kamennaya etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
kamennaya etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

3 Nisan 2016 Pazar

Turkish Tashbaba Gravestone



ANCIENT TURKIC STONE STATUES AT TUURA-SUU, KYRGYZSTAN



Fully and partially preserved ancient Turkic stone statues discovered by the Kyrgyz archaeologists at Tuura-Suu, Issyk-Kul Region, Kyrgyzstan, are described with reference to the burial practices of the ancient Turks during the time when the Western Turkic and Tyurgesh states existed in the Tien Shan and Zhetysu. On the basis of archaeological parallels to the artifacts shown on the statues, their chronology and cultural attribution are assessed, and their diagnostic features are specified. The completely preserved statue showing a figure in man’s clothes and with weapons may be that of a high-ranking female warrior.



Introduction

Stone statues of ancient and medieval nomads (known as “stone babas”) in the vast areas of Eurasian steppes have long been attracting the attention of travellers, researchers of archaeological sites, and scientists. Medieval stone statues with the appearance of male warriors, women, and rarely even children are rather widely distributed in the mountains and valleys of the Tien Shan, on the territory of Kyrgyzstan and the Xinjiang Uyghur Autonomous Region of China, as well as in the Kazakhstan steppes. Such archaeological sites were first discovered in the Tien Shan in the early 19th century (Vinnik, 1995: 160).


In 1856, the stone statues located on the Issyk-Kul Lake coast were examined and sketched by C.C. Valikhanov, a Kazakh researcher and traveller. According to his description, faces “with tremendous mustaches” that “resembled the Mongolian type” and “a sort of a bowl” in the right hand were depicted on studied stone babas (Valikhanov, 1984:341–342).


In 1857, several statues located in the Tyup River valley to the south of the Issyk-Kul Lake were examined by P.P. Semenov-Tian-Shansky, a Russian researcher (Semenov, 1946: 182–183), who attributed them to the time when the Tien Shan was inhabited by the Wusun people. Later, in the second half of the 19th century, individual stone statues in the southern part of the Issyk-Kul Basin were examined or referred to in works by some Russian lovers of the antique who worked in the area (Vinnik, 1995: 162–164).


In 1890s, a considerable contribution to the study of various archaeological sites, including those pertaining to the culture of the Ancient Turks, was made by V.V. Bartold, who discovered, among others, the stone statues, some of which were located in the Issyk-Kul Basin. These sites included sculptures located on the west side of enclosures. V.V. Bartold provided a fairly accurate chronology and cultural attribution of the stone statues: “… figures with a sword in one hand and a bowl in the other were raised by the Turks in the 7th–8th centuries”. According to him, the custom of raising such sculptures was preserved for several more centuries after this period (Bartold, 1966a: 38–39).


Subsequently, V.V. Bartold summarized, in a special article, data known by that time from the written records and archaeological materials; here he suggested that the stone statues pertained to funeral sites of the ancient Turkic nomads (Bartold, 1966b).


In 1930–1950s, the archaeological expeditions led by A.N. Bernshtam worked in the territory of Kyrgyzstan, including the Issyk-Kul Basin, where several earlier unknown ancient Turkic sculptures were discovered. Among these, the statues with representations of sabers and daggers stood out. A.N. Bernshtam has dated the period of operation of these ancient Turkic cultural sites back to the 6th–8th centuries (1952: 79–81, 88, fig. 42, 43).


In 1950s, several stone sculptures were discovered in the Issyk-Kul Basin by the members of the Kyrgyz archaeological and ethnographic expedition (Vinnik,1995: 172–173). In the 1960s, the stone statues from the Zhetysu and Tien Shan, studied by that time, were analyzed and published by Y.A. Sher in his monograph. He proposed his own version of their classification and mentioned finding some sculptures at the burial-enclosures (Sher, 1966: 40).


In the same years, D.F. Vinnik started studying the sculptures. Many stone sculptures were brought to local historical and school museums; unfortunately, the locations of the discoveries were not always recorded. D.F. Vinnik best tracked the history of the study of stone babas in Kyrgyzstan (Vinnik, 1995).


In the 1970s, these sites were researched by V.P. Mokrynin, who made some additions to the earlier proposed classification of the statues. This researcher placed special emphasis upon studying sculptures depicting three-horned headdresses. According to Mokrynin, some of these sculptures are artifacts of the Ephtalite peoples (Mokrynin, 1975; Mokrynin, Gavryushchenko, 1975).


Over the last few decades, the stone statues in the Tien Shan have been studied by other researchers, including K.S. Tabaldiev and Y.S. Hudiakov. During excavations of the Ala-Myshyk burial ground, they discovered burial-enclosures made of rocks, and stone sculptures (Tabaldiev, Hudiakov, 2000: 66–70). The results of studies spanning the last decades were embodied in monographs, in which the materials on ancient Turkic stone statues and burial-structures were analyzed (Tabaldiev, 1996: 60–82; 2011: 130–143; Hudiakov, Tabaldiev, 2009: 68–87).


In the 1990–2000s, summary studies devoted to these sites located in cross-border regions of Kazakhstan and Eastern Turkestan were published (Hudiakov, 1997; Ermolenko, 2004: 22–31; Dosymbaeva, 2006: 25–51, 87–119). In recent years, earlier unknown ancient Turkic burial structures and stone statues have been studied in various regions of Kyrgyzstan, including the Issyk-Kul Basin (Sulaimanova, 2005, 2007; Moskalev, Soltobaev, 2008). The researchers continue to discover such sites. Several interesting finds were discovered in Tuura-Suu, to the south of the Issyk-Kul Lake.



Circumstances of discovery of stone statues at Tuura-Suu

While moving along the expeditionary route around the Issyk-Kul Lake, in August 2014, the authors of this article inspected three stone statues raised in the local schoolyard in Tuura-Suu, located in a mountain valley to the south of the lake. Of special interest are two of them, found within the limits of this location. One stone statue in good preservation was located on the southern edge of the village on the left-bank Tuura-Suu River terrace, on the surface of a slightly sloping earth mound resembling a tumulus. It was positioned face down in the ground. Only the back of the head and a part of the back of the statue, blackened with the passage of time, could be seen on the surface. The sculpture was excavated by students from the archaeological team headed by K.S. Tabaldiev, with the participation of a teacher and students from the local village school. Later, the Tuura-Suu residents objected to the continuation of excavations at the statue’s location, because the mound surface had been in use as a cemetery for some time, and thus contained graves from modern times.


The head of the second sculpture was discovered a few years ago, during the construction of a pise building in the area of a farmyard situated at approximately 30 m to the north of the mound where the first statue was found. Carrying on excavations at the location of this find proved to be impossible as well, since it was occupied by a modern building. Unfortunately, attempts to find the main part of this sculpture have not met with success. No stone structures pertaining to commemorative sites near which stone statues could be located have been revealed either.


One more statue, made of a massive stone slab, was discovered in the neighborhood of Tuura-Suu. All three sculptures were installed by local residents on stone and concrete pedestals in the local schoolyard.



