaq community dwelling in Ukraine, Poland, Romania, Moldovia, Crimea, etc., especially in the cities of Lvov, Kamenets-Podolsk, and Lutsk in XVI-XVIIth Centuries was written between 1521 and 1669 in the Armenian alphabet but the Qypchaq language. These Qypchaq texts written in the Armenian alphabet are called, deliberately or indeliberately, Armenian-Qypchaq, Armenian-Qypchaq Monuments, or Written Monuments of Armenian-Qypchaq Languages in the scientific literature, and the community that created these works are called Armenian Qypchaqs, Qypchaq speaking Armenians, or Turkish speaking Armenians. In the article, various examples will be given from the Turkish history, Turkish literature history and written works, thus an answer will be sought to the question whether the community that created those texts written in the Armenian alphabet were Turkish speaking Armenians or Qypchaqs/Turks that joined the Gregorian sect of Christianity?

Günümüz tarih ve Türkoloji bilimi, Kıpçak dil tarihinin eski dönemi hakkında yeterli bilgiye sahip değildir. Kıpçak dilinin yadigârları olan gerek Rus vakayinamelerinin verdiği bilgiler, gerek Mısır’da Türk hakimiyetinin gelişmiş olduğu dönemlerde yazılmış sözlükler, gramer kitapları veya “Ermeni Kıpçakları” olarak adlandırılan Podolya, Lvov vs. Gregoryen Kıpçaklarının (G. A.) dilinde yazılmış hukuk belgeleri vs. Erken Ortaçağ ve Geç Ortaçağ dönemlerine aittir (XVIII. yüzyıla kadar). 

Kıpçak terimi genel olarak Ortaçağ döneminde Çin’den Doğu Avrupa ülkelerine, Kuzey Kazakistan steplerinden Bizans ve Mısır’a kadar uzanan geniş alanda yaşamış Türk boylarının büyük birliğinin genel adını ifade etmektedir. 

Kelimenin kıpçak, kıfçak, kıvçak, kıpşak, hıpçah, hıpçah, hıbçah, hpçah, hbçah) olmak üzere birkaç fonetik varyantı mevcuttur. Türkoloji ilmi söz konusu Kıpçak boylarının dilinde yazılmış bütün eserlerin dili için Eski Kıpçak Dili (Eski Kıpçakça) terimini kullanmaktadır (Balakayev, Tomanov 1971, 3: 130). 

A. K. Kurışcanov, günümüzde bilinen ve eski Kıpçakça ile ilişkisi olan bütün yazılı eserleri; 

1. Erken Ortaçağ, Ortaçağ ve Geç Ortaçağ olmak üzere çeşitli devirlerde Kıpçakların konuşma dilinde yazılmış eserler ve 
2.Kıpçakça ve aynı zamanda Kıpçakça-Oğuzca orijinal edebi dilde yazılmış eserler olarak iki büyük gruba ayırmaktadır (1970, 6: 54).

Bununla birlikte birinci gruptaki eserleri de sırasıyla dört alt gruba bölmektedir. Bunlar:

a) Kuman Kıpçakçasıyla yazılmış eserler (XIII. yüzyılın sonunda Güney Rusya bozkırlarında meydana gelmiş “Codex Cumanicus” bu gruba aittir).

b) Polovets Kıpçakçasıyla yazılmış eserler (Bu dil XI-XIII. yüzyıllara ait Rus vakayinameleri, Doğu Avrupa kronikleri, Polovets-Rusça sözlüklerinde yansımıştır).

c) XIII-XV. yüzyıllarda Mısır ve Suriye’de yaşamış Memlûk Kıpçaklarının dilinde yazılmış eserler.

d) XVI-XVII. yüzyıllarda Kamenets-Podolsk’te yaşamış Ermeni Kıpçaklarının (yani Gregoryen Kıpçakların G. A.) dilinde yazılmış eserlerdir. (Kurışcanov,3-60; Kıpçak dil yadigarları hakkında daha geniş bilgiler almak için bakınız: Garkavets A. N., Kıpçakskoye Pismennoye Naslediye I. Katalog i Tekstı Pamyatnikov Armyanskim Pismom, Almatı, Deşt-i-Kıpçak, 2002,1084 sayfa; Garkavets A.N., Kıpçakskoye Pismennoye Naslediye II. Pamyatniki Duhovnoy Kulturı Karaimov, Kumanov-Polovtsev i Armyano-Kıpçakov, Almatı, Kasean / Baur, 2007, 912 sayfa; Grunin T. İ., Dokumentı na Polovetskom Yazıke XVI v. Sudebnıye Aktı Kamenets-Podolskoy Armyanskoy Obşinı. (Transkriptsiya, perevod, predisloviye, vvedeniye, grammatiçeskiy kommentariy i glossariy T. İ. Grunina), Moskva, 1967 vs; Türkiye’de yayınlanmış bazı eserler için bakınız: Chirli N., Algış Bitiği, Ermeni Kıpçakça Dualar Kitabı, 2005; Kasapoğlu Çengel H., Ermeni Harfli Kıpçak Türkçesiyle Yazılmış TÖRE BİTİĞİ ve Eserdeki Töre, Yargı, Bitik Terimleri Üzerine, Gazi TÜRKİYAT Türklük Bilimi Araştırmaları Dergisi, Güz, 2007, No:1; Altınkaynak E.,Gregoryan Kıpçak Dil Yadigarları, 2006 vs.).

Makalemizin ana konusunu teşkil eden “Ermeni Kıpçakları” veya “Ermeni-Kıpçak” meselesi ve onların bıraktıkları Ermeni harfleriyle yazılmış binlerce sayfalık dil yadigarlarına gelince; Ermeni harfleriyle yazılmış Kıpçakça metinleri, başlıca olarak Ermeni-Kıpçak Kanunlar Mecmuası (Töre Bitiği) ve Mahkeme Usulü Kanunu’nun zabıtları oluşturmaktadır (Garkavets 2003: 758; Garkavets 2002: 6). 

Fakat bununla birlikte belediye meclis evrakları, mali senetler, vakayinameler (kronikler), sözlükler, dinî, edebî eserler ve muhtıralar olmak üzere çeşitli türlere de rastlanmaktadır. XVI -XVII. yüzyıllarda başta Lvov, Kamenets-Podolsk, Lutsk olmak üzere Ukrayna, Lehistan, Romanya, Moldavya, Kırım’daki vs. “Ermeni” olarak adlandırılan ahali tarafından oluşturulmuş bu zengin yazılı miras 1521-1669 yıllarında Ermeni alfabesiyle fakat Kıpçak dilinde düzenlenmiştir. Günümüze kadar ulaşmış olan 112 yazılı eser yaklaşık 25-30 bin sayfaya ulaşmaktadır (Garkavets, Khurshudian 2001: XIX). Bu “Ermeni” kolonilerinin ahalisi / göçmenler tarafından başka dillerde yazılmış (Ermenice, Latince, Lehçe, Ukraynaca vs.) yazılı miras 1519’dan 1786’ya kadarki bir tarihî dönemi kapsamaktadır.

Sözünü ettiğimiz eserler Viyana Milli Kütüphanesi, Matenadaran Eski Elyazmalar Enstitüsü, Lehistan-Varşova Arşivi vs. gibi Avusturya, Hollanda, İtalya, Romanya, Rusya, Ukrayna, Ermenistan vs. olmak üzere dünyanın pek çok ülke ve kütüphanelerinde muhafaza edilmektedir.

Bu aşamada akla gelebilecek sorulardan biri neden bu Kıpçak Türklerine “Ermeni Kıpçakları” denmiş olmasıdır. Genel olarak, konuyla ilgili araştırma yapmış olan başta T. İ. Grunin (1967), Y.R. Daşkeviç (1962), V. R. Grigoryan (1961; 1980) vs. olmak üzere gerek Rus, Ukraynalı, Ermeni araştırmacıları olsun, gerek diğer Avrupalı bilim adamları olsun araştırmalarında “Ermeni Kıpçakları”, “Kıpçak dilli Ermeniler”, “Türk dilli Ermeniler” ya da sadece “Ermeniler” ifadelerini kullanarak vaktiyle Gregoryen Kıpçaklar ile birlikte Doğu Avrupa’ya gelmiş ve burada Gregoryen Kıpçaklarla birlikte Lvov, Kamenets-Podolsk vs. kolonilerini meydana getirmiş olan Ermeni kökenli Gregoryen ahalisinin söz konusu bölge ve şehirlerdeki kültürel üstünlüğünü, Ermeni kimliğini ön plâna çıkararak Ermenilerin önemini abartmaya çalıştıklarını görmek mümkündür. Ermenilerin burada medenî unsur rolünü oynadıklarını göstermektedirler. 

