gutlar etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
gutlar etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

10 Ağustos 2026 Pazartesi

Naram-Sin'in Zafer Anıtı

 


* "Naram-Sin'in "zafer" kabartmasında, Lulu esirlerinin görünümü ve kıyafetleri de açıkça görülmekte: Lulu ve Gut/Kut devletlerinin çöküşünden sonra, MÖ 2. binyılın başlarından kalma bir kaynakta geçen "çok sayıda Lulubi beyi" ifadesi, Lulu-Kut kabilelerinin zaten küçük prensliklere bölünmüş olduğunu göstermekte. Azerbaycan'ın çeşitli bölgelerinde, Mana bölgesine kadar çok sayıda prensliğin yanı sıra, zaman zaman küçük devletlerin kurulmuş ve dağılmış olması mümkün. Böylece, Boğazköy arşivinde "beylerbey" unvanını taşıyan Lulu İlbeyi hakkında bir belge bulunmaktadır. Hurri dilindeki bu yazıtta "Lulu ülkesinin krallarının kralı İmmaşgun" ifadesi kullanılmaktadır. Bu ilbeyi, belirli bir dönemde Lulu ülkesindeki Lulu, Kut, Turuk, Kuman veya diğer kabilelerin birleşik güçlerine hükmetmiş olsa da, kaynaklarda bu durum hakkında ek bilgi bulunmamakta. Lulu Türkleriyle savaşan Akadlı Naram-Sin (2236-2201), daha sonra Kut Türklerinin lideri Enridawazir ile yaptığı savaşta ölür."

Prof.Dr. Firudin Ağasıoğlu / Bitik 3 📕




* "Naram-Suen 2201-də Türk boylarından olan Qutlarla savaşda öldürüldü."

Prof.Dr. Firudin Ağasıoğlu / Bitik 1 📕







* İstanbul Eski Şark Eserleri Müzesi'nde sergilenen (3.görsel) Akad kralı Naram-Sin'i anlatanlar acaba bu bilgiyi de veriyorlar mıdır? - SB




.

6 Haziran 2018 Çarşamba

Kut Eli - Ön Asya'da Kurulan Türk Devletleri - V




Kut Eli (Ülkesi)
Prof.Dr.Firudin Ağasıoğlu Celilov


Lulu eli dağılan çağlarda Azərbaycanın güney-batı və güney qonşuluğunda siyasi durum gərginləşmişdi. Bu gərginliyi artıran səbəblərdən biri də «dünyanın dörd yanının (səmtinin) hökmdarı» titulunu daşıyan Akad çarı Naram-suenin ətraf ölkələrə, özəlliklə Lulubi ərazilərinə vaxtaşırı yürüşləri idi. Bu çağlarda Akaddan asılı vəziyətə düşən Sumer ölkəsinin şəhər-dövlətləri arabir öz aralarında müharibə edirdilər. Elam ölkəsi də eyni vəziyətdə idi. Baxmayaraq ki, lulu-qut boyları üzərində qələbə çalması ilə öyünən Elam çarı ilə Naram-Suen arasında dünyada ilk yazılı müqavilə imzalanmışdı, ancaq bu qardaşlıq müqaviləsində Elam «kiçik qardaş» idi, çünki burada «Akadın dostu mənim dostum, düşməni mənim düşmənimdir» bəndi vardı. Akad çarının möhtəşəm titulu qarşısında elam çarı «Suz işşiakkumu (ensi) və Elam şakkanakkumu (şaqana)» ünvanı daşıyırdı. (186) Beləliklə, Sumer kimi, Elam da Akaddan asılı vəziyətə düşmüşdü. Azərbaycanın güneybatı əraziləri isə m.ö. III minilin son çağlarında akad-elam ordularının vaxtaşırı tapdağı altında qalırdı. Lulu elində mütəşəkkil dövlət qurumu yaranmadığı üçün lulu elbəyləri xalqı o çağın güclü Akad, Elam dövlətlərinin təcavüzündən xilas edə bilməyib, siyasi arenadan çəkilməli oldu. Onları daha təpərli qut bəyləri əvəz etdi.

Lulu elbəylərinin hansı boydan olduğunu bilmirik, lakin Lulu elindən sonra ortaya siyasi iradə qoyub, təşəbbüsü ələ alan bəylərin lulularla eyni etnik soydan olan qut boyundan çıxması bəllidir, hətta, bəzi yazarlar lulu elbəyi Anubaninin guya sonralar qut elbəyi kimi çıxış etdiyini vurğulayır. (187) Heyvandarlıqla yanaşı, əkinçilik və başqa sənətlərlə məşğul olan qut boyları yarımköçəri dağlı lululardan fərqli olaraq, oturaq və yarımoturaq həyat tərzinə malik idi. (188)

Birinci ad (lulu) etnoqrafik termin olub, tərəkəmə, kürd, yörük kimi yarımköçəri elatı bildirir, ikinci ad (qut) isə turuk, qaşqay və sair etnonimlər kimi konkret bir boyun adıdır. Əgər toponim kimi Aratta ölkəadı və etnoqrafik termindən yaranmış Lulubi ölkəadı bu ölkədə yaşayan konkret boyların adını görməyə mane olurdusa, artıq Qut elinin adı erkən dövlətlərdən birini quran qut boyunu bizlərə tanıdır. Qısa bir zamanda konfederasiyaya qoşulan müxtəlif boyların ümumi adına çevrilən qut adı Qut eli dağılandan sonra da hələ uzun müddət bu funksiyanı daşımışdır. (189) Qut eli qurulandan 20-25 il sonra artıq bütöv regionda stabillik təmin olunmuşdu.Yalnız Azərbaycanı yadelli orduların tapdağından xilas etməklə kifayətlənməyən qutlar sumer xalqının da köməyinə yetişib, onları Akad zülmündən qurtardı. Akad və Elam ordularını məğlub edən qut elbəyləri bu dövlətləri də özünə tabe etdi və Qut eli qurulandan az sonra ərazisinə və Ön Asiyada nüfuzu altında olan ölkələrə görə tarixdə ilk Türk İmperiyası oldu. (190)

Qədim Ön Asiya tarixində bir əsr ömrü olan bu imperiya çağında regionda iqtisadi və mədəni inkişaf üçün yaranan siyasi stabillik diqqəti çəkir. Bir əsr boyunca arası kəsilən müharibələr Qut eli dağılandan sonra yenidən başladı. Öncə sumerlər, sonra yeni yaranmaqda olan asur bəyləri ətraf bölgələrə, o cümlədən Azərbaycana yürüşlər etdi, elam xalqı da gah qonşularının hücumuna məruz qaldı, gah özü qüvvə toplayıb, yürüşə çıxdı.

Qut boylarının qurduğu Qut Eli qədim Dünya tarixində bənzəri olmayan bir dövlətdir. Qut eli dünyada ilk demokratik (!) qurumlu dövlət idi; Sumer, Akad, Elam kimi böyük dövlətləri özünə tabe edə bilən bu dövlətin vaxtında yüzil boyunca bütöv regionda stabillik hökm sürdü; vaxtilə ümumiləşdirici mahiyət daşıyan subar və sonrakı saqa, hun, türk, oğuz, qıpçaq etnonimi kimi, 1500 il ərzində qut adı bəzi hallarda Dəclə-Urmu hövzəsində türklərin ümumi adına çevrilə bildi, yalnız Qut eli dağılandan sonra subar, lulu, kuman, turuk və başqa adlar qut ilə yanaşı işləndi.