Description of stone statues

A massive stone head, depicting a man of impressive appearance, is the only preserved part of the first statue (Fig. 1). Arched brows are marked in a low bas-relief; narrow, long slanted eyes, a straight nose, a neatly trimmed mustache, tightened lips, and a clean-shaven chin are shown on the large oval face. Small semicircular adornments, probably earrings or earclips, are depicted at the lower portions of the large ears lobes. A headdress, most likely a leather hat with an oval top, a decorative strip with a downturned corner located on its front portion, and wide earpieces tightly fitting against the temples and back of the head, is represented in a rather realistic manner. The ends of the earpieces are fastened with straps tied together on the back of the headdress. The height of the preserved portion of the sculpture is 60 cm; its width is 33 cm. All elements of the statue are rendered very accurately and vividly: they are indicative of high professional skill in the sculptor who made this statue.






Fig. 1. Head of a stone sculpture and its drawings in full faceand in profile.



Another stone statue is fully preserved. It depicts an adult man sitting “in an oriental manner”, crossing his legs (Fig. 2).




Fig. 2. Stone statue and its drawings in full face  and in profile. 



A hat with a spherical top, a horizontal strip on the front portion, and wide earpieces, turned up and fastened from the back, is represented on the head. A rather young, nice-looking face is depicted, on which arched brows, a straight nose, narrow lips, and a smooth oval chin are marked. The absence of a mustache, which is a typical feature of most ancient Turkic male warriors, is rather unusual. Small earrings or earclips are depicted in the lower portions of the ears. A necklace in the form of a narrow strip is shown on the front, open part of the neck. Long hair combed on both sides and falling on top of the shoulders is represented on the head. Clothes open at the shoulders, most probably, a double-breasted robe, are shown on the body. Cuffs along the breasts of the robe on the bosom are rendered by means of wide strips. 


The person holds a vessel resembling a wide-pan metal mug at the arch handle with his right hand, while his right arm is bent at the elbow. The left hand is also bent at the elbow, and its palm is located at the abdomen, below the mug. Turn-back cuffs are outlined on both sleeves. A belt with a buckle, a few plates, and clips, plus a saber in a sheath with two loops, suspended from it by two straps, are depicted around the waist. The saber has a smoothly curved blade, a straight guard, and a handle with a finial bent towards the cutting edge. Pouches of different shapes suspended from the belt decorated with plates are shown as well. Probably one of them is intended as a tinderbox. A pouch with a tinderbox suspended from the belt on the right side of a depicted person is generally represented on the ancient Turkic statues. Legs in soft knee-boots, crossed as if the person is sitting cross-legged “in the Turkish manner” are depicted at the lower portion of the sculpture. Flaps of the upper garments spread sideways are shown on the sides of the figure. The sculpture’s height is 152.5 cm, its width is 52.5 cm.


The statue is made with great skill. The figure is represented in proportion, while some individual characteristics of the depicted person are emphasized. One may suggest that this statue as well as the sculpture, only the head of which is preserved, has been made by a talented sculptor, whose artistry noticeably exceeded the common level of ancient Turkic stone cutters who made statues. Ordinary sculptures are crude stone slabs, on which the face, the right arm, bent at the elbow, with the hand holding a vessel, the left arm and a belt are represented.



Fig. 3. Schematic stone statue and its drawing


One more statue is made of a massive stone slab (Fig. 3). Its height is 105 cm, and its width is 45 cm. The sculpture has a large head. Arched brows, slanted eyes, a straight nose, and a mustache are depicted on the face. A bowl is shown in the hand of the right arm, bent at the elbow. The left arm and a horizontal band representing a belt are discernible on the statue. Not all elements of this statue are adequately visible. It can be attributed to rather common, schematic ancient Turkic statues known in the Tien Shan and Zhetysu.



Chronology, cultural attribution, and interpretation of statues

The chronology issues of anthropomorphic stone statues in the Tien Shan and Zhetysu have been repeatedly reviewed by researchers of medieval archaeological sites on the territory of Kyrgyzstan, Kazakhstan, Central Asia, and Xinjiang Uyghur Autonomous Region of China (Bartold, 1966b; Sher, 1966: 22–29, 40; Mokrynin,1975; Hudiakov, 1997). Various views were expressed with respect to the time of their occurrence and cultural attribution. In the past, many researchers interpreted stone statues as “sepulchral figures” on the graves (Radlov, 1989: 431–436). Eventually, it was established that the sculptures were installed in the ancient Turkic commemorative complexes. The ancient Turkic stone statues are often traditionally referred to as “balbals” in scientific and popular and scientific literature on the archaeology of Kyrgyzstan (Bernshtam, 1952: 79).


In the 1960s, the researchers of the medieval sites in Central Asia established that this term referred to stone slabs placed in a row near commemorative enclosures (Kyzlasov, 1966: 207). It has been ascertained as a result of excavations in the Tien Shan that some stone statues were located in the vicinity of square or rectangular commemorative enclosures made of stone slabs and rocks (Sher, 1966: 14; Mokrynin, 1986: 109–110; Tabaldiev, Hudiakov, 2000: 67–68).

Apparently, the characteristic features of their appearance, including the posture and depicted artifacts of the intact stone statue and the broken-off head of the second statue discovered in Tuura-Suu, suggest that these sculptures pertain to the ancient Turkic culture. On the basis of their perfect workmanship, these sculptures could have been made in the 7th–8th centuries AD, when the sculptural techniques of the Western Turks and Tyurgesh reached a rather high level of development (Hudiakov, Tabaldiev, 2009: 77). A schematic stone statue from Tuura-Suu can pertain to a wider time span of the Early Middle Ages (Tabaldiev,1996: 65).


A rather nice-looking, “womanly” face without a mustache, as well as with long hair hanging to the shoulders, represented on the fully-preserved, threedimensional sculpture from Tuura-Suu, along with the representation of a necklace, made some interested local people lean towards the supposition that this statue could depict a young woman, even though men’s clothing and a bladed weapon on a warrior’s belt decorated with plates were shown. However, long hair falling on top of the shoulders cannot serve as a distinguishing feature of women, since ancient Turkic men wore their hair long too, as evidenced by images of ancient Turkic warriors in some records of the visual arts (Hudiakov, Tabaldiev, Soltobaev, 1997); although the Western Turks often tied their hair into numerous small braids. Besides, men were depicted with a mustache.


Among the Western Turkic and Tyurgesh stone statues, a considerable number of women’s sculptural images are represented. Typical features involve socalled three-horned headdresses, as well as earrings, necklaces, and shoulder clothes without a belt. These persons hold vessels in their hands (Sher, 1966: 22–29). The sculptural images of women are much rarer at the commemorative sites of the Eastern Turks in Sayan-Altai and Mongolia. Sometimes female breasts were marked on the stone statues (Hudiakov, Belinskaya, 2012: 127–128). The Tuura-Suu sculpture significantly differs from the ordinary ancient Turkic female statues found in the Tien Shan and Zhetysu by type of formation and range of artifacts. Among the artifacts shown, only the necklace can be attributed to woman’s adornments. If this statue actually represents a woman, this should be recognized as a very rare, exceptional case. A high-ranking Turkic female warrior could be a prototype for this statue (Ermolenko, 2004: 64).