Halbuki yukarıda sözünü ettiğimiz Gregoryen Kıpçakların ortaya koydukları zengin literatür Ermenilerden sadece Ermeni harflerini muhafaza etmiş, dil olarak da Eski Kıpçakça’yı yaşatmıştır. Bu konu üzerinde çalışan özellikle Ermeni asıllı araştırmacı ve bilim adamlarının eserlerinde, söz konusu “Ermeniler”in menşeindeki Türk etnik unsurunu tamamıyla yok sayarak olaya tek taraflı açıdan yaklaştıklarını ve tek taraflı değerlendirmeler yaptıklarını gözlemek mümkündür.

Söz konusu çalışmalarda, XVI-XVII. yüzyıllarda anılan topluluk tarafından ortaya konmuş kültürel değerler, Ermeni harfleriyle ama Türkçe yazılmış eserler olmasına rağmen tamamıyla Ermenilere münhasıran bir tarihsel olay olarak, Ermeni tarihi ve kültürünün bir uzantısı, Ermeni kültürü ve edebiyatının mahsulü olarak gösterilmektedir (Grigoryan 1980: 236; Grigoryan, 1964). 

Esasen, Doğu Avrupa’nın Podolya, Galiçya, Moldavya, Vlahya vs. gibi çeşitli bölgelerinde yaşamış ve faaliyet göstermiş Gregoryen cemaati ve kolonilerin ekonomik, kültürel ve dini hayatı üzerine atfedilmiş çok sayıda literatür bulunmaktadır. Ama bu zengin literatürün büyük kısmı yukarıda belirtildiği gibi sadece Ermeniler açısından yani peşin fikirli olarak ele alınıp yorumlanmıştır

Türk halklarının köken ve dil gibi ortak noktalara ilaveten, büyük ölçüde ortak tarihi ve bundan esinlenen büyük bir kültürü vardır. Türk halklarının ekseriyeti büyük Avrasya göçebe devletlerinin birer parçası olmuşlardır. Bu devletlerde gelişen kurum ve gelenekler, müteakip Türk devletlerinin siyasi kültürünün şekillenmesinde çok önemli rol oynamıştır. 

Bu yüzden, Avrasya kıtasının pek çok bölgesinde bütün Türkleri birbirine bağlayan ortak siyasi ve kültürel bağlar mevcuttur. Söz konusu Gregoryen Kıpçaklar meselesinde de, Türkleri bir araya getiren başlıca ve mühim bağlardan biri olan dil faktörünün ön plâna çıktığı görülmektedir. 

Bu Hıristiyan Kıpçaklar kendi ana yurtları, dil ve kan kardeşlerinden çok uzaklarda olmalarına rağmen kendi dillerini muhafaza etmişler, Avrupa’nın göbeğinde kendi ana dillerinde muazzam bir literatür ortaya koymuşlardır. Ama bu dili ve edebiyatı kaydetmek için Orta Asya Türk tarihinin diğer örneklerinde de gördüğümüz, bildiğimiz gibi (Ergin: 1992; User: 2006; Ercilasun: 2005) bazı dini, siyasi, ekonomik ve sosyolojik nedenlerden dolayı başta Ermenice, sonra Lehçe, Latince, Ukraynaca vs. alfabe sistemlerini kullanmışlardır.

Bilindiği gibi, insanoğlu kendisini dil vasıtasıyla ifade eder, dil vasıtasıyla iletişim kurar ve başkalarını da yine dil vasıtasıyla algılar. Dil kültürün hem koruyucusu hem de geliştiricisidir. Sözlü ve yazılı kültür dille oluşturulur ve dille yaşatılır. Alfabe ise dil bilimi açısından baktığımızda sadece bir işaret sistemidir. Dolayısıyla olayı dil ve alfabe bağlamında değerlendirecek olursak belirleyici güç kesinlikle dildir. 

Asya, Avrupa ve Afrika’nın çeşitli bölgelerinde yaşayan Türkler, çeşitli zaman ve mekanlarda birbirinden çok farklı din ve inanç sistemlerinin etkisi altında kalmışlar ve bunları benimsemişledir. 

Yukarıda da belirttiğimiz gibi Podolya, Galiçya, Moldavya, Vlahya vs. gibi çeşitli bölgelerde yaşamış Gregoryen Kıpçakların kullandıkları alfabe sistemlerinin benimsenmesinde de başta inanç sistemleri olmak üzere bazı siyasi, ekonomik ve sosyal olayların etkisi büyük olmuştur. 

Bu sebeple, bize göre de Kıpçak Türkleri ile Ermeniler arasındaki bu çok yönlü ilişkide baskın kültürün Kıpçak-Türk kültürü olduğu açıkça meydandadır. Fakat öte yandan, bu Gregoryen Kıpçakların dil faktörünün yanı sıra, toplum hayatında en az dil kadar önem taşıyan, maddi ve manevi kültürün teşekkülünde temel taşı oluşturan din olgusu (şu halde Gregoryenlik) da aynı şekilde ön safhada yer almaktadır. 

Zira, milliyeti meydana getiren unsurlar arasında dinin ehemmiyeti de çok büyüktür. İnanç toplum içinde birliğin sağlanması hususunda ortak dil ve kültür ile birlikte en önde gelen amillerden biridir. 

Bilindiği gibi zor tarihsel koşullar altında Doğu Avrupa’nın çeşitli bölgelerinde kendileri için yeni bir yurt edinmiş olan bu Gregoryen Kıpçaklar zamanla Hıristiyan dininin mezheplerinden biri olan Gregoryenlik ve birliğinden hareketle oluşturdukları kolonilerde müşterek yaşadıkları diğer Ermeni asıllı Gregoryen gruplarıyla kaynaşarak Ermenileşmişler veya daha doğrusu Ermeni olarak algılanmışlardır.

“Ermeni olarak algılanmışlardır” diyoruz çünkü Gregoryenlik mezhebi zamanla Ermeniliğin milli mezhebi haline getirildiği için söz konusu mezhebe intisap etmiş herkes aynı zamanda Ermeni olarak telakki edilmiştir. Çünkü Gregoryen Ermeni Kilisesi millidir. Başka bir deyimle Ermenilerde kilise ve millet bir ve aynı şeydir. Yani bu kavramlar iç içe girmiş durumdadır (Tümer, Küçük 1997: 309). 

Ermeniler Gregoryen mezhebini tamamen ve sadece kendilerine mahsusmuşçasına sahiplendikleri nispette bu inanca mensup olan insanları, halkları mensup oldukları ırk veya millete bakmaksızın Ermeni saymışlardır. 

Dolayısıyla Ermenilik bir köken değil bir dini şemsiye kimliğinin adıdır. Ermenilerin menşei konusunda çeşitli görüşler ileri sürülmüş (Ermenilerin menşei üzerine ileri sürülen görüşler için bakınız; Canard M., Arminıya / Encyclopedia of İslam, I. Cilt, New Edition, Leiden-London, 1960, s. 634; Uras E., Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, İstanbul, 1987, s. 98-100; Grousset R., Başlangıcından 1071’e Ermenilerin Tarihi, Çeviren S. Dolanoğlu, İstanbul, Aras Yayınları, 2005, s. 66-68. ) fakat henüz bir fikir birliğine varılamamıştır. 

Aslında bugün Ermeni olarak adlandırdığımız bu millet ta eski çağlardan beri kendisine “Hay / Hayk”, yaşadığı bölgeye de Hayastan demiştir. 

Konu uzmanlarının fikrine göre “Armenia” tabirine M.Ö. 521 yılına ait Darius kitabesinde rastlanmış (Grous set, 73; Uras: 99-101) ve bu tabir “Yukarı İller /Yukarı Memleket” anlamında kullanılmıştır (Baykara 1988: 24-25; Koçaş 1967: 16). 

Yani Armenia / Ermenistan bir coğrafi ad olup, kavim ve halk ile ilgili bir anlamı yoktur. Buna göre “Ermeniler” denilince “Yukarı Memlekette yaşayanlar” anlaşılmakta ve başlı başına bir ırk ifade edilmemektedir. (bakınız Firudin Ağasıoğlu "Ermen Türk Boyları"-SB) 

Mesela aynı müelliflerin bilgilerine göre, Türkiye Selçukluları devrinde de söz konusu yöre Ermen diyarı olarak anılmaktaydı. Bu coğrafî bölgede hüküm süren Türkler kendilerini Ermen-şah diye de adlandırabilmişlerdi (Baykara, 25). 

Yüzyıllarca sadece tarihi, coğrafi bir isim olarak hatırlanan “Armenia” adı XIX. yüzyıllın milliyetçi politikaları döneminde tekrar güncel anlam kazanmış ve Ermenilik konusu siyasi boyuta taşınmıştır.

Gregoryenlik yoluyla Ermeni toplumuna intisap etmiş olan Kamenets-Podolsk, Lvov vs. kolonilerinin Gregoryen Kıpçakları kendi dillerine “Kıpçak Tili”, “Bizim Til” veya “Tatarca” demişlerdir (Garkavets 2002: 11). 