Qut elinin əsas yaranma səbəbi ölkəni çapıb-talayan elam-akad ordularına qarşı dura bilən qüvvənin bir araya gətirilməsi ehtiyacı idi. Belə ki, aqressiv xarakteri və mütəşəkkil əsgəri gücü olan Naram-Suen luluların qüvvəsini sındırmışdı. Onun «zəfər» abidələri bunu açıq göstərir. Kərkük bölgəsində toparlanan müxtəlif boyların başçıları birləşib, qut boyundan olan Enridavaziri başbuğ seçdilər. Bu, uğurlu seçim idi. Başbuğ birləşmiş qüvvələrlə akadların üzərinə yeridi və bu döyüşdə 36 il hakimiyətdə olan «dünyanın dörd yanının hökmdarı» Naram-Suen öldürüldü. Enridavazir bu qələbəni akadların əlində olan sumer şəhəri Nippurda daşa həkk etdirib, zəfər yazısında özünün tituluna Naram-Suenin illərlə daşıdığı ünvanını əlavə etdi: «Qut çarı, dünyanın dörd yanının hökmdarı». Akad ordusu ilə «umman-manda» (qut) arasında m.ö. 2202 və ya 2201-də olan bu tarixi savaşda qutların qələbəsinin psixoloji təsiri daha böyük idi. (191)

Uruk şəhərini Aratta çağında sami mühasirəsindən qurtarmağa gələn arattalıların qut ölkəsindən gəlməsi sumer eposunda əks olunduğu kimi, qan yaddaşında da qalmışdı. Sumerlər Güney İkiçayarasına girən qut əsgərlərinə Akad despotundan onları xilas edəcək qüvvə kimi baxırdılar. Bir neçə il vuruşub, akadları tam yenəndən sonra qutlar bütöv Sumerə sahiblik etdilər.

Naram-Suenin oğlu Şarkalişarri (2201-2177) atasının yerini tutsa da, artıq «dünyanın dörd yanının çarı» titulundan məhrum olmuşdu. Bacardığı qədər qutlara dirəniş göstərən, hətta savaşların birində Sarlaq adlı qut bəyini əsir alan bu Akad çarı atasının ona verdiyi Şarkalişarri «çarlar çarı» adının mənasını doğrulda bilmədi. Bir müddət Babil ətrafında mövqeyini möhkəmlətsə də, sonra İkiçayarasının quzey-batı istiqamətinə çəkilib, burada subar boylarından qalmış Basar bölgəsini (indiki Gəbəl-Bişri) tutdu. (192) Əvvəlki hegemonluğunu itirmiş Akad artıq Qut elinə tabe olan kiçik bir dövlətə çevrilmişdi. Dudu adlı çardan ta 2137-də ölən son çar Şu-Turula qədər hamısı qut elbəylərinin Akadda canişini idi.





Elamı əlində saxlayan Naram-Suen öləndən sonra buradakı Avan bölgəsinin çarı I Kutik-İnşuşinak «dünyanın dörd yanının çarı» tituluna iddia edirdi. Lakin qutlar onu da yerində oturdub, Elamı Qut elindən asılı ölkəyə çevirdi. (193) Beləliklə, öncə Urmu gölü ilə Kərkük arasında yaranıb, Azərbaycanın güney-batı bölgələrini əhatə edən Qut eli bir müddət sonra Sumer, Akad, Elamı da bu dövlətin sınırları içinə aldı. Qut elinin batı və güney siyasi-coğrafi sınırları bu sadalanan dövlətləri əhatə etdiyindən bəlli təsəvvür yaranır, ancaq onun quzey və doğu sınırları haqqında yazılı bəlgə yoxdur. Lakin IV-III minilliklərə aid arxeoloji kultur uyğunluğu bu sınırların da quzeydə Van gölü ilə Araz çayı yaxalarına, doğuda Xəzər yaxalarına, güney-doğuda Tehran-İsfahan xəttinə uzandığını göstərir. Bu xətt üzərində yerləşən Kaşan bölgəsi (Sialktəpə abidələri) Elamı da içinə alan dairənin guney-doğu sınırını təşkil edirdi. Xəritədə verilən dairə Qut elinin, qırıq xətli dairə isə ona tabe olan dövlətlərin ərazisini bildirir. (194)

Qutların geniş ərazisi və sayca çox olmasını qaynaqlar daima yad edir. Bunun səbəbi qut adının başqa boyları da bildirməsi idi. (195) Bu ad altında qohum boyların olması o çağın arxeoloji kulturunda aydın görünür. Arxeoloji kultur baxımından, Qut eli Tunc dövründə İkiçayarası mədəniyəti ilə ayaqlaşa bilmədi. Baxmayaraq ki, Qut eli ərazilərində arxeoloji abidələrin, əkinçi-maldar kulturunun tarixi daha qədim və təsərrüfatın inkişafı daha öndə idi, ancaq III minilboyu Elam və İkiçayarası, özəlliklə, Sumer əkin üçün süni kanal şəbəkələrinə görə və şəhərləşmə sahəsində çox irəli getmiş, Qut dağlarını arxada qoymuşdu. (196)

III minillikdə İkiçayarası və Azərbaycanda fərqli sosial-siyasi durumun formalaşması, əslində, fərqli yollarla iqtisadi inkişafa yön verən coğrafi mühitin tələbinə uyğun təsərrüfat növünün önə çıxması idi. İkiçayarasında əkinçiliyin, Azərbaycanda isə heyvandarlığın önə çıxması birincidə şəhərləşməni, çoxtanrı, məbəd tikmə, yazı kulturunu və quldarlıq qurumunu, o birində isə yaylaq-qışlaq yaşamını, keramika, metalişləmə sənətini, kosmik kultlar, təktanrı və iyələr, damğa kulturunu, fərdin azadlığını inkişaf etdirdi. İkiçayarası mədəniyət tipinin təsir dairəsinə düşən türk boylarının Dəcləyaxası bölgələrində isə hər iki kultur dəyərlərin sinkretizmi vardı.

Qut elinin yarandığı ərazinin etnik durumu haqqında arxeoloji qaynaqlar müəyyən imformasiya verir. Belə ki, azər türkləri kimi aralıqdənizi antropoloji tipinin kaspi çaları ilə qonşu elam, sumer və akadlardan seçilən qut-lulu boyları dəfnetmə adətinə görə də qonşulardan fərqlənirdi. (197) Sumer, Elam və Akad basırıqlarında görünən uzanıq ölübasdırma adətindən fərqli olaraq, onların bükülü basdırma gələnəyi III minildə də davam etmişdir. (198)

Qutlar eneolit çağındakı «boyalı-naxışlı keramik qablar» kulturuna sahib idilər. (199) Qut elinin sınırları içinə daxil olan bölgələrdə eyni arxeoloji kultur kiçik lokal fərqlərlə yayılmışdı və bölgələr arasında sıx əlaqə vardı. Qut elinin yaranma dövrü Kür-Araz kulturunun son çağlarına düşür və Urmu yaxasında III minilin möhtəşəm Göytəpə abidəsi qutların mərkəz bölgəsini, Sialk abidələrinin yarandığı Qəzvin-Tehran-Kaşan üçbucağı isə güney-doğu sınırlarını təşkil edirdi. (200)





Lulu-Qut elləri qurulandan hələ minil öncə, IV minillikdə Urmu gölü hövzəsi metallurgiya və dulusçuluq sahələrinin inkişafı ilə seçilir. (201) Belə bir inkişaf sənət əsərlərində də qabarıq görünür. Belə ki, uzmanların qut bəylərinə aid etdiyi heyləllər (tunc büstlər) Güney-Azərbaycanın Həmədan bölgəsində və Urmu hövzəsində tapılmışdır. (202) Bu qədim türk sənət əsərləri sayılan bədizlər indi Nyu-Yorkda Bremmer qalereyasında saxlanır.





IV minilliyin ikinci yarısına aid Qavratəpə abidəsinin damğa - möhürləri çox aydın göstərir ki, Mosul bölgəsində hələ minil öncə lulu-qut boylarının ulu babaları şəxsi mülkiyət formasına keçmişdi. Hər bir heyvandar ailənin, soy və boyun damğası vardı. Sonrakı minillərdə türk elatları ilə geniş ərazilərə yayılıb, son vaxtlara qədər davam edən soy və boy damğa bəlgələri, özəlliklə, qayaüstü rəsmlərdə sərgilənən və Qavratəpə çağından bəlli olan bu «təkə» damğaları Ön Asiyadan tutmuş Baykalacan hər yerdə türklərin «pasportu» kimi görünür. (203) 





Lulu-Qut eli çağında təsərrüfatda elə bir sistem formalaşmışdı ki, bugün də onların yaşadığı ərazilərdə yarımköçəri türk boyları yaylaq-qışlaq yaşamı ilə heyvandarlıq təsərrüfatında həmin sistemi davam etdirir. Güney-Azərbaycanda qaşqay, bəxtiyar və sair türk boyları bu gələnəyi minillər boyu saxlaya bilmişdir. Lulu-qut çağından heyvandarlıqla qul əməyinin bir araya sığmaması türk toplumunda quldarlıq qurumunun yaranmasına zərurət doğurmamışdır.