Note that female warriors act as independent literary and historical characters in the heroic epic and historical legends of many Turkic and Mongolian peoples of the Central Asian historical and cultural region. These materials date back to the Middle Ages. The deeds of Banu-Chechek (Banu Çiçek-SB), a high-ranking warrior maiden who arranged trials and fought against her bridegroom as an equal, are described in an Oguz epic legend. According to V.P. Darkevich, the scenes from this legend are represented on a silver ladle manufactured in Khazaria in the 8th–9th centuries and found in the Kodsky town in Western Siberia (1974). The motifs of a warrior maiden fighting against her bridegroom are also presented in epic legends of some present-day Turkic peoples, including the Azerbaijani, Turks, and Turkmens (Korogly, 1975: 72).


Such warlike female characters are present in the epic poem of the Sayan-Altai Turkic peoples (Maadai Kara, 1973: 256, 414). The Kyrgyz heroic epic poem “Manas” contains a colorful description of a combat before a battle, when a young Kalmyk female warrior, a “dashing” Saikal, fought arms in hand against Manas himself, the Kyrgyz leader, an epic warrior and national hero (Manas, 1988: 361–371). “Zhanyl Myrza”, another Kyrgyz epic legend, narrates a high-ranking woman, the leader of the Noiguts, a Kyrgyz tribe, who, in the course of her rule, commanded forces and fought against the Dzungars. As supposed by A.A. Asankanov, a known Kyrgyz scientist, this woman ruled the Noiguts in the 17th century (2010: 34–35).



Conclusions


The head of a male statue from Tuura-Suu renders a typical appearance of an ancient Turkic man with a mustache, wearing a headdress. On the basis of its size, this statue should be markedly larger than the fully preserved one. On the basis of the appearance of the analyzed sculptures and conditions of their discovery, both of them could pertain to ancient Turkic commemorative statues of the same chronological period, when a high level of sculptural techniques was reached. In terms of workmanship, these sculptures noticeably exceed stone statues, common for the ancient Turkic culture of that time, one of which has also been discovered in the neighborhood of Tuura-Suu.


The analysis of the ancient Turkic sculptures discovered in Tuura-Suu has allowed clarification of their cultural attribution and the chronological period when they could have been made and mounted. The studies of these sites can be important evidence of the fact that ancient Turkic sculptors could reach a very high level of workmanship, coming close to the creation of three-dimensional sculptures. The assumption made above, that one statue from Tuura-Suu may represent an ancient Turkic female warrior, is consistent with the folklore sources of many Turkic peoples of the Central Asian historical and cultural region. This suggests possible participation of some women from the ancient Turkic ruling elite in the military function of the nomadic societies in the Western Turkic and Tyurgesh states.



Y.S. Hudiakov - Novosibirsk State University Russia
K.S. Tabaldiev - Kyrgyz-Turkish Manas University Kyrgyzstan
A.Y. Borisenko - Novosibirsk State University Russia
Z. Orozbekova - Novosibirsk State University Russia
* Research performed under the Project (No. 2718) for state scientific work and under the basic part of the public contract of the Ministry of Education and Science of the Russian Federation. Copyright © 2015, Siberian Branch of Russian Academy of Sciences, Institute of Archaeology and Ethnography of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences. Published by Elsevier B.V. All rights reserved.

References:
* Asankanov A.A. 2010 Kyrgyzy Sintszyana (KNR). Bishkek: Biyitik.
* Bartold V.V. 1966a Otchet o poezdke v Srednyuyu Aziyu s nauchnoi tselyu 1893–1894 gg. In Sochineniya, vol. IV. Moscow: Vost. lit.,pp. 21–91.
* Bartold V.V. 1966b K voprosu o pogrebalnykh obryadakh turkov i mongolov. In Sochineniya, vol. IV. Moscow: Vost. lit., pp. 377–396.
* Bernshtam A.N. 1952 Istoriko-arkheologicheskie ocherki Tsentralnogo Tyan-Shanya i Pamiro-Alaya. Moscow, Leningrad: Izd. AN SSSR. (MIA; No. 26).
* Darkevich V.P. 1974 Kovsh iz Hazarii i tyurkskiy geroicheskiy epos. KSIA, iss. 140: 28–32.
* Dosymbaeva A. 2006 Zapadnyi Tyurkskiy kaganat: Kulturnoye naslediye kazahskikh stepei. Almaty: Tyurk. naslediye.
* Ermolenko L.N. 2004 Srednevekovye kamennye izvayaniya kazakhstanskikh stepei (tipologiya, semantika v aspekte voyennoi ideologii i traditsionnogo mirovozzreniya). Novosibirsk: Izd. IAE SO RAN.
* Hudiakov Y.S. 1997 Materialy drevnetyurkskoi kultury v Vostochnom Turkestane. In Istochniki po istorii Respubliki Altai. Gorno-Altaisk: Gorno-Alt. inst. guman. issled., pp. 235–247.
* Hudiakov Y.S., Belinskaya K.Y. 2012 Stone Statue of Ailyan, Gorny Altai. Archaeology, Ethnology and Anthropology of Eurasia, vol. 1: 122–130.
* Hudiakov Y.S., Tabaldiev K.S. 2009 Drevniye tyurki na Tyan-Shane. Novosibirsk: Izd. IAE SO RAN.
* Hudiakov Y.S., Tabaldiev K.S.,
* Soltobaev O.A. 1997 Novye nakhodki predmetov izobrazitelnogo iskusstva drevnikh tyurok na Tyan-Shane. Rossiyskaya arkheologiya, No. 3: 142–147.
* Korogly K. 1975 Oguzskiy epos (sravnitelnyi analiz). In Tipologiya narodnogo eposa. Moscow: Nauka, pp. 64–91.
* Kyzlasov L.R. 1966 O znachenii termina “balbal” drevnetyurkskikh nadpisei. In Tyurkologicheskiy sbornik: K shestidesyatiletiyu A.N. Kononova. Moscow: Nauka, pp. 206–208.
* Maadai-Kara: Altaiskiy Geroicheskiy Epos. 1973 Moscow: Nauka.
* Manas: Kirgizskiy Geroicheskiy Epos. 1988 Bk. 2. Moscow: Nauka.
* Mokrynin V.P. 1975 O zhenskikh kamennykh izvayaniyakh Tyan-Shanya i ikh etnicheskoi prinadlezhnosti. In Arkheologicheskiye pamyatniki Priissykkulya. Frunze: Ilim, pp. 113–119.
* Mokrynin V.P. 1986 Po sledam proshlogo. Frunze: Kyrgyzstan.
* Mokrynin V.P., Gavryushchenko P.P. 1975 Drevnetyurkskiye pamyatniki doliny reki Ton. Arkheologicheskiye pamyatniki Priissykkulya. Frunze: Ilim, pp. 102–112.
* Moskalev M.I., Soltobaev O.A. 2008 Kamennye izvayaniya Koshoi-Korgonskogo muzeya. Materialy i issledovaniya po arkheologii Kyrgyzstana, iss. 3: 31–33.
* Radlov V.V. 1989 Iz Sibiri: Stranitsy dnevnika. Moscow: Nauka
* Semenov P.P. 1946 Puteshestviye v Tyan-Shan 1856–1857 gg. Moscow: Geografgiz.
* Sher Y.A. 1966 Kamennye izvayaniya Semirechya. Moscow, Leningrad: Nauka.
* Sulaimanova A.T. 2005 Drevnetyurkskiye pominalnye ogradki Sonkulskoi doliny. Materialy i issledovaniya po arkheologii Kyrgyzstana, iss. 1:11–19.
* Sulaimanova A.T. 2007 Dannye o pominalnykh ogradkakh drevnikh tyurkov Kochkorskoi doliny. Materialy i issledovaniya po arkheologii Kyrgyzstana, iss. 2: 35–41.
* Tabaldiev K.S. 1996 Kurgany srednevekovykh kochevykh plemen Tyan-Shanya. Bishkek: Aibek.
* Tabaldiev K.S. 2011 Drevniye pamyatniki Tyan-Shanya. Bishkek: V.R.S. Company.
* Tabaldiev K.S., Hudiakov Y.S. 2000 Drevnetyurkskiye pominalnye pamyatniki na Tyan-Shane (po materialam issledovaniy Narynskogo otryada). In Pamyatniki drevnetyurkskoi kultury v Sayano-Altae i Tsentralnoi Azii. Novosibirsk: Novosib. Gos. Univ., pp. 65–85.
* Valikhanov C.C. 1984 Dnevnik poezdki na Issyk-Kul 1856 g. In Sobr. soch.: v 5 t, vol. 1. Alma-Ata: Gl. red. Kazah. sov. entsikl., pp. 306–367.
* Vinnik D.F. 1995 Istoriya izucheniya kamennykh izvayaniy Kyrgyzstana. In Iz istorii i arkheologii drevnego Tyan-Shanya. Bishkek: Ilim, pp. 160–175.
Received January 21, 2015