Fakat ilmi edebiyatta Ermeni alfabesiyle yazılmış bu Kıpçakça metinler bilerek ya bilmeyerek Ermeni-Kıpçak, Kıpçakça Ermeni Eserleri olarak adlandırılmakta, söz konusu eserleri vücuda getirmiş olan ahaliye de Ermeni Kıpçakları, Kıpçak dilli Ermeniler, Türk dilli Ermeniler denmektedir.

Bu yanlış ifade veya terimlerin ilmi edebiyatta ilk olarak nasıl kullanılmaya başladığı üzerine Azeri araştırmacı Lale Ağamirzekızı Әliyeva’nın çok önemli tespitleri bulunmaktadır. Araştırmacı, Kıpçaklar ve Azerbaycan üzerine hazırladığı eserinde konuyla ilgili olarak şöyle bir açıklamada bulunmaktadır:

“Bu yazılı eserlerin ilk numunesi 1912’de Avusturya’da Von Kraelitz-Greifenhorst tarafından neşredilmiştir. Bu numune Ermeni alfabesiyle yazılmış 50. Zeburun Kıpçakça metnidir. Gerçek soyadı Daşyan olan Fiedrich von Kraelitz-Greifenhorst metnin yazıldığı dilden daha çok onun tertip edildiği alfabeye büyük önem vererek bu tür yazı numunelerini Ermeni-Kıpçak veya Kıpçakça Ermeni metinleri olarak adlandırmıştır. Bununla birlikte bilim terminolojisine yanlış bir ifade dahil edilmiştir. Sonraları diğer müellifler de aynı fikri geliştirmişlerdir.

Onlar metinlerin Ermeni alfabesiyle yazılmış olduğu hususu, metinlerde bir sıra Ermeni menşeli sözlerin mevcudiyetini ve metinlerden bazılarının sırf Ermenice olmasını esas olarak göstermişlerdir” (2006: 92-93). 

Türk tarihinde rastladığımız buna benzer olaylarda Hıristiyan, Budist veya Maniheist Uygurlar’ın sırf dini mensubiyetinden hareket ederek onların etnik menşei hakkında veya tertip ettikleri metinlerin Türklüğe ait olup olmadıkları üzerine tartışmalar yapılmamaktadır.

Konu uzmanları, tarih boyunca Türkler kadar sık alfabe değiştirmiş başka bir milletin olmadığı konusunda hemfikirdirler (User, 7-9). Eski Türk tarihinden bilindiği üzere Türkler Mani, Soğut, Brahmi, Tibet, Süryani-Estrangelo, İbrani ve Grek alfabelerini de kullanmışlardır. 

Orta Asya’da Türk kavimleri arasında yayılmış dinlerle alfabeler arasında belli bir bağlantının olduğu ve bunlardan çeşitli dinlere intisap edenlerin farklı alfabeler kullandıkları pek çok araştırmacı tarafından tespit edilmiş (Caferoğlu 1984: 162-169, 187; Köprülü 1984: 37-39), metinler üzerinde çeşitli incelemeler yapılmıştır (Pimenov 1992: 427-549). Genel olarak metinlerde, mensup oldukları dine olan bağlılığın bir simgesi olarak yazı sisteminin de değiştiği açıkça ortadadır (Katanov 1894: 6-7). 

Soğut harflerinin dışında Mani dinine mensup olanlar Mani, Hıristiyan dinine mensup olanlar Süryani alfabelerini kullanmışlar, hatta çok daha eskiden Budizm dinine dair Hint harfleriyle yazılı Türkçe metinlerin mevcut olduğu bilinmektedir (Caferoğlu, 163). Buna göre “Manihey harfleriyle, Mani dinine ait Türk edebiyatı”, “Süryani alfabesiyle Türkçe edebiyat” vs. diyebilmekteyiz (Pimenov, 533). 

Sırası gelmişken Kırım, Litvanya ve Polonya’da yaşayan Karaim Türklerinin Yahudi dinine mensup olduklarını ve İbranice yazdıklarını da hatırlatırsak yerinde olacaktır (Zajaczkowski 1961: 37-44; Dunlop 1954: 222, 261).  

(ilgili yazılar: KUDÜS-FİLİSTİN-OSMANLI-TURAN ve  HİTLER AVRUPASI VE YAHUDİ SOYKIRIMI - SB) 

Bütün bu anlatılanlara istinaden her hangi bir eserin dini mensubiyeti, metinleri vücuda getiren her hangi bir ırkın etnik mensubiyetinin tespitinde belirleyici bir faktör olamayacağı kanaatine varmaktayız.

Osmanlı devletine bilimsel araştırma ve gözlemler yapmak üzere gelmiş Avrupalı seyyahların notlarında da aynı durumu gözetmek mümkündür. Yabancılar Türkiye’de yaşayan Rum ve Ermenilerin kendi aralarında hemen her zaman Türkçe konuştuklarını, arkadaşlarıyla mektuplaştıkları zaman bile Türkçe yazdıklarını ancak alfabe olarak Ermeni ve Yunan alfabelerini kullandıklarını kaydetmektedirler 

(Burnaby 1999: 145-146; Ermeni Harfleriyle Türkçe Eserler için bakınız; Pamukçiyan K., Ermeni Harfli Türkçe Metinler, Aras Yayını, İstanbul, 2002; Pamukçiyan K., Ermeni Harfli Türkçe Elyazması Bir Destan / Halk Kültürü, 1984/3, İstanbul, 1984, s. 97-102; Pamukçiyan K., İkinci Sultan Mahmud’a Dair Ermeni Harfli Türkçe Dört Manzum Methiye / Belleten, C., LIV, Sayı 209-211, s. 1053-1071, Ankara, TTK, 1991 vs.; Kut A. T., Ermeni Harfleriyle Basılmış Türkçe Halk Kitapları, Halk Kültürü, 1984/ 1, İstanbul, 1984, s . 69-79; Kut A. T., Ermeni Harfleriyle Basılmış Türkçe Destanlar I, Halk Kültürü, 1984/ 3, İstanbul, 1984, s. 65- 73, vs.). 

Bu satırlardan anlaşılan, kendi anadillerini unutarak Türk dili ve Türk kültürünü benimsemiş ve Türk dilinde eserler meydana getirmiş olmalarına rağmen sözünü ettiğimiz Ermenilerin, Ermeni yazı sistemini kendi ırkı ve dini cemaatinin bir sembolü olarak muhafaza ettikleri anlaşılmaktadır. Aynı şeyi bir anlamda Kamenets-Podolsk, Lvov vs. gibi kolonilerde yaşayan Gregoryen cemaatlerinde de müşahede etmekteyiz.

Onlar için de Ermeni harfleri Gregoryenliğin sembolü, “Gregoryen mezhebinin mensubu” anlamını içermektedir. Yalnız burada başka bir durum göze çarpmaktadır.

Birincisi, bu Gregoryenler Osmanlı topraklarından gitmiş bir topluluk değildi, yoksa bunlar Osmanlı devletinde “asimile olmuş” “Türkleşmiş Ermeniler” olarak Osmanlı Türkçesinde konuşmaları gerekiyordu. 

İkincisi, bulundukları coğrafyada kendilerinin haricinde onları asimle edecek veya Kıpçaklaştıracak bir Kıpçak devleti veya Kıpçak muhiti de bulunmamaktadır. 

Bu Gregoryen cemaatlerinin bulundukları topraklarda hakim diller Lehçe, Ukraynaca, Romence vs. dir. İçinde bulundukları coğrafya ve çevrenin tesiri altında bu toplumun tıpkı Osmanlı toplumunda görüldüğü gibi ya Lehleşmesi, yada Ukraynalılaşması gerekiyordu.

Fakat Ukrayna’daki bu Gregoryen/Ermeni kolonilerinin sakinleri başlıca olarak “Kıpçakça konuşuyorlar, Kıpçakça yazıyorlar, Kıpçak dilinde dua ediyorlar; kendilerini “Ermeni” olarak adlandırmalarına rağmen Ermenice bilmiyorlardı” (Garkavets, Khurshudian, XVII) ve yukarıda zikredildiği gibi kendi dillerine “Kıpçak Tili”, “Bizim Til”, “Tatarca” diyorlardı. 

Fiedrich von Kraelitz-Greifenhorst’un dediği gibi (1996:14-15) gittikleri ülkenin dilini konuşma dili yada yazı dili olarak kabul etmemişlerdir. 

Tersine, bizim bakış açımıza göre, “Ermeni” denilen bu Gregoryen Kıpçaklar, söz konusu bölgelere gelerek burasını yurt edindikten sonra da, dinin, toplum hayatının her yönünü etkileyen ortaçağ fikir ve hayat anlayışının çok önem taşıdığı bu zamanlarda Ermeni/Gregoryen Kilisesine bağlı olmalarına rağmen, Kıpçak Türkçe’sine daha sıkı sarılarak bilinç altında kendi Kıpçak etnik kimliklerini yaşatmışlardır. 