İkiçayarası dövlətlərdə çar, məbəd və varlı ailələr üçün işləyən qulların hüququ ilə Qut elində hər bir yoxsul fərdin özəl mülkiyət hüququ arasında köklü fərqlər vardı. Hər iki bölgədə müxtəlif mifoloji, etnoqrafik, əxlaqi, kultur və müxtəlif milli-etnik dəyərlər üzrə gedən inkişaf müxtəlif sosial qurumların və siyasi-iqtisadi münasibətlərin formalaşması ilə nəticələnmişdi. (204)

Beləliklə, bəzi sahələrdə İkiçayarası mədəniyətindən geri qalan Qut eli müəyyən sahələrdə ondan irəlidə idi. Bu baxımdan, «qut» qanunları ilə Elam, Akad, Sumer ölkələrini yüzil idarə etmək asan deyildi. Qut elinin ilk və son çağlarında güclü qarşıdurma olaylarının səbəbi fərqli mədəniyət idi. Qut eli haqqında əsas qaynaq mixi yazı ilə bir neçə nüsxədə qalmış «Çarlar siyahısı» (King list) adlanan yazıdır. Qut dövləti dağılandan az sonra sumer dilində yazılan bu siyahıda İkiçayarasında hakimiyətdə olmuş «sülalələr» sıralanıb sadalanır. (205) Lakin bu sıradakı «Qut sülaləsi» o çağın mirzələrini çaşdırdığı kimi, sonrakı tədqiqatçılar üçün də problem yaratmışdır. Belə ki, digər sülalələrin müxtəlif illərlə davam edən irsi hakimiyətindən fərqlənən qut elbəylərinin seçimlə hakimiyətə gəlib, onlara ayrılan hakimiyət ili tamam olanda hakimiyətdən getməsi, ya yeni müddətə seçilməsi tarixşünaslıqda yanlış yozumlara yol açmışdır. Siyahıda Akad sülaləsi ilə II Laqaş sülaləsi arasında verilən «Qutların hakimiyəti» müxtəlif nüsxələrdə «kim çar idi, kim çar deyildi», «bir çarın adı siyahıdan düşüb», «qutların çarı yox idi, özü (İmta?) beş il çarlıq etdi» deyimlərilə başlanır, 21 elbəydən 20-sinin adı və neçə il hakimiyətdə olması göstərilir. Bu illərin cəmi isə «91 il 40 gün» edir. (206)





Qut elinin Sumer, Elam, Akad dövlətlərindən fərqini görmək üçün siyahıda elbəylərin hakimiyət ili sisteminə baxmaq lazım gəlir. Çünki bu sistemin verdiyi informasiyanı nəzərə almadan, qədim türk dövlətlərinin türk törələri ilə qurulmasını anlamaq çətin olur. Əsas qaynaq kimi burada «Qut çarlarının siyahısı» götürülmüş (2 və 3-cü sütun), onun əsasında 1, 4 və 5-ci sütun tərtib olunmuşdur.

Bu cədvəldə ilk diqqəti çəkən son sütundakı dörd müxtəlif seçim ilidir. Bugünkü terminologiya ilə desək, burada dövlət başçısı seçkisinin neçə ildən bir keçirilməsi əks olunmuşdur. Qut elinin bir əsrlik dövründə bu seçim müddəti üç dəfə dəyişmişdir: 6 illik elbəylik 2150-ci ildə yarıbarı (3 il) azaldılmış, 2137-ci ildə bu müddət 2 ilə salınmış, 2130-da seçkilərin vaxtı yenidən artırılıb, 7 il müəyyən edilmişdir. (207) Cədvəldə diqqəti çəkən ikinci məsələ 21 elbəydən dördünün verilən hakimiyət müddətini tez başa vurmasıdır ki, bunlardan yalnız sonuncu elbəy Tirikanın devrilməsi bəllidir, digər üç elbəyin hakimiyət dövrünün 1-2 il yarımçıq qalmasının səbəbi isə aydın deyil. İ.M. Dyakonov həmin elbəylərin savaşda və ya öz əcəli ilə öldüyünü mümkün sayır. (208) Bizcə, bunun ayrı yozumu da vardır, çünki savaşlar əsasən Qut elinin ilk və son çağında olmuşdur, orta çağlarda isə müharibələrin olması bəlli deyil, əksinə, bu dövrdə bütöv regionda stabillik vardı və bu duruma nəzarət də qutların əlində idi. Olsun ki, yüzil boyu 21 elbəy sırasında iki-üç yarıtmaz və ya törəni pozan elbəyi bu vəzifəyə, müasir terminologiya ilə desək, neçə seçmişdilərsə, eləcə də «impiçment» yolu ilə vəzifədən salmışlar.

İlkin qaynağın (kinq list) nüsxələrində və onlara əsasən qurulmuş cədvəldə mübahisə doğuran məsələlərdən biri Qut elinin ilk çağı ilə bağlıdır. (209) Bəzi nüsxədə «kim çar idi, kim çar deyildi» ifadəsi qutların yox, Akaddakı duruma və orada çarlığa iddia edən adları bəlli Akad bəylərinə aiddir. Qut elbəyi Elulumeşin vaxtında Dudu «Akad çarı» titulu ilə Qut elinin canişini olandan sonra Akadda vəziyət stabilləşir. Siyahıda «qut elinin çarı yox idi» deyimi isə təbiidir, çünki Lulu elindən sonra qut boyları Urmu hövzəsində dövlət qursa da, bunun İkiçayarasına dəxli yox idi, yalnız Sumeri özünə tabe edəndən sonra bu el «dövlət» kimi tanındı. Görünür, siyahıda birinci elbəy kimi verilən İmta adını başqa tədqiqatçılardan fərqli olaraq, nita («özü») kimi oxuyan A. Poebel haqlıdır, çünki akadları məğlub edəndən sonra yazısında özünü «Qut çarı, dünyanın dörd yanının çarı» adlandıran Enridavazirin statusu siyahıdakı «özü 3 (ya 5) il çar oldu» deyimin məntiqinə uyğun gəlir. Bu halda, qaynaqdakı qut sülaləsinə aid bənddə «bir çarın adı itib (düşüb)» deyimi də aydınlaşır, çünki orada məhz Enridavazirin adı yox, «özü» əvəzliyi yazılıb. Əgər verdiyimiz bu yozum doğrudursa, onda Qut elinin başlanğıc tarixini belə bərpa etmək doğru olar: Lulu-qut boyları m.ö. 2203-cü ildə toplanıb, qut bəylərindən Enridavaziri orduya başçı (başbuğ) seçir, 2201-dəki uğurlu qələbədən bir il sonra (2000) qurultay faktiki olaraq, üç il başbuğ olmuş bu bahadırı elbəy seçir. Beləliklə, bu olaydan bir əsr sonra siyahını yazan sumer mirzələri öncə çarları olmayan qutların ilk çarı Enridavaziri nəzərdə tutub, «özü 3 ya 5 il çar oldu» ifadəsini işlətmiş, onun adı yazılmadığı üçün siyahını köçürən mirzə elbəylərin bəlli 21 sayı düz alınsın deyə, «bir elbəyin adı itib» deyimini əlavə etmişdir. (210)

Siyahının verdiyi əsas informasiya isə budur ki, ətrafdakı oturuşmuş dövlətlərdən fərqli olaraq, Qut dövlətində hakimiyətə gəlmə irsi deyil, seçki yolu ilə gerçəkləşmişdir. Akadda despotik monarxiya və bu rejimdən o qədər də fərqlənməyən, qulların sayına görə isə Elamı, Akadı arxada qoyan teokratik Sumer dövləti olan bir regionda Qut elinin tolerant siyasəti ətraf xalqlar üçün cəlbedici idi. Sonralar belə bir durum subar boylarının İkiçayarasının quzeyində qurduğu kiçik Subar bəyliyində görünür. Ətraf bölgələrdən qaçıb, canını Asur-Urartu despotizmindən qurtaran əhalinin bu bəyliyə sığınması haqqında yuxarıda danışmışdıq.