***


TURKİSH CULTURE

Tash baba (Taşbaba) = Stone+Father; Represent the Leader

Balbal; Represent the enemies he killed to serve him in the other world, doesn't matter of he is a Turkish or other nation.





Kazakhstan

Tashbaba - Kazakhstan

Tashbaba - Kazakhstan


Tashbaba - Kipchak Turks - Ukraine

Balbal - Altai



Woman Gravestone in Anatolia

Scythian Tashbaba

Scythian Tashbaba - Ukraine





Karapınar Türkmen Mezarlığı - Hatay
Taşbaba'dan mezar taşına....haber linki



Tashbaba or Balbal in China
Located near the Town of Shenmu Gao Chuan-dong ditch Shaanxi hilly stone ruins.
"The archaeologists also found a well-preserved stone faces" (!!!) says the Shaanxi Provincial Institute of Archaeology, but this is Turkish Balbal - Chinanews:


ADANA/TURKEY- UKRAINE - KARS/TURKEY - KAZAKHSTAN

Turkish Tashbaba and Balbal in Mongolia
Gokturk Period




Goddess of Phrygia and Tashbaba from Kazakhstan



Gravestones from Ağrı/Turkey
Above Ram and Human gravestones-Seljuk/Akkoyunlu/Karakoyunlu/Kipchak Turkish period



ANATOLIA-TURKEY
Teslim Abdal Köyü (Village) /Baskil-Elazığ (foto: E.Parman)



Kipchak/Cuman Turks Tashbaba in Ukraine




GRAVESTONES of TURKISH CULTURE


19 Nisan 2015 Pazar

Türklerde Taş Heykel ve Balballar







Avrasya Arkeoloji Projesi kapsamında Orta Asya Türk Cumhuriyetlerinde yürüttüğümüz çalışmanın temel amacı, bugüne değin sağlıklı ve planlı bir şekilde incelenmeyen Türk dönemine ait arkeolojik kültür varlıklarının belgelenmesi ve envanterlerinin çıkarılmasıdır. Çalışma alanımıza Kurganlar, Runik Yazıtlar, Taş Heykel ve Balballar, Kült Merkezleri, Nekropoller, Camiler, Türbeler, Kervansaraylar ve „Ören Yerleri girmektedir. Son üçŒ yıldan beri, Azerbaycan, Kazakistan ve Kırgızistan‟da yapmış olduğumuz arkeolojik araştırmalar sonucunda, yüzlerce taş heykel ve balbalın estampajları çıkarılmış, çizimleri yapılarak fotoğrafları çekilmiş ve belgelenmiştir.


Son Tunç Çağı‟ndan beri mezarlıklara taş heykel dikilmesi geleneği, özellikle 613. yüzyıllar arasında Türk toplulukları arasında oldukça yaygın olarak kullanılmıştır. Orta Asya Türk topluluklarında İslamiyet‟in yayılması ve köklü bir şekilde bölgeye yerleşmesinden sonra, taş heykel ve balbal yapma geleneği yavaş yavaş ortadan kalkmaya başlamıştır.


Karadeniz‟in kuzeyindeki bozkırlardan Moğolistan‟a kadar uzanan geniş coğrafi bölgede binlerce taş heykel ve balbal bulunmaktadır. Ancak taş heykel ve balbalların hangi amaçla yapılarak kült merkezlerine, kurganların üzerine veya çevresine dikildiği ve anlamlarını ne olduğu, 19. yüzyılın sonuna kadar bilinememekteydi. 1889 yılında ortaya çıkarılan ve 1893 yılında çözülen Orhun Yazıtları sayesinde, taş heykel ve balbal bilinmezlik gizinden kurtulmaya başlamıştır. (1) Orhun Yazıtlarında “Babam Kağan öldüğünde, heykelini diktik” cümlesi, (2) mezar sahibi için heykelin yapılmış olduğunu kanıtlamaktadır. Balbal için ise şu cümle geçmektedir; “Kırgız Kağanını öldürdüm, balbalını yaptırdım..” (3)  Öldürülen düşman için yaptırılan basit biçimli, şekilsiz taş heykelin üzerine, bazen düşmanın adı da yazılmaktadır.


Taş heykel ve balballar, Türklerin kutsal olarak kabul ettiği kurgan ve kült merkezlerinde (Esterlik) yer almaktadır. Doğayı bir inci gibi süsleyen kurganlar ile taş heykel ve balballar ne yazık ki yüzlerce yıldan beri tahrip edilmektedir. Kurgan ve taş heykeller özellikle 18. ve 19. yüzyıllarda gezgin ve define bulmak isteyen insanlar tarafından acımasızca tahrip edilmişlerdir. Birçok taş heykel ve balbal, inşaatlarda yapı malzemesi olarak kullanılmış, bir kısmı da park, bahçe ve pansiyonlarda dekoratif amaçla kullanılmıştır. 