İlginç olanı, bu Gregoryen topluluğu kendi dillerine “Bizim Til”, Kıpçak dili, Tatarca demekte ama konuştukları lisan için asla Türkçe / Türk dili kelimelerini kullanmamaktadır.

Ermeni harfli Kıpçakça metinlerden anlaşılan bu Hıristiyan Kıpçaklar için Türk kelimesi aynı zamanda “İslam”, “Müslüman” çağrışımını vermekte, türk boldu = Türk oldu, Müslüman oldu, sünnet oldu, türk etti =sünnet etti, Türkleştirdi, Müslümanlaştırdı anlamına da gelmektedir. 

Mesela, Kamenets Kroniği’nde Osmanlı ve Kırım Tatar askerleriyle olan mücadelelerden söz edilirken Türkler için gavur anlamında hep “dinsizler”, “dinsiz Türk”, “dinsiz Tatar” olarak söz edilmesi dikkat çekmektedir (Garkavets 2002, I: 535-567). 

Örneğin;
A kšonže Koreckiyni tiri tuttular, alayže Aleksandr Olaχ biyin χardašï bilä da anasï bilä, da kšonže Koreckiyniŋ χatunun da. Da bu türlü zvïčenstvo etti dinsiz, da χayttï Aska, da anda χoydu biyliχkä Radulnu, Multan biyin. A ol oγrašta bizim čörüvdä bar edi olaχ boyarlarï– nečik Byčko, alay Nikorica da özgäläri, evet oγraš zamanda čïχïp obozdan da χačtïlar da zradit ettilär. Soŋra Skender Paša yeberdi Stïmbolga nečik Koreckiyni, alayže hospodarnï Aleksadrnï χardašï bilä da domna anasï bilä, χaysï ki domnani Stimbolda tas etmä kliyir edilär, evet türk boldu nečik kendi, alay 2 oγlu. A Koreckiyni vežaga saldïlar. A bu domna bunuŋ soŋra tez öldü. Da 1 oγlu türk etkändä öldü, da birisi, χaysï ki hospodar edi, tedï türk padšahi pokoyovïy etti kendin yanïna (Garkavets,
540). 

Türkiye Türkçesiyle:
…Ama Knez Koretskiy’i, Vlah Beyi Aleksandr’ı ve onun annesi, kardeşi ve Koretskiy’in eşini canlı ele geçirdiler. Böyle bir zafer elde ettikten sonra dinsizler Yassı’ya döndüler ve orada Vlahya’nın beyi Radul’u biylike (hakimiyete) getirdiler. Ve bu savaşta bizim orduda Bıçko, Nikoritsa v.s. gibi Vlah boyarları da vardı; ama savaş zamanında ihanet ettiler ve ordugahtan kaçtılar. Sonra İskender Paşa hem Koretskiy’i, hem Aleksandr Beyi kardeşi ve annesiyle birlikte İstanbul’a gönderdi, ki onu (annesini G.A.) İstanbul’da idam etmek istediler. Fakat o ve iki oğlu da “türkleştiler” (yani sünnet olmayı kabul ettiler, Müslüman oldular G.A.). Koretskiy’i ise kuleye hapsettiler. Ama annesi bundan sonra çok yaşamadı. Onun bir oğlu “türkleştirirken” öldü (A. N. Garkavets’in yorumuna göre, bunlar ikisi sünnet olmayı kabul etmişler ama görüldüğü gibi ameliyat başarılı geçmemiş, “türkleştirilirken” yani sünnet olurken birisi iltihap kapmış ve ölmüştür); efendi olan diğer oğlunu Türk Padişahı oda hizmetçisi olarak yanında bıraktı.

Ol že künnü kičaynakün Türk χondikârï sultan Ahmätniŋ oγlu sultan Osman keldi kendi čörüvü bilä 250 kerät 1000 adam bilä da 250 top bilä da turdu nemič obozuna χaršï ašïra yuvuχ, ančaχ čerek mil yerdä, alay ki bir oboz birsi sin igi körüy idi… Da skoro kelip turdu obozu bilä dinsiz türk, na zaraz ol že künnü kečägä yuvuχ oχvotniki čïχtï placka toplar bilä da kelip nemič obozuna uruy edilär (Garkavets, 552) v.s. 

Türkiye Türkçesiyle:
Aynı gün, Perşembe’de Türk [hükümdarı] Sultanı Ahmed’in oğlu Sultan Osman kendi ordusu -250 kere 1000’er kişi ve 250 top- ile geldi ve Leh ordusunun karşısında çok yakın bir mesafede, ancak çeyrek millik bir yerde kendi karargahını kurdu; öyle ki bir karargah diğerini iyi görüyordu… Dinsiz Türkler gelip karargahını kurar kurmaz, aynı gün akşama doğru toplarıyla gönüllüler ortaya çıktı ve Leh ordugahı üzerine ateş ettiler.

Nögärikün dinsiz türk χazaχ üsnä šturmovat etiy edi, da özgäläri kelip, nečik yayovlu, alay atlïsï, da zdradem aš zamanïna šturmovat etti nemič p’eχotasï üsnä (Garkavets, 553 vs…). 

Türkiye Türkçesiyle: 
Salı günü dinsiz Türkler Kazaklara hücum ettiler. Hem yaya, hem süvari olmak üzere diğer askeri kuvvetler de geldi ve öğle yemeği zamanında haince Leh piyadelerine hücum ettiler vs.… (Bunun gibi pek çok örnek vermek mümkündür).

Yani, iki tarafın ortak etnik mensubiyetlerine rağmen farklı mezheplerden olmaları durumu, o zamanlarda Osmanlı devleti ile Lehistan, Ukrayna, Vlahya vs. ülkeleri arasında geçen savaşlar, bir yandan söz konusu bölgede Hıristiyan birliği şuurunun oluşmasına, halkların birbirine yakınlaşması ve birleşmesine hizmet ettiği gibi, öte yandan Osmanlı devleti ile bölge arasındaki manevi bağların kopmasında da belirli bir rol oynamıştır.

Aslında bu Gregoryen topluluğu Gregoryenlik mezhebinden olmaları hasebiyle bütün komşularından farklı bir camia teşkil ediyordu. Yalnız bu ahalinin aynı dinde ve aynı coğrafi ve tarihi şartlar içinde bulunmaları Hıristiyanlık his ve şuurunun teşekkülüne, kuvvetlenmesine imkan vermiştir. Bu ülke ve halkların içinde bulundukları siyasi durum ve sosyal olaylar, aynı coğrafyanın çeşitli bölgelerinde yaşayan ve çok farklı din ve inanç sistemlerine mensup olan Türklerin, din birliği anlayışlarından hareket ederek kardeş ülke, müttefik ülke, düşman ülke vs. kavramlarının şekillenmesinde ve bu kavramları farklı bir şekilde algılamalarında etkili rol oynadığı gibi aynı zamanda muhataplarının tercihinde de belirleyici faktör olmuştur.

Dikkat çeken diğer bir husus da sözünü ettiğimiz Gregoryen Kıpçakların dillerin ‘Tatarca’ olarak adlandırmalarıdır;

Bašlanïyïrlar töräläri ermenilärniŋ ermeni tilindän… Tilindän ermeniniŋ latingä čïχargandïr, latindän polskiygä, a polskiydän bizim tilgä… Ne türlü ki bu bitiktä yazïlïptïr eki türlü til bilä – nemiččä da tatarčä (Garkavets 2003: 765). 

Türkiye Türkçesiyle:
Başlangıçta Ermeni töreleri Ermeni dilinde düzenlenmiştir Ermeni dilinden Latince’ye çevrilmiş, Latince’den Lehçe’ye, Lehçe’den de bizim tile... Bu kitapta yazıldığı gibi Lehçe ve Tatarca olmak üzere iki farklı dilde yazılmıştır. 

A. N. Garkavets bütün bunların haricinde sadece bir iki yerde türkčä (Türkçe) ve türkmän (Türkmen) tabirlerine rastlandığını ama her iki kelime de açık bir şekilde hakir ve tahkiramiz karakter içerdiğini belirtmektedir. Nasıl ki, vaktiyle Mısır Kıpçakları kendi dillerini Türkçe olarak adlandırıyorlar ama Türkiye’dekilerin diline Türkmence diyerek Türkmence’yi kaba ve aşağı buluyorlardıysa (Ercilasun 2007, I: 3), bu Gregoryen Kıpçaklar da kendi dillerine Kıpçakça, Tatarca demişler fakat Türk / Türkçe sözcüklerini farklı algıladıkları için asla Türkçe olarak adlandırmamışlardır.

Yalnız buradaki Tatarca tabiri herhalde daha sonraki dönemlerde Kırım Tatarcasından ve Tatarca ile Kıpçakça arasındaki benzerliklerden haberdar olan tercümanlar sayesinde yayılmış ve yerleşmiş olsa gerektir. Burada bizi ilgilendiren konu, bu Kıpçakların Gregoryenliğe ne zaman intisap ettikleri, nereden geldikleri ve bu kolonilerin ne zaman teşkil edildiği meselesidir.