Qut elinin yarada bildiyi stabilliyin səbəblərindən biri, elbəylərin seçim yolu ilə hakimiyətə gəlməsi idi. Saray çevrilişlərinə imkan verməyən seçki üsulu həm də daxili hakimiyət davasının qarşısını alır, hakimiyətə iddialı şahzadələrin gücə, hiyləyə əl atıb çar ola bilməsi bu sistemdə yoxdur. Ona görə də, 2200-ci ildə seçilmiş ilk elbəydən tutmuş son elbəyə qədər hamısının seçki ilə dövlətin başına keçdiyini görürük. Qonşu ölkələrin çarlarına aid siyahıda bu nizam-intizam yoxdur. Müqayisə üçün deyək ki, məşhur Hammurapinin soyu I Babil sülaləsində (1894-1595) üç əsr boyunca atadan oğula keçən irsi hakimiyətin cəmi 11 çarı olmuşdur, bir əsrlik Qut elində isə 21 çar seçilmişdir. (211)

Siyahıdan da göründüyü kimi, xalqın məhəbbətini qazanan bacarıqlı bəylər dalbadal və ya müəyən fasilə ilə elbəyi məqamına təkrar seçilə bilmişlər. Əgər İngeşuş adında iki elbəy olmamışsa, onda bu adı daşıyan elbəy 24 ildən sonra təkrar seçilmiş, 18 il hakimiyətdə olan Yarlaqab isə üç dəfə dalbadal (6+6+3=15) və üç illik fasilədən sonra təkrar elbəyi məqamına yüksəlmişdir. (212) Demokratik seçkinin gücü onda idi ki, seçim ilinin dəyişməsindən asılı olmayaraq, seçilən elbəyi ona ayrılan vaxtı başa vurmalı idi. Yalnız müstəsna hallarda istefa məsələsi gündəmə gətirilirdi. Gün kimi aydındır ki, Qut elində ciddi qayda-qanun olmuş, toyda alınan qərarlara şərtsiz əməl edilmişdir. Hökmdar yox, törə şah olmuşdur. Dünya dövlətçilik tarixində ilk demokratik seçkiləri gerçəkləşdirən türk boyu qədim Azərbaycanda protoazər boylarından olan qutlar idi.

Ulu soydaşlarımızın qurduğu Qut elinin tarixi həm də demokratiya tarixi kimi qiymətlidir. Seçki ilə formalaşan əsl xalq hakimiyəti demokratik dövlət qurumu olduğundan onun El adlanması, dövlət başçılarının elçi, elbəy, elçibəy, elxan titulu daşıması, dövləti (eli) olan xalqa və ölkəyə də El deyilməsi, eli quran, onun sınırlarını genişlədən elbəylərə Elalmış, Eltutmuş, Elolmuş ləqəblərinin verilməsi gələnəyi bəlkə də qut çağından qalmadır. Çünki Qut elini imperiyaya çevirən məhz qut elbəyi Elulumeş adlanır.

Xalq və dövlət anlamlarının qədim dilimizdə eyni sözlə verilməsi türk etnosunun demokratik ruhunu əks etdirir, qonşu despot dövlətlərdən fərqlənən Qut eli bunun ilk örnəyidir. Azərbaycan Demokratik Cümhuriyəti (1918-1920) Ön Asiya və digər müsəlman ölkələri içində ilk demokratik dövlət sayılır, lakin qaynaqlar və özəlliklə, yuxarıda verilən cədvəl isə Azərbaycanda hələ 4200 il əvvəl demokratik dövlət qurumu olduğunu ortaya çıxarır.

Qut eli daxilində olan stabillik ona tabe olan ölkə və dövlətlərə də öz təsirini göstərirdi. Akad zülmündən bezən sumerlər Qut əsgərlərinə xilaskar kimi baxır, ölkəni Akad təcavüzündən qurtaran qutlara tabe olub, Qut elinə vergi ödəməyi normal qəbul edirdilər. Lakin idarəçilik gələnəyi baxımından akad, elam və sumerlərdən fərqlənən, monumental məbədləri, yazı ənənəsi və məmurlar ordusu olmayan Qutlar üçün İkiçayarasını 100 il savaşsız idarə etmək asan başa gəlmirdi. Qut elinin paytaxtı indiki Kərkük (Arapha) şəhəri idi. (213) Çoxlu dövlət məmurları ilə seçilən Akad, Elam və Sumer ölkələrini idarə etmək üçün Qut eli nəzarəti altında saxladığı geniş ərazilərdə yerli başçıları və onların idarə aparatını saxlamağa məcbur idi. Yerli şəhər-dövlət ensiləri (başçıları) Qut elbəyinin canişini sayılsa da, atadan oğula keçən hakimiyət gələnəyi yerlərdə davam edirdi. Belə vəziyət hər iki tərəfi qane edirdi: Qutlar lazım olan vergini yerli başçıların vasitəsi ilə rahat toplaya bilir, sumerlər yaranmış əmin-amanlıq şəraitində öz şəhər-dövlət gələnəklərini rahatca davam etdirirdilər.

Qut çağına aid bir sumer yazısında deyilir ki, «(artıq) qulluqçu öz xanımına tay olmuşdu, qullar öz sahibi ilə yanaşı gedirdi; varlılar yetimə, güclülər dul qadına xətər toxundurmurdu». (214) Sumerlərin qut elbəyinə hər il bac-xərac göndərməsi, İkiçayarasındakı qərargahda oturan nümayəndəsinin xanımı və uşaqlarına qiymətli hədiyələr aparması haqqında qaynaqlarda məlumat vardır. (215) «Sumer dili qrameri» (1981) kitabında yer alan mətndə əvvəlki irtica rejimi əvəzinə insani münasibətlərə önəm verilən qut çağının öygüsü, əmin-amanlıq durumu ilə bağlı deyimlər diqqəti çəkir: (216)


(1) ki-mah uru-ka al-nu-gar (1) Şəhər məzarlığında qəbir qazılmadı,
(2) lú-úş ki-ni-túm (2) ölü (cəsəd) bastırılmadı,
(3) qala-e balaq-nu-túm ér nu-ta-é (3) qala rahibi musiqi alətini daşımadı,
ondan (yas) nəğməsi çıxmadı.
(4) ama-era-ke4 ér nu-bi-u/11 (4) ağıçı qadın ağı demədi.


Bu sözlərin müəllifi Laqaş şəhərinin ensisi Qudea (2133-2117) Qut canişini idi, ona verilən geniş səlahiyətdən istifadə edərək, yeni kanallar çəkdirib, məbədlər tikdirmiş, elm və ədəbiyatın inkişafı üçün böyük işlər görmüşdür. Qudea həmin yazıda qeyd edir ki, onu 216 min kişinin içindən tanrı Ningirsu seçmişdir. «Ölkənin gerçək çobanı» (ölkə başçısı) olandan sonra, kimsə qayışla, qamçıyla döyülmədi, ana oğlunu vurmadı; vali, çavuş, məmur və işçibaşının işləyənləri vura biləcəyi şey daranmış yun idi. Bu ifadələrdən göründüyü kimi, yaranmış stabilliyi Qudea öz adına çıxır və hətta Sumerdə onun Qut canişini olmasını qutlara yox, sumer gələnəyinə uyğun olaraq, Tanrı seçiminə bağlayır. (217) Bu durum bir daha göstərir ki, qutlar yerli başçıların seçiminə qarışmırdı və yerli hakimlərə kifayət qədər sərbəstlik verilmişdi. Ensi titulu daşıyan Qudeanın dövründə 5 Qut elbəyi dəyişmişdir, çünki əyalət hakimlərindən fərqli olaraq, mərkəzi hakimiyətin başçısı yalnız requlyar seçki ilə «çar» (elbəy) ola bilirdi. Doğrudur, Qudea çar titulu daşımırdı, lakin Akaddakı qut canişini formal olaraq, bu adı saxlamışdı.