„Özellikle taş heykellere kıyasla çok daha basit işlenen yuvarlak biçimli balbalların bu acımasız tahribattan daha fazla nasiplerini aldıkları anlaşılmaktadır. Baş ve gövde ayrıntıları özenli bir şekilde işlenen heykeller inşaatlarda nispeten daha az kullanılırken, kabaca sütuna benzeyen yuvarlak biçimli balballar, inşaatlarda yapı malzemesi olarak kullanılmaktan kurtulamamıştır. Bu yüzden balballar, heykellere kıyasla çok daha az sayıda günümüze kadar varlığını koruyabilmiştir. Yüzlerce balbal ise toprak altında kalarak kaybolmuştur. Taş heykel ve balbalların inşaatlarda, park ve bahçelerde kullanılmalarını önlemek amacıyla, büyük bir kısmı toplanarak müzelerin içine veya bahçelerine taşınmıştır. (4) 


Bu sefer de taş heykel ve balbalların bilgi ve envanter fişlerinin ciddi bir şekilde tutulmaması yüzünden, müze bahçeleri, park ve pansiyonların bahçelerine taşınan taş heykel ve balbalların nasıl bulundukları, özgün konumlarının nasıl olduğu ve nereden getirildikleri bilinememektedir. Bu olay Karadeniz‟in kuzeyinden Moğolistan‟a kadar uzanan coğrafi bölgedeki Türk topluluklarının Eski Çağ tarihinde, kült merkezi, kurgan, taş heykel ve balbalların hangi bölge ve yörelerde yer aldığı ve bunların kesin sınırlarının nerelere kadar yayıldıklarının bilinememesine neden olmuştur.


Son üç yıldan beri yapmış olduğumuz araştırmaların sonuçlarına göre, taş heykellerin bugünkü Türk Cumhuriyetleri ile komşu ülkelerdeki sayıları şu şekildedir:


Azerbaycan‟da 13 adet, Türkmenistan 61 adet, Tacikistan‟da 26 adet, „Özbekistan‟da 78 adet, Çin Türkistanı‟nda 192 adet, Moğolistan‟da 362 adet, Tuva‟da 210 adet, Hakasya‟da 265 adet, Altaylar‟da 379 adet, Kazakistan‟da 690 adet, Kırgızistan‟da 366 adet.


Ancak bu sayılar görecelidir ve araştırmaların yoğunluk kazanmasıyla, taş heykellerin sayısının daha da artacağı bilinmektedir. Çünkü taş heykellerin çok büyük bir kısmı, daha yüksek ve engebeli dağların arasında yer alan yaylalardaki kurgan ve kült merkezlerinde bulunmaktadır. Yaylaların araştırılmasıyla, vermiş olduğumuz bu sayıların en azından ikiye katlanacağı kuşkusuzdur.


Taş heykel ve balbalların nasıl dikildikleri konusunda Çin kaynaklarının yanı sıra, Orhun Yazıtları da çok değerli bilgiler vermektedirler. „Örneğin 552-556 yıllarına tarihlenen PienyiTien şunları söylemektedir:


“… Ceset gömüldükten sonra, gömüt yerinin yakınına taşlar konmaktadır… Bu taşların sayısı, ölen kişinin hayattayken öldürdüğü kişi sayısıyla orantılıdır… Eğer bir erkek öldürdüyse, bir taş dikilmekte. Kendisi için yüz ve bin taş dikilen erkekler vardır…”. (5)  Çinli tarihçi Tan Chu ise Türklerin cenaze töreni ve dikilen heykel konusunda şu önemli bilgiyi vermektedir; “… Mezarı yaptıktan sonra, ölenin görünümünde ve yaşarken yaptığı kahramanlıkları anlatan bir heykel dikerler…”.(6)


Orhun Yazıtlarında heykel ve balballar konusunda verilen değerli bilgiler hem çok daha gerçekçi hem de daha ayrıntılıdır: “… ilk önce, babam Kağan için Baz Kağan dikilmiştir… Onların yiğit adamlarını öldürerekten onlardan balballar yaptım… Amcam için  Kırgız Kağanını balbal haline getirdim… Türk halkı ağır kayıplar vermişti ve… onların yiğit erkekleri, bundan balballar yaptı (onların balbal haline getirilmesini sağladı)… Balbal olarak Kuy Sangun‟u diktim…”.(7)


Taş heykel ve balbalların nasıl dikildikleri konusunda gezgin ve rahiplerin bizzat gözlemlerine dayanarak verdikleri önemli bilgiler, tarihsel kaynakları doğrulamaktadır. Nitekim İslamiyet‟i kabul eden Bulgar Hükümdarı İltebir Almuş‟a 920-21 yılında elçi olarak giden heyete katiplik yapan İbn Fadlan, Oğuzların ölülerini nasıl gömdükleri ve heykeli nasıl diktikleri konusunda şunları yazmaktadır: “… Oğuzlardan biri bir kişiyi öldürdüğünde ve böylece kahraman olduğunda, ölünün tahtadan yapılan heykeli mezarın önüne dikilmektedir… heykellerin sayısı öldürdüğü kişinin sayısı ile orantılıdır…”. (8)


İbn Fadlan‟ın da belirttiği gibi mezar üstüne dikilen heykelin tahtadan yapılmış olması gereği, o dönemde bazı heykellerin tahtadan yapıldığına işaret etmektedir. Bilindiği gibi tahtadan heykel yapmak, oldukça zor işlenen taşa kıyasla çok daha kolaydır. Ancak tahtanın taşa kıyasla çok dayanıksız bir malzeme olması yüzünden, tahtadan yapılan heykeller çürüyerek günümüze değin ulaşamamıştır. Buna karşın Azak Denizi‟nin kuzeyinde ve Don Irmağı‟nın batısındaki bozkırlarda Kumanların kült merkezlerinde yapılan arkeolojik kazılarda, 1213. yüzyıllar arasına tarihlenen ve yine yüzleri doğuya dönük olarak çok sayıda tahtadan dikilmiş heykeller ortaya çıkarılmıştır.(9)


İlginçtir ki tahtadan yapılan bu heykeller taş heykellerin üslup yönünden benzerlerini oluşturmaktadır. Dolayısıyla bu örnekler taşın yanı sıra, tahtadan da heykellerin yapılmış olduğunu açıkça göstermektedir. Ayrıca 13. yüzyıldan sonra mezar ve kült merkezlerine taş heykel ve balbalların dikilmediğini düşünmek iyimserlik olur. Gelenek ve göreneklerine sıkı sıkıya bağlı Orta Asya Türk topluluklarında mezarlarını kurgan biçiminde yapma, ölü şölenleri, insan ve hayvan kurbanları ve armağanlar nasıl Orta  Çağ‟dan sonra varlığını sürdürdüyse, taş heykel ve balbal yapımı da, varlığını sürdürmüş olmalıdır. Ancak bu ilginç geleneğin yavaş yavaş şekil değiştirerek, örneğin tahtaya dönüşerek varlığını sürdürdüğü anlaşılmaktadır. Tahtadan yapılan heykeller de taş gibi iyi korunamadığı için, bu geleneğin son uygulandığı tarih yüzyıllar öncesine çekilmeye çalışılmıştır.