Kıpçakların Hıristiyanlığın Gregoryenlik mezhebine intisabı, bu mezhebin ana taşıyıcıları olan Ermeni ahalisiyle bir araya gelmeleri ile birlikte başlamış olması gerektir. Araştırmacılara göre Kıpçakların ilk olarak Güney Kafkasya’da boy göstermeleri daha VIII.yüzyılda başlamıştır.

Altay topraklarını terk etmiş olan Kıpçakların bir kolu VII -VIII.yüzyıllarda Batıya doğru hareket etmişler ve VIII.yüzyılda Hazar hanlığı ile ittifaka girerek Güney Kafkasya’ya birkaç kez sefer düzenlemişlerdir (Şaniyazov 1974:45). 

722-723 yıllarında Kıpçakların Arran / Azerbaycan ve Ermenistan topraklarında iken Hazarlar ile birlikte Araplara karşı savaştıkları, 765 yılında da diğer Türk boyları ve yerli ahali ile birlikte Gürcistan’da Araplara karşı savaştıkları bilinmektedir (Buniyatov 1965:109, 115). 

XI.yüzyılda başkenti Ani şehri olan Bagrati Ermeni Beyliği’nin Selçukluların eline geçmesi ile Ermenilerin Kuzey Kafkasya ve Batıya doğru göçleri başlamıştır. Diğer kaynaklardan da pek iyi bildiğimiz gibi, söz konusu dönemlerde Kıpçak konfederasyonu; 
1. Orta Asya bölüğü, 
2. Volga-Yayık bölüğü, 
3. Doneç-Don bölüğü, 
4. Aşağı Dinyeper bölüğü, 
5. Tuna bölüğü olmak üzere beş bölükten ibaret olarak varlığını sürdürmekte (Rasonyı 1939: 409; 1993: 140), dolayısıyla Tuna ile İdil arasında bulunan bütün Kuzey Karadeniz stepleri Kıpçakların elinde bulunmaktaydı (Kudryaşov 1959:14). 

Şu halde, Kuzey Karadeniz sahilleri, Kuzey Kafkasya ve Hazar denizinin kuzey sahilleri Kıpçakların hakimiyetinde bulunması sebebiyle buraya göç eden Ermeniler de doğrudan Kıpçakların hakimiyeti altına girmiş bulunuyorlardı.

Bize göre, Kıpçakların Ermeniler ve onların inançları ile yakından tanışmaları işte bu dönemlerde başlamış olmalıdır. Öte yandan Kuman-Kıpçaklar birinci sınıf atlı asker olmaları sebebiyle, komşu devletler tarafından ücretli asker olarak sık sık davet edilmişlerdir.

Onlar bu sıfatla Lehistan, Macaristan ve hatta Çek (Bohemya) memleketinde de savaşmışlardır. Bu suretle Kıpçakların savaşçı hareket sahaları Orta Asya’da Harezm sınırlarından başlayarak Kafkaslarda Anadolu sınırları, Doğu Avrupa’da İdil Bulgarları, Rus Knezlikleri, Balkanlar’da Bizans, Orta Avrupa’da Lehistan ve Macaristan’a kadar çok geniş bir sahada cereyan etmiştir (Kurat 1992: 74-75). 

Kıpçaklardan bir zümre, 1109 yıllarında Ruslarla yapılan mücadele esnasında yenilgiye uğrayarak eski kudretlerini kaybedince 1118’de başbuğları Atrak’ın kumandasında O’nun damadı olan Gürcü Kıralı II. David’in daveti üzerine Gürcistan’a gelmiş ve kralın hizmetine girmiştir. Gürcü tarihçileri bu olayı şu şekilde anlatmaktadırlar:

“David’in tarihçisinin anlattığına göre kralın yanında metanetle savaşabilecek çok az müfreze bulunmakta, askerlerin çoğunun maneviyatı bozulmuş, orduda Selçuklu ordusunun yenilmezliği üzerine bir efsane yayılmış durumdaydı. Ülke insan gücüne ihtiyaç duymakta, fakat Gürcistan ahalisi devletin ihtiyaç duyduğu asker sayısını vermeye muktedir değildi. Ama kral bu karmaşık sorunu Kuzey Kafkasya’dan Gürcistan’a 40 000 aileden oluşan bir Kıpçak ordusunu davet ederek çok ihtiyatlı ve etkili bir şekilde çözmeyi başarmıştır” 

(Lordkipanidze 1974: 96-97; Murguliya 1971: 44, 47; Söz konusu dönem ve olaylar hakkında daha geniş bilgi almak için bakınız: Marie Félicité Brosset, Gürcistan Tarihi (Eski Çağlardan 1212 Yılına Kadar), çeviren H. D. Andreasyan, yayına hazırlayan E. Merçil, Ankara, TTK, 2003; Ayrıca, Gürcü kaynaklarına göre XI-XIV.yüzyıllarda Kuzey Kafkasya’daki Kıpçaklar hakkında daha geniş bilgiler edinmek için bakınız: Ançabadze Z. V., Kipçaki Severnogo Kavkaza po Dannım Gruzinskih Letopisey XI-XIV vv. / Materialı Sessiyi po Probleme Proishojdeniya Balkarskogo i Karaçayevskogo Narodov, Nalçik, 1960).

Atrak’ın maiyetinde aileleriyle birlikte 300 bini aşan kalabalık bir Kıpçak kitlesi bulunmaktaydı (Kurat 1992: 83-84). Gürcü Kıralı yukarıda belirtildiği gibi bunlardan 40 000 kişilik mükemmel bir (daimi) atlı ordu teşkil ederek Kür nehri kuzeyinde ve Şirvan’da yerleşen Türkmenlere hücum etmiştir (Toğan 1993: 102). 

Gürcülerin bu Kıpçak kuvvetlerine dayanarak Anadolu Selçuklularının hücumlarına karşı koydukları da bilinmektedir (Turan 1965: 174). Kral, Kıpçakların yardımı ile bütün ülkelerin hükümdarları üzerinde korku yaratmış, onlara büyük darbeler indirmiştir. Lordkipanidze, Kıpçakların Gürcistan’ın çeşitli bölgelerinde yerleştirildiğini, onların bir kısmının İç Kartli’de, bir kısmının da hudut bölgesini oluşturan Kuzey Ermenistan ve Ereti’de yerleştirildiğini, onların görevinin devlet sınırlarını korumak ve takviye etmek olduğunu belirttikten sonra şöyle devam etmektedir: 

“Kıpçaklar Gürcistan’da çabuk asimile olmuştur. Onlar Hıristiyan dinini kabul etmişler, Gürcü dilini benimseyerek yerleşik hayata geçmişler ve bu şekilde yerli ahaliyle karışmışlardır” (1974: 98). 

Kıpçakların askeri gücünden yararlanma geleneği müteakip Gürcü Krallarının zamanında da devam etmiştir. F. Kırzıoğlu’nun bilgilerine göre, daha sonra gelen ve “Yeni Kıpçaklar” olarak bilinen Kıpçakların çoğu, Gürcü-Ortodoks kilisesine bağlı olmakla birlikte bir takımı da, 1200’de fethettikleri Ani-Şeddadlı Emirliği ülkesindeki Gregoryen-Ermeni mezhebine girmişlerdir. 

Gümrü’nün güneyinde ve Elegez (Arakaz) dağının kuzeybatı eteğindeki Ertik kasabası yanında, büyük “Kıpçağ” adlı bir Ermeni yerli köyünün bulunması ve burada asıl adı “Kıpçaka Vank” (Kıpçak Manastırı) olup, “Harıc-a Vank” da denilen XIII. yüzyıldan kalma çok güzel bir tapınak ile, Elegez güneyinde, yine XIII. yüzyıldan kalma “Aştarak/Eşterek” kasabası kilisesinin (Başgırt boyu “Eşterek / Heşterek / İşterek kolunun Kıpçaklar ile buraya gelen topluluğundan kalma) ve ayrıca Iğdır’da bir “Kuçakh” (Kıwçakh) köyünün varlığı, Kıpçakların Elegez dağı çevresinde ve Aras’ın sağ tarafında da yayıldıklarını göstermektedir. 

Kıpçakların bir kısmı sonraları değişik sebeplerden ötürü Gürcistan’dan ayrılmış ve Kuzey Kafkasya’daki soydaşlarının yanına gitmişlerdir. 

Görüldüğü üzere, XII-XIII. yüzyıllardan itibaren Kür, Aras, Çoruk boylarına yayılarak bir kısmı Gürcü-Ortodoks kilisesine, diğer bir kısmı da Ermeni-Gregoryen Kilisesine bağlandıkları için Türkçe konuştukları halde sırf “haçperest” olmaları sebebiyle bu Kıpçaklara, Osmanlılara, Rum / Rumiyân denilmesi gibi “Gürcü” veya “Ermeni” denilmesi adet olmuştur (1992: 136-140).