Çağdaş tarixçilərin bilgi meyarına uyğun gəlməyən Qut dövlətinin el quruluşu qəbul olunmuş ölçülərə sığmır, ona görə də, məntiqsiz yozumlar irəli sürülür. Belə ki, başqa dövlət başçılarının uzunmüddətli hakimiyətindən fərqlənən qut elbəylərinin qısa hakimiyət illərinin səbəbini qutların öz aralarında hakimiyət savaşında və bu savaşlarda elbəylərin ölməsində axtaran Avropa alimlərinə etirazını «bu durumda olan bir xalq 91 il o çağlarda öz dövrünə görə ən inkişaf etmiş təsərrüfatı olan Sumer-Akad kimi dövlətlərin üzərində necə hökmranlıq edə bilərdi?» ritorik sualı ilə bildirən tanınmış qədim tarix uzmanı İ. M. Dyakonov bütöv regionda stabillik yaradan qut hakimiyətinin kövrək deyil, möhkəm olduğunu yazır, lakin özünün qoyduğu məntiqli suala cavabı gümanla verir və qut elbəylərinin seçim illərindəki düzəni ibtidai icma quruluşunda axtarır, onların bu qurumda yaşadığını ehtimal edir. (218) Ehtimal şəklində söylənmiş bu fikir sonralar başqa rus tarixçilərinin yazısında artıq az qala gerçəklik kimi verilir: qut çağındakı stabilliyin səbəbini siyahıdakı «qutların çarı yox idi» deyimlə bağlayırlar, guya çar yox imiş, amma «tayfa rəisləri» stabillik yaradıb, Ön Asiyanın qüdrətli dövlətlərini idarə edirmiş. (219) Burada Sovet ideologiyasına xidmət edən komunist tarixçi alimlərə öz liderləri F. Engelsin bir deyimini xatırlatmaq lazım gəlir. Bu baş komunist belə deyir: «Biz bilirik ki, icma qurumu ilə işğal olunanlar üzərində hökmranlıq bir araya sığmır». (220) Azərbaycan tarixçiləri də qut çarlarını icma şurasının seçdiyi tayfa birliyi başçıları adlandırıb, qutların guya yalnız dövlət qurmaq astanasına gəldiyini və İkiçayarasında idarə etmə işlərinə qoşulub alışmadıqları üçün böyük dövlətçilik təcrübəsi qazana bilmədiklərini yazırlar. (221)

Öncə bunu yada salaq ki, Carmo, Xasun, Xalaf, Quzey-Ubeyd kulturu yayılan bir ərazidə yaşayan toplumun yazıyaqədərki tarixi həmin ardıcıl arxeoloji kulturların bəlgələrində vardır. Qut ərazisində ibtidai icma qurumunun dağılması Qut eli çağından ən azı min il öncə başlamışdı. Qutların ibtidai icma qurumuna aid fikirlərin elmi əsasa dayanmadığını subut etmək üçün təkcə Urmu yaxasında olan Göytəpə abidəsinin verdiyi bəlgələr kifayətdir. O ki qaldı «qutların çarı yox idi» ifadəsinə, bunu da yuxarıda «özü çar oldu» deyiminin izahında verdik. Hər halda, Babil mirzəsinin ifadəsini səhv hesab edən çağdaş tarixçilər unudurlar ki, hadisələrin içində yaşayan savadlı katib çar ilə sərkərdəni, hökmdar ilə qəbilə başçısını indiki tarixçilərdən daha yaxşı fərqləndirə bilirdilər. Qədim qaynaqlar qut elbəylərini məhz «çar» adlandırır, hələ Qut dövləti yenicə yaranmağa başladığı çağda qutların zəfər yazısında «Qutum ölkəsinin çarı, dünyanın dörd səmtinin hökmdarı» titulu yazılmışdı. (222) Xilafət dövründə sultana xütbə oxunduğu kimi, Qut imperiyası qurulandan sonra neçə yerli Sumer hökmdarının Qut çarının şərəfinə həsr etdiyi yazılar durur. İbtidai icma quruluşunda yaşayan uruq belə nəhəng dövlət (imperiya) qura bilərdimi? Yaxud, bir əsr boyu dövlət başında olarkən üç ardıcıl nəsil dəyişən bir boy və ya budun (tayfa birliyi) necə olur ki, dövlətçilik təcrübəsi qazanmır?

Əlbəttə, Qutlara belə münasibət bir tərəfdən, arxeoloji bəlgələrin və qədim yazıların tekstoloji informasiyasını, digər tərəfdən, qədim türk dövlət gələnəklərini nəzərə almamaqdan irəli gəlir.  (223) Qut eli birdən-birə «göydən» düşməmişdi, əhalinin bir az öncə Lulu eli və hələ Subar eli, Aratta eli çağında toplanmış dövlətçilik gələnəyi vardı.

Qut dövlətinin dağılma səbəbləri bəlli olmasa da, sonluğu tipoloji baxımdan sonrakı türk ellərinin qurulub-dağılma olaylarına çox bənzəyir. Elbəy adlarının təhlili göstərir ki, artıq üçüncü nəsil akadlaşmış və akad adları daşıyır. (224) Görünür, qut elbəylərinin sonrakı nəsli idarə etdiyi İkiçayarasındakı şəhərləşmə mədəniyətinin təsiri altına düşmüş, sumer-akad gələnəklərinə meyl edən qut elitası get-gedə qut (türk) etnik dəyərlərindən uzaqlaşmışlar. Bu duruma düşən sonrakı türk imperiya və dövlətlərinin taleyini, çox güman ki, Qut eli də yaşamışdır. Qut dövlətinin qurulduğu illərdə Enridavazir və Qut imperiyasını quran Elulumeşdə olan təpər artıq son elbəylərdə sönməkdə idi. 

Qut törəsinə görə, 7 il hakimiyətdə olan elbəy Siumun vaxtı bitəndən sonra, həmin müddətə onun yerinə seçilən qut elbəyi Tirikan hakimiyətdə cəmi 40 gün qala bildi, çünki qutları Sumer ölkəsindən qovan üsyançılar onu arvad-uşağı ilə birlikdə sığındığı Dubrum şəhərində əsir aldı. Utuhenqalın başçılığı ilə gerçəkləşən bu olayın təsviri qaynaqlarda müxtəlif versiyalarla əks olunub. Bir yerdə yazılır ki, Tirikanın məğlubiyətinə Ay tutulması səbəb olmuşdur. (225) Əlbəttə, Ayın tutulması səbəb deyil, bəhanədir. İkinci versiyada isə qutların qovulma səbəbini belə verilir: «Zəhərli dağ ilanı, tanrıtanımaz qutlar Sumer əhalisi arasında düşmənçilik yaratdı, oğulu anadan ayırdı, Sumer hakimiyətini dağlara apardı». Kiçik poema, nəğmə formasında yazılmış, lakin orijinalı deyil, sonradan köçürülmüş nüsxəsi qalan (eynən hay qaynaqları kimi) bu qaynağın müəllifi Sumerdə anti-qut ovqatını qızışdıran dəstənin başçısı Utuhenqaldır. 

Qut elinin dağılma səbəbi açılmayan bu qərəzli yazıda da qondarma fikirlər olması haqqında bəlgələr vardır, ona saxta və qeyri-ciddi qaynaq kimi baxılır. (226) Çünki Sumer ölkəsi, sumer mədəniyəti əsl çiçəklənmə dövrünü bir əsr boyu bütöv regionda sülhü təmin edən Qut elinin tabeliyində yaşadı. Başqa bir variantda Ur şəhərini elamların dağıtması və bu olayda dolayısı ilə qutların günahkar olması söylənir. (227) Beləliklə, yüzilə yaxın davam edən Qut elinin dağılma səbəbi bizim üçün açıq qalsa da, bu dövlətin və qut boyunun əks-sədası uzun illər davam edib yaşadı.

Qut eli dağılandan sonra qut boylarının adı Mada çağına qədər 15 əsr Asur mənbələrində görünür: XIV əsrdə I Adadnerarinin yazısında «qutların geniş sınırları» ifadəsi işlənir; XIII əsrdə I Salmanasarın yazısında «uzaqlara taxıl kimi səpələnmiş qut orduları», «göydəki ulduzların sayı qədər çox olan qutlar» deyimləri vardır; VIII əsrdə II Sarqon Mada ölkəsinin bəzi bölgələrini «Qutum» adlandırır; VII əsrdə Assarxaddon «mannalar ölkəsinin adamlarını, ram olmayan qutları dağıtdım» deyir; asur yazıları son dəfə «qut çarları» (bəyləri) ifadəsini 636-cı ildə işlətmişdir. (228) Bu yazılarda qutlar Urmu hövzəsində, Dəclənin yuxarı axarlarında kumanlarla qonşuluqda, Kudmux ölkəsi yaxınlığında göstərilirdi. İ. M. Dyakonov II minilboyu bu qaynaqlarda keçən qut boyadının real etnik termin olduğunu yazır. (229)

Lakin bu real etnonim əvvəllər Qut eli çağında boybirlikləri olan budun (xalq) adı kimi işlənirdi və o çağın qaynaqları Qut ölkəsində 70 boy yaşadığını qeyd edirdi, Qut eli dağılandan sonrakı çağların qaynaqları artıq konkret qut boyu ilə bərabər, həmin boyları öz adı ilə, subar, turuk (türk), kuman, bars, börü, qarqar, zəngi, polad, qorus, xınıs, qızıl, azər və sair etnonimlərlə verir. 