Oysa 13. yüzyılda eserini yazan İranlı ozan Nizami (NizamiAzeri Türk'üdür,bkz.-SB), tahtadan yapılan balballar konusunda şu ilginç bilgileri aktarmaktadır: “…Kıpçak Bozkırlarında toprağa saplanmış tahta oklar, deniz kıyısındaki otlar kadar çoktur…”.(10)



1253 yılında Fransa Kralı tarafından Orta Asya‟da Karakurum‟daki Moğol ordusuna gönderilen bir heyette bulunan Rahip Guillaume de Rubrouck da (Rubrouck kitabı için link) , taş heykel konusunda şunları yazmaktadır: “… Kumanlar ölülerinin üzerine büyük bir tümsek yaparlar, bu tümseğin üzerine yüzü doğuya dönük ve elinde göbeği hizasında bir kadeh tutan bir heykel dikerler…”.(11) Rubrouck balbalları ise dört köşeli olmayan taşlar olarak şu şekilde tanımlamaktadır: “… Kapalı alanı olan mezarlıklar düzgün bir biçimde yontulmamış, bazıları yuvarlak, bazıları da kare şeklinde taşlarla kaplıdır. Bunların yanında, alanın dört bir köşesinde bulunan ve dünyanın dört bir tarafını simgesel olarak sınırlayan dört yüksek dikey taş mevcuttur…”.(12)

Gerçekten de balballar, taş heykellere kıyasla oldukça basit işlenmiş şekilsiz taşlardır. Balbalların bu şekilde düzensiz işlenmeleri ve kaba, biçimsiz olmaları, onları taş heykellerden ayıran en önemli özelliği oluşturmaktadır. Rubrouck‟un vermiş olduğu değerli bilgilerden, mezarın üzerine heykel yapılarak dikilmesi geleneğinin 13. yüzyılın ortalarında da devam ettiğini öğrenmekteyiz. Yine Rubrouck‟un belirttiğine göre dikilen heykelin yüzü doğu yönüne bakmaktadır. Bilindiği gibi Orhun Türkleri dünyanın dört yanını tayin ederken doğuya bakarlardı; böylece sağ yanı güney, sol yön de kuzey olmaktaydı.(13) 

(buraya not düşmek isterim; Anadolu'da bazı "Yunan" ve "Roma" denilen mezarlarda da  iskeletlerin başı doğu yönüne bakar şekilde bulunmuştur.! Onlardan önceki devirlere ait mezarlarda da bu tip gömü şekli vardır. Yani dönem ne olursa olsun, burada yatanlar Türk Kültüründe görüldüğü şekilde gömülmüştür.Örnek: Attaleia Nekropolü Kazı raporunda : "Gömütlerde tam bir yön birliği bulunmasada bunların % 78’i doğu batı doğrultusunda konumlandırılmıştır." der - link -SB)


Daha önce de belirttiğimiz gibi taş heykeller kurganın üstünde, çevresinde ya da esterlik olarak adlandırılan etrafı çevrili kült merkezine yerleştirilmektedir. Genellikle kurganın üzerine birisi kocayı, diğeri de karısını temsil eden iki mezar heykeli dikilmekteydi. Bu güne değin kurganların üzerinde çok sayıda erkek ve kadını temsil eden bir çift heykel bulunmuştur. Ancak yazılı kaynaklar mezarların (kurganların) üzerine karı koca heykellerinin birlikte dikildiğine dair herhangi bir bilgi vermemektedir. Taş heykeller mümkün olduğu kadar özenli ve ayrıntılı işlenmektedir. Yazıtlarda heykeltraşlık çalışmalarının önemine ve bunların gerçekleştirilmesinde gösterilen özene ilişkin uzun açıklamalar yer almaktadır.(14) Sonuç olarak taş heykeller, ölen kişinin varlığının elle tutulur biçimde sürmesini sağlamak amacıyla özenli bir şekilde yapılmıştır. Bir başka deyimle taş heykeller her yönüyle “Ata Kültü”nü tüm canlılığı ile yansıtmaktadır. „Örneğin Kitanlarda, devletlerini kuran kralın altından bir heykeli ile sekiz oğlunun heykelleri yapılarak, Muye Dağı‟nda bulunan ölülerle ilgili bir tapınağa konulmuştu.(15)


Balballar ise ölen kişinin yaşadığı dönemde öldürdüğü kişileri temsil etmektedir. Onlar, bu balbalların temsil ettikleri kişilerin ölümden sonraki hayatta ölüye hizmet edeceklerine inanırlardı. Balbalların sayısı mezardaki ölünün, hayatta iken öldürdüğü düşmanlarının sayısına göre değişmekteydi. Örneğin Tuva‟da Esterlik içindeki taş heykelin doğusunda yer alan balbalların sıralaması 350 m.‟yi bulmaktadır


Kül Tegin (Költigin) mezar anıtının doğu duvarının hemen dışında 3 km.‟lik bir sıra oluşturan 170 balbal dizisi, anıtın 850 m. kuzeyinde ise balbalların sıralaması 1250 m.‟lik bir uzunluğa ulaşmaktadır.


Yine 450 m. daha kuzeyde ise, 700 m. uzunluğunda bir başka balbal sıralaması mevcuttur. Kül Tegin‟in ağabeyi Bilge Kağan‟ın mezar külliyesi daha büyüktür ve buradaki balbal sıralaması 3 km.‟yi geçmektedir. Yani bir taraftan mezarın çevresinin balbal şeklinde tutsak edilen düşman askerlerinin ruhları ile korunduğuna inanılıyor, öte yandan balbal ordusuyla öteki dünyada hizmet edileceğine, onu koruyup kollayacağına inanılmaktaydı.(16)


630 yıllarında ǁinli tarihçi Znoushu, Türklerdeki ölü gömme geleneğini ve balbal dikilmesini şu şekilde anlatmaktadır; “…Bir adam öldüğünde vücudu çadırda bırakılır. Bütün çocukları, torunları, erkek ve kadınlar akrabaları, bir koyun ile bir at kurban eder ve bunları sunu olarak çadırın önüne yayarlar. At üzerinde çadırın çevresini yedi kez dolaşırlar. Çadırın önüne geldiklerinde, yüzlerini kılıçlarıyla yaralarlar ve feryat ederler. Kan ve gözyaşı bir arada dökülür. Bunu yedi kez tekrar ederler. „Ölünün günlük eşyalarını ve atını yakacakları bir gün tespit ederler. Küllerin çevresinde toplanırlar ve gömmek için uygun zamanı beklerler. Eğer kişi ilkbahar ya da yazın ölmüşse, çimler ve ağaçların yapraklarını sararıp dökünceye kadar beklerler. Eğer kişi sonbahar ya da kışın ölmüşse, o zaman çiçeklerin açmasını ve ağaçların yapraklarını açmasına kadar beklerler. Bunlardan sonra bir çukur kazarak külleri gömerler. Gömme gününde akrabalar yine sunular yapar, at yarışları düzenlenir ve ilk günde olduğu gibi yüzlerini yaralarlar. Gömü törenleri bittiği zaman, mezarın üzerine taşlar konur. Taşların sayısı, kişinin hayattayken öldürdüğü düşman sayısı kadardır. Koyun ve atların kafalarını da mezar taşlarının üzerine asarlar…” (17) (ayrıca bkz)