Әliyeva’ya göre, Moğol istilası zamanında Ermenilerin bir kısmı Moğollardan kaçan kalabalık Kıpçak grupları ile birlikte Podolya, Galiçya bölgelerine doğru hareket etmişler, diğer bir kısmı da Moğol ordularının baskısıyla Pereskop’tan geçerek Kırım’a gelmişlerdir (2006: 90). 

Ermeniler özellikle Kefe, Solhat ve Sudak bölgelerinde yoğunlaşmışlar ve bu sefer de Kırım’da yaşayan Kıpçaklar ve Kıpçak kültürü ile karşılaşmışlardır. Garkavets’in çok doğru olarak tespit ettiği gibi, Ermenistan’ı terk etmek zorunda kalan pek çok Ermeni işte bu Kırım’da, Besarabya’da vs. uzun zaman Kıpçaklar ile komşu olarak yaşamışlar ve bunun sonucunda Kıpçak dilini öğrenmişlerdir. 

Ermeniler Kıpçak Türkçesini önce kilise dili, ardından da resmi dil olarak benimsemişlerdir. Öte yandan, bu karşılıklı etkileşimin sonucu olarak Gregoryenliğe intisap etmiş ve kendilerini “Ermeni” olarak adlandırmalarına rağmen Ermenice bilmeyen ve Kıpçak diliyle dua eden Kıpçak asıllı bir Gregoryen grubunun da bulunduğunu dikkatimizden kaçırmayalım. Araştırmalardan, başta Lvov, Kamenets-Podolsk, Lutsk olmak üzere Ukrayna, Lehistan, Romanya, Moldavya’daki vs. Gregoryen cemaatleri tarafından oluşturulan kolonilerin XIV. yüzyılın ilk yarısında, Altın Orda döneminde meydana geldiği bilinmektedir.

Daha sonraları, XV. yüzyılın sonunda Osmanlı Türklerinin Kefe şehrini ele geçirmeleri ile birlikte (1475) buraya koloni akınları da eklenmiştir. Kefe’li “Ermeniler” kütle halinde Kırım, Kefe şehrini terk etmişler ve Ukrayna’nın Podolya ve Galiçya bölgelerinde yaşayan dindaşlarının yanına göç etmişlerdir (Garkavets 2003: 758).

Tercüme, transkripsiyon ve yorumunu İ. A. Abdullin’in yaptığı, 1620’da Agop der Krikor oğlı1 tarafından Ermeni harfleriyle Kıpçakça yazılmış bir muhtırada “Ermenilerin” Kamenets-Podolsk’a göç ettikleri ve yerleştikleri zaman ve tarih hakkında çok muayyen bilgiler bulunmaktadır.

Agop yazısında “Ermenilerin”, muhtıranın yazıldığı 1620 yılından hemen 300 sene önce yani yaklaşık 1320 yılında Kamenest şehrinde yerleştiklerinden söz etmektedir (Abdullin 1971, 3: 118 -121). Agop’un verdiği bu bilgiler Kamenets Gregoryen kolonisinin kuruluşunun XIV. yüzyılın ilk yarısında gerçekleştiği hakkındaki bilgileri bir kez daha doğruladığı gibi, araştırmacı bu bilgilerin sonucunda Kamenets’teki “Ermeni” kolonisinin, Kıpçak dilini Kefe’de öğrenmiş Kefe’li Ermeniler tarafından değil, doğrudan doğruya Kıpçak dilli Ermeniler (yani Gregoryen Kıpçaklar G.A.) olan Ak Saray ahalisi tarafından kurulduğunu ortaya koymuştur (1971, 3: 119).

Zaten metinlerin sadece cüzi bir kısmının sırf Ermeni dilinde yazılmış olması durumu da Kıpçaklar ile birlikte batıya göç eden Ermeni asıllı Gregoryenlerin sayısına işaret etmektedir. Ermenilerin bir kısmı daha kalabalık olan Kıpçakların arasında erimiştir. Fakat XV-XVI. yüzyılın belli dönemlerinde Lvov mahkeme zabıtlarının (Kapral 2003: 741-754), XVI.yüzyılın ikinci yarısında da Kamenets- Podolsk mahkeme zabıtlarının bir kısmının Ermenice düzenlendiği olgusunu dikkate alırsak Ermenilerin diğer bir kısmının da kendi etnik özelliğini muhafaza ettiği anlaşılmaktadır.


Sonuç olarak şunu söyleyebiliriz ki;
Avrupa’nın göbeğinde kendi kolonilerini meydana getirmiş olan ve “Ermeniler” olarak adlandırılan bu topluluk etnik bakımdan saf bir ırk veya milletten ibaret değildi. Töre Bitigi gibi bazı metinler, metinlerde rastladığımız bir takım kültürel veriler, Gregoryenlik’ten önceki bazı milli inanç ve tefekkürlerin muhafazası (Aynakulova 2007: 21-28), bu Kıpçak asıllı Ermenilerin=Gregoryen Kıpçakların, intisap ettikleri Ermeni kültürünün içinde Türk kültürünün en güzel örneklerini de yaşattıklarını göstermektedir. 

Bundan dolayı Podolya, Galiçya, Moldavya, Vlahya vs. gibi Doğu Avrupa’nın çeşitli bölgelerinde yaşamış ve faaliyet göstermiş Gregoryen toplumunun önemli kısmını Hıristiyan fakat Türk asıllı Gregoryen Kıpçakların oluşturduğu kanaatindeyiz.

Bu Gregoryen Kıpçaklar diğer Ermeni grupları ve mensup oldukları Ermeni kültürüyle kaynaşarak bildiğimiz Ermeni harfleriyle yazılmış Türkçe metinlerin meydana getirilmesinde önemli katkıda bulunmuşlardır.



NOTLAR
Agop der Krikor oğlı, Kamenets Kroniği’nin yazarlarından biridir.