Qut ölkəsinin (GU.Tİ.UM Kİ) qədim əhalisinin adı, qut etnonimi türk onomastikasında dərin iz qoymuşdur. Belə ki, çağdaş başqord boyları içində kudi, kuday deyimləri ilə işlənən qudi boyu vardır. (230) Çox vaxt qaynaqlarda utiqurlar ilə adı yanaşı çəkilən kutriqur boylarının və onların Avropada at oynatdığı çağlarda Avar dövlətinin Kuti-xan (553) adlı 17-ci hökmdarının adlarında görünən qut/kuti sözü türk toponimləri sırasında da geniş yer tutur. (231)

Van gölünün güney-batı yaxasında müasir Kotum toponimi Urartu çağında URUQutume (qutu-me) şəklində yad olunur, bura gəlib yerləşən haylar isə ona Kotom demişlər. (232) Osmanlı dönəmində Anadoluda Kutvan (kut-van), Kutuculu (kutu-cu-lu) şəklində qeyd olunan yeradlarında və daha əski çağlarda Anadolunun güney-doğu və güney bölgələrində, İkiçayarasının quzeyində yerləşən və asur-urartu qaynaqlarında Quta/Kuta, Kuda, Qutta, Qut//Kutu//Gutium, Kudmux/Kutmux, Kudmar//Kutmar şəklində adı keçən bölgə, şəhər və yaşayış məskənlərində qut boyunun adı görünür. (233) Babil bölgəsində də Kutu adlı şəhər və kanal olmuşdur. İkiçayarasından subar boylarının quzey və doğu yönlərə miqrasiyasından yuxarıda söhbət açmışdıq. Qut eli dağılandan sonra qut boylarından bir qisminin də Güney Qafqaza, Xəzər yaxalarına və Orta Asiyaya keçdiyini əks etdirən toponimlər vardır: Qudula (Oğuz), Kotuz (Vedi), Kale-Kuti (Qəzvin), Kuta (Səmərqənd). Qut etnoniminin əsasında duran «qut» sözünün iştirak etdiyi toponimlər də eyni istiqamətdə yayılmışdır: Qutqaşen (Qəbələ), Qodman (Masallı), Ata-Qut (Tuğ, Qarabağ).

Qut etnoniminin etimologiyası, məncə, Kut Tənri xatunı, Kutluğ, Kutan, Qutqan, Kutadmış, Kutrulmuş, Qutalmış, Kutlu//Qutlu kimi türk şəxs adlarında işlənib, «ruh, can, uğur, müqəddəs» anlamları ilə bugün davam edən qut sözü ilə bağlıdır. Bu fikri vaxtilə prof. Beno Landsberger irəli sürmüşdür. O yızır ki, bu Gutium, yaxud Kutium etnonimində akadca nisbət şəkilçisni (-ium) çıxsaq, yerdə kut adı qalır. Kut xalqını nəzərdə tutan alim əlavə edir: «Türklərlə ən yaxın münasibətdə olan, hətta bəlkə də, eyniyət göstərən boy budur». (234) Azər dilində «Bu ad bu yigidə qutlu olsun» (KDQ), «Ye, ürəyində qutun olsun», Manas eposunda «Kuyruğuna kut düşmüş, Kutlu kula at kiminki» ifadəsi, deyimləri qut sözünün qutsal anlamını yaşadır. Qut eli çağında Orta Anadoluda yaşayan hatların dilində eyni anlamda işlənən qut sözü qədim qaynaqda qalmışdır. (235) Bu söz türk etnonimikası üçün doğmadır. (236) İndiki Bolqarıstana gedib, Bulqar dövlətini quran Asparuk xan bulqarların qutriqur (qutir-qur) boyuna başçılıq edirdi. Qutların Güney-Azərbaycanda birbaşa davamçısı olan qaşqaylar içində qutlu boyu vardır. (237) Qut etnonimi haqqında elmi ədəbiyatda başqa fikirlər də irəli sürülmüşdür. (238)

Qut boyunun adı türk onomastikasında geniş yayıldığı kimi, qut elbəylərindən də bəzisinin adı türk antroponimika sistemində davam etmişdir. Üç illik elbəy seçilsə də, hansı qələtinə görəsə bu vəzifədə cəmi bir il qalan Kurum (2141-2140) elbəylik titulundan məhrum edildi. Bu adı m.s. IX əsrdə Bulqar dövlətinin başçısı Kurum xan, XIV əsrdə isə Altun Ordu dövlətində Kurum xan daşımışdır. Qut elbəyi Kurumdan fərqli olaraq, Batı-Bulqar dövlətinin (681-1018) başçıları sırasında oğlu məşhur Omurtaq kimi, özü də bir bahadır olan Kurum xan (803-814) Avarların ərazisinə yerləşməkdə və Sofiya (Sredets) şəhərini almaqda igidlik göstərmişdir. (239) Elbəy adları sırasındakı Enridavazirin dövlətin qurulmasında, Elulumeşin isə imperiyanın qurulmasında igidliyindən, elbəy vəzifəsinə təkrar seçilən İngeşuş və özəlliklə, Yarlaqabın müdrikliyindən söhbət açmaq olar. Bəzi elbəylərin adı anlam baxımından titul və ya ləqəb bildirir. (240) Elulumeş adındakı gələnək sonrakı türk dövlətlərində də davam etmişdir.

Elulumeş adı bu elbəyə sonradan verilib. Elbəyin öz adını bilməsək də, Qut elinin Akad üzərində tam qələbə çalıb, imperiyaya çevrilməsi onun vaxtında gerçəkləşmişdir. Dövlət quran, onun sınırlarını genişlədən xaqanlara, dövlət başçılarına İlteriş, Elkutadmış, Elolmuş ləqəblərinin verilməsi türk dövlətçtlik gələnəyində təkrar olunan haldır. Dədə Qorqud bahadırlarından biri Yağrıncı oğlu İlalmış adını daşıyır. (241) Mixi yazıda «o» səsini bildirən işarə olmadığından Elolmuş adı yanlış olaraq, Elulumeş şəklində oxunmuşdur. Yarlaqab, Yarlaqaş və Yarlaqanda adları yarlaq və ab/aş/anda hissələrindən ibarətdir. Birinci yarlaq sözü də iki hissəyə ayrılır və türk şəxs adlarında geniş işlənən bu söz (yar) və şəkilçi (-laq) adın Yarlaq hissəsini yozmağa imkan verir. Belə ki, Yarkın, Yaruk Tikin, İnançu Apa Yarğan tarkan kimi qədim türk adarında işlənən yar sözü və Yağlakar (yağ-laq ər) adındakı -laq şəkilçisi yozumu asanlaşdırır. Nəzərə alaq ki, Yağlakar adını Yağlakar Bilgə kağandan sonra bir neçə uyqur kağanı daşımışdır. (242) Dilimizdə yar sözünün 5-6 mənası var, bunlardan yalnız «işıq» anlamı sadalanan adlarda özünü doğruldur və həmin sözə -laq şəkilçisi qoşulub, «parlaq», «işıqlı» anlamında yarlaq sözünü yaradır. Bu şəkilçi elbəy Sarlaqab adında da vardır, lakin akadlara əsir düşən başqa bir qut bəyinin Sarlaq adı bəzi qaynaqlarda Asarlaq şəklində yazılması və Asər kultu (iyəsi) ilə bağlı olması elbəyin adında da Asarlaqab variantının ola bilməsi ehtimalını ortaya qoyur. Hər iki halda -laq şəkilçisinin qramatik yükü eynidir: birinci halda Sarlaq «sarışın, kürən» anlamını, ikinci halda Asarlaq «Azər kultunu qudsal sayan» və ya «Azər soyundan olan» anlamını yaradır.