Sui hanedanına mensup Suishu‟dan 636 yılında derlenen bilgilerden, Türklerde bir soylunun mezarının nasıl olduğunu öğrenmekteyiz; “…Abrabalar mezar çevresine mezar taşı olarak kazıklar dikerler ve çember yaparlar. Çemberin duvarlarına kişinin portresi ve yaptığı savaşlar resmedilir…” (18)


…Ünlü gezgin Marco Polo ise insanların nasıl balbal edildiğini şu şekilde yazmaktadır. “…Ve size diğer büyük bir olaydan söz edeceğim: Büyük kağanların cesetleri gömülmek üzere bu dağlara getirildiğinde, her ne kadar kırk gün veya daha fazla bir uzaklıkta olsalar bile, yolda rastladıkları tüm insanlar cesedi taşıyanlar tarafından kılıçtan geçirilmektedir. Ve bunlar öldürülürken onlara şöyle söylüyorlar: Siz gidin efendinize öteki dünyada hizmet edin. Çünkü bu uğurda öldürdükleri tüm insanların Büyük Efendiye öteki dünyada hizmet etmeye mecbur olduklarını sanıyorlardı… Beşinci Kağan Mangu öldüğünde, cesedin gömülmeye götürülmesi sırasında yolda cenazeye rastlayan yirmi binden fazla insanın katledilmiş olduğunu biliniz ….”.(19)


Taş heykellerin kutsallığı konusunda yalnızca İranlı ozan Nizami (Nizami Azeri Türkü'dür, bkz.- SB) bilgi vermektedir: “…Bir süvari heykel yanından geçerken, kendi okluğundan bir ok çıkarıp, heykelin okluğuna koymuştur…”.(20)


Günümüzde bile Türk toplulukları taş heykelleri hala kutsal olarak kabul etmekte ve “taşnine”, “taşbaba” ya da “saymalıtaş” olarak adlandırmaktadır. Kazakistan ve Kırgızistan‟da yapmış olduğumuz arkeolojik araştırmalar sonucunda, halk tarafından kurganlardan ve kült merkezlerinden sökülerek evlerin bahçelerine taşınan heykellere, ilginçtir ki ev halkının ayrılmaz bir parçası olarak saygı duyulduğunu gözlemledik. Nitekim müze görevlileri heykelleri toplayıp müzeye götürmek istediklerinde, ev sakinleri heykelleri kesinlikle geri vermemektedir. Gerçekten de Türk toplulukları eğer bu heykelleri kutsal saymasaydı ve onların korunmasına özen gösterilmeseydi, günümüze değin binlerce taş heykel kalmazdı.


Heykellerin büyüklükleri çeşitlidir; en küçüğü 40,50 cm., en büyüğü de 250 cm. yüksekliğindedir. Ancak bugüne kadar yapmış olduğumuz araştırmanın sonuçlarına göre, Bişkek Müzesi‟nin bahçesinde bulunan 275 cm. yüksekliğindeki heykel, şimdilik en yüksek heykeli oluşturmaktadır. Çok önemli bir yöneticiyi yansıttığı anlaşılan bu anıtsal heykelin adı da “Karahan”dır.


Yine Kırgızistan Tüp kasabasındaki 70 cm. genişliğindeki heykel, en geniş omuzlu heykeli oluşturmaktadır. Ancak yönetici, kumandan ve zengin insanların heykellerinin daha büyük boylu olarak yapıldıkları anlaşılmaktadır.





Heykeller, o bölgede ya da yakın çevrede bulunan yerel taş türünden yapıldıklarından, oldukça çeşitlilik göstermektedirler. Bazı heykellerin bulunduğu yerlerde ise çevrede herhangi bir taş yatağı görülmemektedir. Bu durumda taş heykellerin çok  uzaklardaki taş yataklarından işlenerek getirildiği sonucu çıkmaktadır. O dönemdeki taş işçileri tarafından yapılan heykellerin çok  büyük bir kısmı, benzer özellikler göstermektedir. Sanki bunların büyük bir kısmı aynı ustanın elinden çıkmış sezisini uyandırmaktadır. Örneğin Kül Tegin Yazıtı‟nda şunlar okunmaktadır; “… Ebedi taşın süslenmesi için,  Çin Kağanından heykeltıraşlar getirttim ve heykeli yaptırdım…”.(21)


Heykelleri yapılan insanların yöneticiler, kumandanlar, savaşçılar, ozanlar, hatipler ve çoban gibi insanları temsil ettiği anlaşılmaktadır. Bunların yanı sıra yuvarlak yüzlü ve başında üç boynuzlu taşŒa benzeyen bir başlık taşıyan heykellerin Ana Tanrıça “Umay”ı yansıttığı anlaşılmaktadır. Oldukça  az yapılan bu tür heykellerin en önemli ortak özelliği, çok geniş coğrafi bölgede benzer üç boynuzlu bir taçla ifade edilmiş olmalarıdır. Bilindiği gibi Ana Tanrıça diğer topluluklarda olduğu gibi, Orta Asya Türk topluluklarında da doğurganlık ve üretkenliğin bir simgesi olarak karşımıza çıkmaktadır. Altay Tanrılarının annesi olan Umay, aynı zamanda çocukların ve genç hayvanların da koruyucusu olarak kabul edilmektedir. Kaşgarlı Mahmud‟un yazmış olduğu “Umay‟a tapınıldığı zaman bir çocuk doğurmakta”.(22) cümlesi, Ana Tanrıça Umay‟ın karakteristik özelliğini gözler önüne sermektedir. İlginçtir ki Kazakistan ve Kırgızistan‟da sürdürdüğümüz arkeolojik araştırmalar sırasında, Ana Tanrıça Umay‟ın halk arasında hala kutsallığını sürdürdüğünü saptadık.


Tarihin babası sayılan Herodotos, İskitlerde taştan yapılan heykel ve balbal konusundaki ne yazık ki her hangi bir bilgi vermemektedir. Ancak Karadeniz‟in kuzeyindeki bozkırlarda taştan yapılan heykeller, M.Ö. 74. yüzyıla tarihlenmektedir. (23) (Ukrayna'da M.Ö.5.yy'a ait taşbabalar bulunmuştur-bkz ilgili yazılar-SB) Bu heykelleri Orta Asya‟daki heykellerden ayıran en önemli özellik, yüz kısmındaki bıyıklardır. Buradaki erkek heykellerinin bıyıkları uçları aşağıya doğru sarkan “at nalı” biçimliyken, arada bin yıllık bir zaman farkının olduğu Orta Asya‟daki erkek heykellerinin bıyıkları ise “pala bıyık” biçimindedir.