KAYNAKÇA:
1. Abdullin İ. A., “Pamyatnaya Zapiska” Agopa na Armyano-Kıpçakskom Yazıke (1620) / Sovetskaya Tyurkologiya, No: 3, 1971.
2. Altınkaynak E., Gregoryan Kıpçak Dil Yadigarları,IQ Kültür Sanat Yayıncılık, 2006.
3. Ançabadze Z. V., Kipçaki Severnogo Kavkaza po Dannım Gruzinskih Letopisey XI-XIV vv. / Materialı Sessiyi po Probleme Proishojdeniya Balkarskogo i Karaçayevskogo Narodov, Nalçik, 1960.
4. Aynakulova G. İ., Gregoryen Kıpçaklar ve Oniki Hayvanlı Türk Takvimi Üzerine / Millî Folklor, Uluslararası Kültür Araştırmaları Dergisi, Yaz,No 74, 2007.
5. Balakayev M., Tomanov M., A. K. Kurışcanov. İssledovaniye po Leksike Starokıpçakskogo Pismennogo Pamyatnika XIII v.-“Tyurksko-Arabskogo Slovarya”//Sovetskaya Tyurkologiya,1971, No 3.
6. Baykara T., Anadolu’nun Tarihi Coğrafyasına Giriş I. Anadolu’nun İdari Taksimatı, Ankara, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 1988.
7. Brosset M. F., Gürcistan Tarihi (Eski Çağlardan 1212 Yılına Kadar), Çeviren H. D. Andreasyan; Notlar ve yayına hazırlayan E. Merçil, Ankara, TTK, 2003.
8. Buniyatov Z., Azerbaycan v VII-IX vv., Baku, 1965.
9. Burnaby F., At Sırtında Anadolu, Çeviren F. Taşkent, İletişim Yayınları, İstanbul, 1999.
10. Caferoğlu A., Türk Dili Tarihi, Enderun Kitabevi, İstanbul, 1984.
11. Canard M., Arminıya / Encyclopedia of İslam (Eİ), I. Cilt, New Edition, Leiden-London, 1960.
12. Chirli N., Algış Bitiği, Ermeni Kıpçakça Dualar Kitabı (An Armeno Kipchak Prayer Book), Haarlem-Netherlands: SOTA Türkistan ve Azerbaycan Araştırma Merkezi, 2005.
13. Daşkeviç Y. R., Armyanskiye Kolonii na Ukraine v İstoçnikah i Literature XV-XIX Vekov (İstoriografiçeskiy Oçerk), Erevan, İzdatelstvo AN Armyanskoy SSR, 1962.
14. Dunlop D. M., The History of the Khazars, 1954.
15. Garkavets A. N., “Kamenetskaya Hronika” Bratyev Svyaşennika Agopa i Aksenta, 1610-1652 / Kıpçakskoye Pismennoye Naslediye I. Katalog i Tekstı Pamyatnikov Armyanskim Pismom, Almatı, “Deşt-i-Kıpçak”, 2002.
16……….………...., Kıpçakoyazıçnıye Armyane i Kıpçakskoye Armyanopismennoye Naslediye XVI-XVII Vekov / Garkavets A.N., Sapargaliyev G.; Töre Bitiği. Kıpçaksko-Polskaya Versiya Armyanskogo Sudebnika i Armyano-Kıpçakskiy Protsessualnıy Kodeks. Lvov, Kamenets-Podolskiy, 1519-1594. Almatı, “Deşt-i Kıpçak”, “Baur”, 2003.
17…….……….…..., Kıpçakskoye Pismennoye Naslediye I. Katalog i Tekstı Pamyatnikov Armyanskim Pismom, Almatı, “Deşt-i-Kıpçak, 2002 (1084 sayfa).
18 ………………..., Kıpçakskoye Pismennoye Naslediye II. Pamyatniki Duhovnoy Kulturı Karaimov, Kumanov-Polovtsev i Armyano-Kıpçakov, Almatı, Kasean / Baur, 2007.
19……….……..…., Zagadoçnıye Ukrainskiye Armyane, Kotorıye Govorili, Pisali i Molilis po Kıpçakski i 400 Let Nazad Napeçatali Pervuyu v Mire Kıpçakskuyu Knigu / Garkavets A.N., Kıpçakskoye Pismennoye Naslediye I. Katalog i Tekstı Pamyatnikov Armyanskim Pismom, Almatı, “Deşt-i Kıpçak”, 2002.
20. Garkavets A. N., Khurshudian E., Armenian-Qypchaq Psalter Written by Deacon Lussig from Lvıv 1575-1580,Ed. by Alexander Garkavets,Eduard Khurshudian,Almatı,“Desht-i Qypchaq”,2001.
21. Garkavets A.N., Sapargaliyev G. Töre Bitiği. Kıpçaksko-Polskaya Versiya Armyanskogo Sudebnika İ Armyano-Kıpçakskiy Protsessualnıy Kodeks, Lvov, Kamenets-Podolskiy, 1519-1594, Almatı, “Deşt-i Kıpçak”, “Baur”, 2003.
22. Grigoryan V. R., Aktovıye Knigi Armyanskogo Suda Goroda Kamenets-Podolska / İstoriçeskiye Svyazi i Drujba Ukrainskogo i Armyanskogo Narodov, Erevan, İzdatelstvo AN Armyanskoy SSR, 1961.
23….….……….…..., İstoriya Armyanskih Koloniy Ukrainı i Polşi (Armyane v Podoliyi), Erevan, İzdatelstvo AN Armyanskoy SSR, 1980.
24..….……..………., Ob Aktovıh Knigah Armyanskogo Suda Goroda Kamenets-Podolska (XVIXVII vv.) / Vostoçnıye İstoçniki po İstorii Narodov Yugo-Vostoçnoyi Tsentralnoy Yevropı I, (Pod Red. A. S. Tveritinovoy), Moskva, İzdatelstvo Nauka, 1964.
25. Grousset R., Başlangıcından 1071’e Ermenilerin Tarihi, Çeviren S. Dolanoğlu, İstanbul, Aras Yayınları, 2005.
26. Grunin T. İ., Dokumentı na Polovetskom Yazıke XVI v. Sudebnıye Aktı Kamenets-Podolskoy Armyanskoy Obşinı. (Transkriptsiya, perevod, predisloviye, vvedeniye, grammatiçeskiy kommentariy i glossariy T. İ. Grunina), Moskva, “Nauka”, 1967.
27. Ercilasun A. B., Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri, Ankara, Akçağ AŞ., 2005.
28. Ercilasun A. B., Türk Dünyasının Entegrasyonunda Dilin Rolü / Gazi TÜRKİYAT, Türklük Bilimi Araştırmaları Dergisi, Güz, 2007, I.
29. Ergin M., Türklerde Yazı ve Alfabeler, Ankara, TDEK, 2. cilt, 2. baskı, 1992.
30. Әliyeva L. A., Qıpçaqlar vә Azәrbaycan (Etnogenez Kontekstindә), Bakı, Bakı Universiteti Nәşriyyatı, 2006.
31. Faulmann C., Yazı kitabı Tüm Yerkürenin Tüm Zamanların Yazı Göstergesi ve Alfabeleri, Çeviren I. Arda, İstanbul, Türkiye İş Bankası Kültür Yayını, 2001.
32. Katanov N. Ö., Etnografiçeskiy Obzor Turetsko-Tatarskih Plemen, Kazan, 1894.
33. Kapral M., Pravovoye Ustroystvo Armyanskoy Obşinı Lvova v XIV-XVIII vv. Obzor Dokumentov/ Garkavets A.N., Sapargaliyev G., Töre Bitiği. Kıpçaksko-Polskaya Versiya Armyanskogo Sudebnika i Armyano-Kıpçakskiy Protsessualnıy Kodeks, Lvov, Kamenets-Podolskiy, 1519-1594, Almatı, “Deşt-i Kıpçak”, “Baur”, 2003.
34. Kasapoğlu Çengel H., Ermeni Harfli Kıpçak Türkçesiyle Yazılmış TÖRE BİTİĞİ ve Eserdeki TÖRE, YARGI, BİTİK Terimleri Üzerine, Gazi TÜRKİYAT Türklük Bilimi Araştırmaları Dergisi, Güz, 2007, No: 1, s. 77-95.
35. Kırzıoğlu M. F., Yukarı-Kür ve Çoruk Boyları’nda Kıpçaklar. İlk Kıpçaklar (M.Ö. VIII - M.S. VI.ve Son Kıpçaklar (118, 1195) İle Ortodoks - Kıpçak Atabekler Hükümeti (1267-1578) (Ahıska / Çıldır Eyaleti Tarihi’nden, Ankara, TTK, 1992.
36. Koçaş S. M., Tarihte Ermeniler ve Türk-Ermeni İlişkileri, Ankara, Altınok Matbaası, 1967.
37. Köprülü M. F., Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul, Ötüken Yayınları, 1984.
38. Kraelitz-Greifenhorst F., Ermeni Harfleriyle Türkçe Hakkında Araştırmalar, Çeviren H. T. Karateke, Kebikeç, No 4, 1996.
39. Kudryaşov K. V., Borba Rusi s Koçevnikami Priçernomorskih Stepey / Kudryaşov K. V., Pro İgorya Severskogo, Pro Zemlyu Russkuyu, Moskva, 1959.
40. Kurat A.N., IV.-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri, Ankara, Murat Kitabevi, 1992.
41. Kurışcanov, K İstorii İzuçeniya Razgovornoy Reçi Kıpçakov XIII-XIV vv. // İzvestiya AN KazSSR, Seriya Obşestvennıh Nauk, 1970, No 6.
42. Kut A. T., Ermeni Harfleriyle Basılmış Türkçe Destanlar I, Halk Kültürü,1984 /3,İstanbul, 1984.
43. Kut A.T., Ermeni Harfleriyle Basılmış Türkçe Halk Kitapları,Halk Kültürü, 1984/1,İstanbul,1984.
44. Lordkipanidze M. D., İstoriya Gruzii XInaçale XIII v.v., Tbilisi, Metsniereba, 1974.
45. Murguliya N. P., K Voprosu Pereseleniya Polovetskoy Ordı v Gruziyu // İz İstoriyi Ukrainsko-Gruzinskih Svyazeyi, AN Ukrainskoy SSR, Kiyev, İnstitut İstoriyi, 1971.
46. Pamukçiyan K., Ermeni Harfli Türkçe Elyazması Bir Destan/Halk Kültürü,1984/3,İstanbul, 1984.
47. Pamukçiyan K., Ermeni Harfli Türkçe Metinler, Aras Yayını, İstanbul, 2002.
48. Pamukçiyan K., İkinci Sultan Mahmud’a Dair Ermeni Harfli Türkçe Dört Manzum Methiye / Belleten, C., LIV, Sayı 209-211, s. 1053-1071, Ankara, TTK, 1991.
49. Pritsak O., Kıpçakça / Tarihi Türk Şiveleri, Derleyen Mehmet Akalın, Ankara, Atatürk Üniversitesi Yayınları, No 551, 1979.
50. Rasonyı L., Tarihte Türklük, Ankara, TTK, 1993.
51 Rasonyı L.Tuna Havzasında Kumanlar/Belleten, III.Cilt,Sayı 11/12, s.401-422,Ankara,TTK,1939.
52. Şaniyazov K. Ş., K Etniçeskoy İstoriyi Uzbekskogo Naroda, (İstoriko-Etnografiçeskoye İssledovaniye na Materialah Kıpçakskogo Komponenta), Taşkent, “Fan”, 1974.
53. Toğan A. Z. V., Azerbaycan / İslam Ansiklopedisi (İA), C. II., İstanbul, 1993.
54. Turan O., Selçuklular Tarihi ve Türk-İslam Medeniyeti, Ankara, 1965.
55. Tümer G., Küçük A., Dinler Tarihi, Ankara, Ocak Yayınları, 1997.
56. Uras E., Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, İstanbul, 1987.
57. User H. Ş., Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri, Ankara, Akçağ, AŞ., 2006.
58. Vostoçnıy Turkestan v Drevnosti i Rannem Srednevekovye: Etnos, Yazıki, Religii, Redaktor A.A. Pimenov, Moskva, Nauka, Glavnaya Redaktsiya Vostoçnoy Literaturı, 1992.
59. Zajaczkowskı A., Karaims in Poland. History, Language, Folklore, Science, Panstwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa Mouton & Co, La Haye-Paris, 1961.
60. Garkavets A. N., http://www.qypchaq. unesco.kz
61 ……………….., http://www.qypchaq.unesco. kz/Qypchaq_Languages_Rus.htm
62. ……………….., http://www.qypchaq.unesco. kz/Garkavets-En.htm vs...
pdf:

___________________

*WRITTEN MONUMENTS OF TURKIC LANGUAGES:

1-Alexander Garkavets. Qypchaq Written Heritage. Volume I. Catalogue and Texts of Monuments Written in Armenian Script. Russian Version.– Almaty: Desht-i Qypchaq, 2002.– 1084 p.
2-Alexander Garkavets. Qypchaq Written Heritage. Volume II. Monuments of Spiritual Culture. Russian Version.–Almaty: KASEAN; BAUR, 2007. - 912 p.
3-Alexander Garkavets. Qypchaq Written Heritage. Volume III. Qypchaq Dictionary.–Almaty: Baur, KASEAN, 2010. – 1802 pages
4-Alexander Garkavets. Qypchaq Dictionary. A Separate Edition. – Almaty: Almatykitap Baspasy, 2011. – 1802 pages.
5-Alexander Garkavets. Codex Cumanicus: Qypchaq-Cuman-Polovets texts XIII-XIV centuries. -
Almaty: Desht-i Qypchaq, Baur, 2004. - 60 pp.
6- Alexander Garkavets. Armeno-Qypchaq manuscripts in Ukraine, Armenia, Russia: Catalogue. 
Second, revised edition. - Almaty: Desht-i Qypchaq, 2002.
7-Qypchaq-Polish version of the Armenian Code of Laws and Armeno-Qypchaq Code of Practice, 1519-1594 / Ed. by Alexander Garkavets and Ghairat Sapargaliev.- Almaty: Desht-i Qypchaq, 2003.– 792 pp.
8-Armenian-Qypchaq Psalter written by deacon Lussig from Lviv, 1575/1580.
9-Urum play about Ashykh Garib. Urum texts from Mariupol’. Urum Gospel from Greek village Karakuba in Crimea. Fragments
10-Turkic Runic and Greek inscriptions on vessels of so-called «Attila treasure» from Nagy-Szent-Miklos, Romania

HEPSİ LİNKTE:

..............

*"Ancaq erməni etnonimi ilk dönəmlərdə bugünkü haylara de­yil, tamamilə başqa dilə və mədəniyətə mənsub subar türklərinin er­men adlı boylarına aid olmuşdur."

Haylar necə erməni oldu? Prof.Dr.Firudin Ağasıoğlu Celilov

/ link

*Turkic tribal divisions were also called Arman/Erman/Ermen

How Hays Became Armenian Prof.Dr.Firudin Ağasıoğlu Celilov

/ link

* THE ARMENIANS IN HISTORY AND 

THE ARMENIAN QUESTION by ESAT URAS - PDF:

.......

* Gregoryen Ermeniler , Kıpçak Türk'ü mü?: / link

* Armeno-Kıpchak: / link

* Algiş Bitig : / link

* KIPCHAKS / link

* Armeno-Kipchak Texts in the Alchemical Treatise by Andrzej Torosowicz (17th Century) / link

* Kypchak-Armenian Language of Armenian Community from Southern and Western Ukraine/ link

........

* Bazı kaynaklarda ise bundan farklı olarak Ermenilerin kökeninin Urartulara dayandığı tezi iddia edilmektedir. Fakat günümüzde artık bu tezin geçerliliği kalmamıştır çünkü Ankara Üniversitesi Antropoloji Bölümü öğretim üyesi Prof. Dr. Erksin Güleç ile Doktora Öğrencisi Araş. Gör. Ayşen Açıkkol’un yaptığı çalışma ‘Urartularla akraba oldukları’ yönündeki Ermeni tezlerini bilimsel açıdan çürütmüştür.

Ermeniler, 8–7. yüzyıllar arasında Doğu Anadolu ve Kafkaslarda güçlü bir uygarlık kuran Urartularla tarihsel köken açısından akraba olduklarını, Van başta olmak üzere Urartu hegemonyası altında bulunan toprakların kendi yurtları olduğunu iddia etmekteydi. Bu tez, arkeolojik ve dilbilimsel açıdan geçmişte çürütülmüştü. Şimdi de iddianın gerçeği yansıtmadığı antropolojik açıdan ispat edildi. Bunun öncesinde ise ilk defa dil farklılığından hareketle Ermeniler’in Urartuların devamı olamayacağı kanıtlanmıştır.

Gregoryen mezhebinin kurucusu olan Aziz Gregor, Hay kavmine mensup değildir, Partlı’dır (Partlar Dış-İskitler'dir, yani Türk'tür-SB). Yine Arsasid hanedanı ve Tiridat da Fars kökenlidir. Bu konuda tarihçilerin büyük çoğunluğu hemfikirdir. Bunun yanı sıra Aziz Gregor’un Türk olduğunu hattâ Dede Korkut’la aynı kişi olduğunu iddia edenler de vardır. Dahası Haylar’ın yazı dilleri olmadığından, Aziz Gregor Hıristiyanlık’ı yaymak için Grekçe ve Süryanice’yi kullanmıştır. Ayrıca yine bu dönemde Türkçe’nin Gregoryen dinî eğitiminde oynadığı role de dikkat çekmek gerekir.

Hicri 1031 yılında Osmanlı padişahının Ankara ve Kayseri sancakbeylerine hitaben yazdığı bir fermanda, Anadolu’daki Gregoryen Türk ailelerinin çocuklarının, Gregoryen kilisesindeki Ermeni papazlarca ayartılıp eğitim bahanesiyle manastırlara götürüldüğü ve buralarda asimile edilerek Ermenileştirildiği ve ahalinin bu durumdan kaynaklanan şikayetlerinin giderilmesi belirtilmektedir.

Bir diğer örnek ise kişi adlarının değişiminde gözlemlenmektedir. Önceleri ana dillerini olduğu gibi kişi adlarını da, hatta kilise görevlisi olan Türkler dahil olmak üzere, korumayı başaran Gregoryen Türk toplulukları, daha sonra zamanla Hay (Ermeni) adları almaya başlamışlardır.

Sonuç olarak denebilir ki, Gregoryen Kilisesi’nin Ermenilerin milli kilisesi olduğu tezi, mono milliyetçi Ermeni milli yapılanmasını güçlendirmek için ortaya atılmıştır. Bugün Gregoryen inançlı Ermeni milleti içinde Hay kavmi dışındaki Türk, Pers, Grek, Süryani ve Partlı gibi diğer etnik grupları görmüyor isek bu, Ermenilerin mono milliyetçilik ve buna bağlı asimilasyon ve etnik temizlik politikaları sebebiyledir. 

Özetlemek gerekirse; Ermeniler, Gregoryen cemaatinin ürettiği her türlü kültür değerini Ermenilik adına sahiplenmiş ve Hay etnik kimliği dışındaki toplumları ya zorla asimile etmiş ya da bölgeden sürmüştür. Bu tarihî gelişim seyri içerisinde, Bulgar Türkleri’nin Slavlaşmasına benzer bir şekilde Gregoryen inançlı Türklerin ‘Hay’laşması süreci yaşanmıştır.

Bir Başka Açıdan Ermenilerde Din - Yıldız DEVECİ BOZKUŞ

ERMENİ ARAŞTIRMALARI, Sayı 14-15, Yaz - Sonbahar 2004

link

........

‘Ermeno-Kıpçak’ dedikleri mavi gözlü Ermenilerin ataları 

Kıpçak Türkü'dür.

Kıpçakların Türklüğü gözardı edilemeyen bir gerçektir, 

lakin Türk'ü silip ona bile sahip çıkıyorlar....

Saygılar,

SB.

KIPCHAK TURKS.

YOU CAN'T WRITE ABOUT HISTORY WITHOUT TURKS.

İlgili diğer yazılar:
AKDAMAR- HIRİSTİYAN KIPÇAK TÜRKLERİ'NİNDİR
GREGORYEN KIPÇAKLAR VE ONİKİ HAYVANLI TÜRK TAKVİMİ ÜZERİNE
Öşvank Kilisesi ve Manastırı
KUMAN-KIPÇAK / CUMAN-KIPCHAK
KUMAN-KIPÇAK / CUMAN-KIPCHAK

____________________________________

____________________________________