Elbəy adlarının (Yarlaq-aş, Yarlaq-an) sonluğundakı -aş, -an şəkilçisi Qaraş, Balaş, Qazan, Türkan kimi türk adlarında geniş işlənir. (243) Yarlaqab və Sarlaqab adlarının sonluğunda «ab» elementini alp/alb sözünün qalığı saymaq olardı (Yarlaq alp, Sarlaq alp), lakin o çağda sumer-akad və türk (qut) dilində ortaq olan «baba», «ata» anlamındakı aba sözünü bu sonluqda bərpa etmək daha uyğundur, çünki Sarlaqab adının yazılışında Sarlaq-aba (zár-la-qa-ba) variantı da vardır. (244) İnim-aba-keş adında ilk söz Göytürk yazısında «inim Kültigin» deyimindəki inim («kiçik qardaşım»), və sumer dilindəki inim («söz») ilə uyğunluq təşkil edir. Əgər İnimabakeş adı qut sözüdürsə, «Qardaşım Abakeş», əgər sumer sözüdirsə «Abakeş(in) sözü» anlamını verir. (245) İngeşuş elbəy adında sonluq -süz şəkilçisi kimi diqqəti çəkir, adın ilk hissəsi döngə modelində olub, «yenmə», «düşmə» məzmunlu engə/inge sözüdür və bütövlükdə İngesüs adı «yenilməz», «məğlub olmaz» anlamı daşıyır. (246) Bu söz Əmir Teymurla vurşan İngatürü xanın adında da var. Görünür, iki dəfə elbəy seçilən İngesüs aldığı bu ləqəbə tam layiq imiş.

İbranum elbəyin adında sonluq (-um) akad şəkilçisidir, ibran sözü isə Dədə Qorqud boylarında adı keçən Əmran, əl-Məqdisiyə görə, ərəb xilafətinə qarşı vuruşmuş xürrəmi başçılarından olan İmran adında əks olunmuşdur. İmran adını ərəb, ümumiyətlə, sami sözü kimi verirlər, lakin qut çağında onlara ən yaxın sami tayfaları akadlar idi və bu ad akadca deyil, sadəcə akad şəkilçisi ilə yazılıb və ola bilər ki, qut çağından çox sonra sami dillərinə keçib. Oğuz boyu imre, türkmən boyu imreli və qədim türk sözləri imre «sev», imren «sevin», «imrəm» (toplum, xalq) sözləri Yunis İmrə adında olduğu kimi, Əmran, İmran, İbran adlarının türkmənşəli olduğunu göstərir. (247) Qut elinin son elbəyi Tirikan adı Küni Tirik adında olduğu kimi, tirik//türük//turuq («türk») etnonimindən yaranmış və sonralar türk onomastikasında Türkan şəklində geniş yayılmışdır. Tirikan sözü ilə bağlı üç yaşayış məskəni olması faktını izah etmək istəyən İ. M. Dyakonov güman edir ki, bunun səbəbi Tirikanın sonralar «İskəndər» kimi əfsanələşməsi ola bilər. Əlbəttə, bu yanlış yozumdur, çünki cəmi 40 gün hakimiyətdə qala bilən, əsir alınıb, sonra Sumerdən biabırcasına qovulan bu son qut elbəyi əfsanələşə bilməzdi. Toponimlər onun adını yox, turuk boyunun adını əks etdirir. İ. M. Dyakonov qaynaqların Bad-Tirikan qalasını «qutlar ölkəsinin qənşəri»ndə verdiyini, Ştrekin bu qalanı sonrakı Karxar (Qarqar) qalası ilə eyniləşdirdiyini, özünün isə bunu Kanxar (Kəngər) kimi oxuyub, qalanın Urmu hövzəsindəki Qarqar bölgəsində deyil, Dəcləyə yaxın olduğunu yazır. (248) Tirikan adının etnonim bildirməsi dilimizdə işlənən «uruq-turuq» sözü ilə də aydın olur.

Beləliklə, qut etnoniminin özü kimi, qut elbəy adlarının da çoxu türkcədir: İngesüz (İngeşuş); Sarlaqaba (Sarlaqab), başqa variant - Azar-laqaba (Asarlaqab); Azarlaq (Asarlaq) adı elbəy yox, qut bəyinin adıdır; Yarlaqaş (Yarlaqaş); Elolmuş (Elulumeş); İnim Abakeş (İnimabakeş); Yarlaqaba (Yarlaqab); Yarlaqata (Yarlaqanda); başqa variant - Yarlaqan (Yarlaqand); İbad (İbate); Kurum (Kurum); Luəraba (Laerabum); İrər (İrarum); İbran (İbranum); başqa variant - İmran; Türükan (Tirikan). Göründüyü kimi, bərpa olunmuş variantlar mixi yazılış formasından o qədər də fərqlənmir, belə ki, adların bugünkü yazılışını belə vermək olar: İngesüz, Sarlaqab (Asarlaqab), Yarlaqaş, Elolmuş, İnim Abakeş, Yarlaqab, Yarlaq Ata, İbat, Kurum, İrar, Luərab, İbran, Türkan.

Beləliklə, m.ö. 2200-ci ildə Urmu gölü ilə Kərkük arasında qurulan Qut eli az sonra Elolmuş elbəyin vaxtında imperiyaya çevrildi və Ön Asiyada qurulan bu türk dövləti bir əsrə yaxın yaşadı. Qut elinin qonşu dövlətlərdən fərqi onda idi ki, burada despotik rejim deyil, requlyar seçki ilə dövlət başına keçən elbəylər tərəfindən demokratik türk törələri ilə idarə olunurdu. Qut elinə tabe olan Elam, Akad və Sumer kimi ölkələrdə yerli hakim sülalələrin, bürokrat idarəçilik üsulunun saxlanması, yerli «çarlara» sərbəstlik verilməsi, daha doğrusu, əyalətlərdə yerli özünüidarə üsulunun tətbiqi, uzun illər boyu regionda stabilliyn təmin edilməsi, Sumer mədəniyətində «renesans» çağının məhz bu dövrə düşməsi aydın göstərir ki, qut elbəylərinin üsul-idarəsi demokratik dəyərlər üzərində qurulmuşdu. Belə ki, Urmu teoriyası ilə gerçək dəyərini tapan Qut Eli ümumtürk dövlətçilik tarixinin ilk qaranquşu olmaqla türk tarixinin başucalığı sayıla bilər, həm də dünya tarixində analoqu olmayan bu dövlətin daxili qurumu, idarəçilik sistemi daha dərindən öyrənilərsə, tarix elminə yeni bilgilər vermiş olar.

Qut imperiyası dağılandan sonra, Qut elini quran boyların birliyi (budun qurumu) pozuldu, İkiçayarasının quzeyi, Dəclənin sol yaxaları və Urmu hövzəsində Qut elinin yerində çoxlu bəyliklər və dərəbəyliklər ortaya çıxdı. Azərbaycanda Mana eli yaranana qədər bu bölgələr vaxtaşırı yadlelli orduların hücumlarına məruz qaldı. Zəif bölgələr bu və ya digər dövlətdən asılı vəziyətə düşdü, dirəniş göstərən bölgələrin isə adı hücum edən çarların yazılarına düşdü. Həmin yazılara əsasən, növbəti mövzumuz Urmu yaxasındakı Turuk (Türk) bəyliyi və Mosuldan yuxarıda olan Kuman bəyliyi haqqındadır. Vaxtilə Qut elinin tərkibində olan bu bölgələr və hər iki bəyliyin turuk, kuman adlı boyları qutların başçılıq etdiyi konfederasiyaya daxil olduğundan ümumi ada çevrilən qut adı altında «görünməz» qalmışdılar.