Bugüne değin incelemiş olduğumuz taş heykellerin %89‟unu erkek asıllı olanlar, %11‟inin de cinsiyeti belli olmayanlar, kadınlar ve Ana Tanrıça heykelleri oluşturmaktadır. Heykellerin en önemli ortak özelliklerinden biri de, yüz hatlarının oldukça sade ve gerçekçi işlenmiş olmalarıdır. Sanatçının özellikle heykelin baş kısmını sahibine benzetmek için büyük bir çaba harcadığı anlaşılmaktadır. „Öyle ki Altay, Tuva, Kazakistan, Kırgızistan, Çin Türkistanı ve Moğolistan‟da bulunan kadın ve erkek heykelleri, günümüzde bile bu bölgelerdeki insanların görünüşleri ile büyük bir benzerlik içindedir. Erkek heykellerinin büyük bir kısmı sakalsız, ancak bıyıklı olarak yapılmışlardır. Bazı heykellerin çene kısmında çok kısa ve seyrek bir sakal gösterilmiştir. Bıyığın erkekler arasında çok moda olduğu anlaşılmaktadır.






Heykellerin bir kısmı bacak bacak üzerine atmış oturur durumda gösterilirken, çok büyük bir kısmı bacakları belirtilmeden düz bir şekilde yapılmışlardır. Bu tür heykeller toprağa gömüldüğü için, 30,50 cm. uzunluğundaki alt kısımları bir kama ucu gibi sivri işlenmiştir. Bugüne değin incelemiş olduğumuz heykellerden elde ettiğimiz verilere göre, heykelleri şu şekilde sınıflandırabiliriz:


1- Silahlı ve sağ elinde bir kupa tutan erkekler.
2- Silahsız, sağ elinde kupa tutan, erkek ya da cinsiyeti belirsiz heykeller.
3- İki eliyle de kap ya da kupa tutan erkekler.
4- Yalnızca yüz betimine sahip heykeller.
5- İki eliyle kupa tutan kadın heykelleri.
6- Sayıları az olan kuşlu heykeller.
7- Ana Tanrıça “Umay”ı yansıtan heykeller.
8- Sayıları çok az olan ve elinde çiçek tutan kadın heykeller.


Genellikle heykellerin oldukça ayrıntılı olarak işlendiği gözlenmektedir. Ancak yüzlerce yıldan beri doğa koşulları yüzünden heykellerin yıprandıkları ve aşındıkları da görülmektedir. Özellikle kemer, okluk ve kemerdeki silahlar özenle belirtilmiştir. Heykellerin silahları, bunların yönetici ve savaşçı olup olmadığını belirlemektedir. Heykellerin giysileri, elinde tuttuğu kap, kupa, kuş ve silahları, aynı zamanda bunların tarihlendirilmelerine de yardımcı olmaktadır.


Sonuç olarak Karadeniz‟in kuzeyindeki bozkırlardan doğuda Moğolistan‟a kadar uzanan geniş arazide yer alan binlerce taş heykel ve balbal, Türk Tarihi‟nin Eski Çağ ve Orta Çağ‟da en önemli kültür varlığını oluşturmaktadır.




Prof. Dr. Oktay Belli
İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi / Türkiye



Kümbet Köyü / Seyitgazi - Eskişehir
Köyün adı ortasındaki bir tarihi kümbet yapısından gelmektedir ve köy mezarlığında 
Selçuklulara ait çok sayıda mezar bulunmaktadır.



1 Barthold 1947, 515.
2 Orkun 193641, I, 36.
3 Orkun 193641, I, 40.
4 Belli 2001, 433.
5 Julien 1877, 10, 28.
6 Baibosynov 1996, 50.
7 Orkun 193641, I, 36, 40, 68, 70.
8 İbn Fadlan, 27.
9 Gurkin 1987, 100109.
10 Kotwicz 1928, 56.
11 Rubrouck, 8182.
12 Rubrouck, 82.
13 Barthold 1947, 534.
14 Roux 1999, 310.
15 Şeşen 1975, 210.
16 DivitŒioğlu 2000, 15.
17 Liu 1958, 910.
18 Liu 1958, 42.
19 Marco Polo, 81.
20 Barthold 1947, 521.
21 Thomsen 1896, 119.
22 Mahmud Kaşgari, I, 23.
23 Kovalev 1998, 248.
Baibosynov, K., 1996: Stone Sculptures of Zhambyl Region, Almatı.
Barthold, W., 1947: “Türklerde ve Moğollarda Defin Meselesine Dair”, Belleten 43, 515539.
Belli, O., 2001: “Archaeological Surveys in Kazakhstan and Kyrgyzstan”, Istanbul University‟s Contributions Archaeology in Turkey (19322000), (ed. O. Belli), İstanbul, 427434.
DivitŒioğlu, S., 2000: Kök Türkler, Kut, KüçŒ, Ü…lüg, İstanbul.
Gurkin, S. V., 1987: “Cuman Sanctuaries with Wooden Idols in the Lower Don”, Sovestskaya Arkhaeologia 4, 100109.
Ibn Fadlan: Ibn Fadlan‟s Reiseberciht, (Œev. ve yay. Z. V. Togan), Leipzig 1939.
Julien, S., 1877: Documents Historiques Sur les Toukioue (Turcs), Traduits du Chinois, Paris.
Kotwicz, W., 1928: “Les tombeaux dits Kereksur en Mongolie”, Rocznick Orientalistyozny, (Lembberg) Krakow, VI, 111.
Kotwicz, W., 1936: “Le Monument Turc d‟Ikhe Khuchotu en Mongolie Dcouvertes de Pazyryk”, Revue des Arts Asiatiques, Paris, 199200.
Kovalev, A., 1998: “…berlungen Zur Herkunf der Skythen Aufgrund Arch‰ologischenr Daten”, Karl Jettmar zum achtzigsten Geburstag Gesig Kossack Zum Fünfundsiebsigsten Geburstag, Eurasia Antiqua 4, 247271.
Liu Mautsai 1958: Die chinesischen Nachrichten zur Geschichte der OstTürken (T‟uküe), Otto Harrassowitz, Wiesbaden.
Mahmud Kaşgari: Mitteltürkischer Vortschatz nach Mahmûd alKˆasgari‟s Div†n Lugat ˆtTürk, (Œev. ve yay. C. Brockelmann), BudapeşteLeipzig, 1928.
Marco Polo: La Description du Monde, (Œev. ve yay. L. Hambis), Paris 1955.
Orkun, H, N., 193641: Eski Türk Yazıtları IIV, İstanbul.
Roux, J. P., 1999: EskiçŒağ ve OrtaŒçağ‟da Altay Türklerinde Ö„lüm, (Œev. A. KazanŒgil), Kabalcı Yayınevi, İstanbul.
Rubrouck, G. de,: Rockhill, W. W., The Journey of Rubruck to the eastern parts of the World as Narrted by Himself, London, 1900.
Şeşen, R., 1975: Onuncu Asırda Türkistan‟da Bir İslam Seyyahı; Ibn Fadlan Seyahatnamesi, İstanbul.
Thomsen, W., 1896: Inscriptions de I‟Orkhon dchiffrs, Mmories de la SociŽte FinnoOugrienne, Helsingsfors.