dipnotlar:
186) ИДВ, 1983, 258.
187) Cameron, 1936, 41; Дьяконов, 1956, 102 (5-ci qeyd); АЗА, 111-112.
188) A. Leo Oppenheym yazır ki, qut dili haqqında bildiyimiz yalnız bir neçə söz və yüzil boyu Akad üzərində hökmranlıq edən qut elbəylərinin adıdır (Oppenxeym 1990, 301); Lakin E. A. Speyser və V.V. Hallo kimi yazarlar yanlış olaraq, qutların kürd olduğunu güman etmişlər (Speiser, 1930, 96-119; Hallo, 708-720); Doğrudur, etnoqrafik «köçəri» anlamında kürd termini türk, macar və sonradan fars dili təsirinə uğrayan bəzi boylara verilmişdir, lakin qut adının etnik anlamda bugünki farskökənli kürdlərə şamil edilməsi isə mümkün deyil, çünki iran (ari) boyları qədim fars dilini qut ərazisinə qut tarixindən 1500 il sonra gətirmişlər və elmdə çoxdan bəlli olan bu gerçəkliyə qarşı heç bir alim çıxış etməmişdir.
189) Дьяконов, 1956, 104.
190) Nə yazıq ki, ucsuz-bucaqsız məkanda arası kəsilmədən TARIX yaratmış türk etnosunun öz içindən bir neçə tarixçi yetişmədi, yalnız saz-qopuz çalıb, bu tarixi gerçəkləşdirən igidlərə dastanlar qoşdular, türkülər oxudular. Bir əlində qılıc, bir əlində qələm tutan elbəylər də qurduğu elin tarixini yox, məhəbbət şeirləri yazdılar. Uca türk milləti dövlətlər qurub, tarix yaratdı, bu tarixi onun əlindən yabançı ordular deyil, əli qələm tutan ağıllı rahiblər aldı. Babalarımızın qurduğu dövlətlərin çoxundan xəbərsiz qalmışıq. Deyəndə ki, filan əsrdə filan dövlətimiz oldub, nəinki savadlı aydınlar, hətta bəzi «tarixçilərimiz» də gözünü döyüb, adama şübhəli baxır.
Nə yaxşı ki, yabançı alimlər, «qeyri-türk» adı altında olsa da, bu dövlətlərin tarixini arayıb-araşdırır. Belə dövlətlərdən biri də Qut elidir. Bu dövlət haqqında «Azərbaycan tanrixi» kitablarında, hətta orta və ali məktəb dərsliklərində ötəri də olsa, məlumat verilir, çünki Qut Eli Azərbaycanda yaranmışdır. Qədim Dünya tarixində analoqu olmayan Qut elinin qurulma tarixinin yubiley ili idi: «Qut elinin 4200 illiyi» XX əsrin son 2000-ci ilinə düşür. Bu yubileyi qeyd etmək haqqında dəfələrlə mətbuatda məsələ qaldırdım, lakin nə yüxarıdakılardan, nə də siyasi partiya və ictimai təşkilatlardan bir səs çıxmadı. Mənim də gücüm yalnız buna çatdı ki, bu il çap olunan «Azər xalqı» kitabıma bu dövlət haqqında ayrıca yazı əlavə edib, kitabı «Qut Elinin 4200 illiyinə» ərməğan etdim.
191) Дьяконов, 1956, 110.
192) ИДВ, 1983, 253.
193) ИДВ, 1983, 253
194) Qutların Luristana yaxın ərazidə olması; Anubani anıt yazısı olan Padir dağını güney lulu sınırı sayıb, qutların onlardan doğuda yerləşməsi; Tirikan-qalasının (Bad-Tirikan) aynaqda «qut ölkəsinin önü (qənşəri)» deyiminə görə, Dəcləyə yaxın olması söylənmişdir (Дьяконов ,1956, 104, 117; АЗА, 112; Оппенхейм, 1990, 301; Balkan, 1992, 37).
195) Əgər Qut eli çağında bir çox boyların adı qut etnonimi altında «örtülü» qalırdısa, bu el dağılandan sonra o biri boyadları görünməyə başlayır. XIV əsr asur yazılarında qut, lulu, subar, kutmux, turuk adları yanaşı çəkilir, XIII əsrdə kuman (ukuman) adı bu sıraya əlavə olunur (Дьяконов, 1956, 135).
196) ИИ, 1977, 20.
197) Mada tarixini yazan İ. M. Dyakonov Sialk, Göytəpə və sair abidələrə əsasən, yerli əhalinin avropoid irqin aralıqdənizi tipinə aid olduğunu və hələ yüzil öncə fransız antropoloqu E. T. Haminin lulu və qutları azər türkləri, özəlliklə, qarabağlı (Şuşalı) azərlərlə eyni tip saymasını qeyd edir (Дьяконов, 1956, 97, 116).
198) Bükülü basdırma gələnəyi bu çağda əksər bölgələrdə (Qiyantəpə IV, Sialk III və s.) davam etmişdir (АЗА, 98, 110).
199) ИДВ, 1983, 255.
200) Quzey Ubeyd kulturunun lokal variantları Urmu hövzəsi üçün xarakterikdir. Mosul bölgəsində Qavratəpə abidəsi ilə Püşdəlitəpə abidəsi arasında genetik əlaqə keramik qabların geometrik naxışlarındakı paralellikdə aydın görünür (Массон, 1989,125); Hələ V minilin sonunda boyalı keramikası ilə seçilən Sulduz düzündəki Dəlmətəpə abidəsi İkiçayarası quzeyindəki Yarımtəpə ilə eyni xarakter daşıyır (Энеолит СССР, 121-122).
201) АЗА, 90.
202) Дьяконов, 1956, 115-117.
203) Belə rəsmlərin tipologiyası «I Bitik»də geniş verilmişdir. Qutların mifoloji, astraloji görüşləri İkiçayarasındakı əhalinin inanclarından fərqlənirdi. Keramika üzərindəki geometrik naxışlar, təkə, bars və ilan şəkilləri, həyat ağacı, su və bərəkət simvolları, özəlliklə, qut ərazilərində geniş yayılmış «taleh» anlamlı göy-tanrı və ulduz simvolu dönərgə (svastika) damğası diqqəti çəkir. Dönərgə simvolu bugün də «ulduzu söndü» deyimilə azər türklərinin mifoloji yaddaşında qalmışdır.
204) Qutların hakimiyəti çağında sumercə qúruş erén-a du deyimi gənclərin tikinti, kanal, tarla işlərinə cəlb olunması kimi başa düşülür və «gənclərin işçi dəstəyə qoşulması» kimi verilir (ИДВ, 1983, 253-254); Lakin qut çağında bu deyim daha çox «ərənlərə qoşulan gənclər» anlamına uyğun gəlir, çünki burada sumercənin ere(d) «qul» yox, eren sözü işlənib, Qut çağında sumer gənclərinin qut ərənlərinə qoşulması vurğulanır.
205) İDV, 1983, 488; Kiçik fərqlərlə Qut bəylərinin adı və hakimiyət ili sıra ilə siyahıda belə verilir (Дьяконов, 1956, 107; Алиев, 1960, 155; Zöhtabi,٢٣٠): İmta (3 ya 5), İngeşuş (6), Sarlaqab (6), Yarlaqaş (6), Elulumeş (6), İnimabakeş (5), İngeşuş (6), Yarlaqab (15), İbate (3), Yarlaqab (3), Kurum (1), Habilkin (3), Laerabum (2), İrarum (2), İbranum (1), Hablum (2), Puzur-Suen (7), Yarlaqanda (7), Sium (7), Tirikan (40 gün). Elbəylərin burada göstərilən hakimiyət illərini toplayanda 91 il 40 gün rəqəmi alınır. Lakin bəzi yazarlar qut dövrünə aid müxtəlif illər verir: Nippur nüsxəsinə görə, «124 il 40 gün» (Алиев, 1960, 177, 2-ci qeyd); «8-100 il arası» (AT, 1994,70); Bəzi yazarlar isə Qut tarixini üç-dörd əsr qədimə çəkir. Belə ki, Luis Halpenin redaktorluğu ilə çap olunan «Peule et civilisations» (I t. Les promi. civilis, s.93) adlı əsərdə başlanğıc tarix 2622-dən sayılır. E Meyer isə qut tarixini 2550-2374 arası verir ki, Ş.Günaltay da bu tarixi qəbul edib, qutların hakimiyət tarixini 132 ilə qaldırır (Günaltay, 1987, 342); Lakin İkiçayarasındakı başqa sülalələrin tarixi ilə müqayisədə dəqiqləşən xronologiyaya görə, 2109-cu il Qut hakimiyətinin son ilidir (Дьяконов, 1956, 114).
206) Hər elbəyin neçə il hakimiyətdə olması «siyahıda» verilmişdir, lakin hansı illərdə olmasını, yuxarıda deyildiyi kimi, tarixçilər ayrı-ayrı illərlə göstərmişlər. Elbəylərin hakimiyət illərinin sistemi (1-ci sütun) ilk dəfə «Azər xalqı» (2000) kitabında verilib.
207) Дьяконов, 1956, 108; Sual olunur, böyük bir imperiyanı idarə edən hakimiyətdə baş verən bu önəmli dəyişikliyin səbəbi nə idi və icra mexanizmi necə idi? Təəssüf ki, sualın birinci hissəsinə dəqiq cavab tapmaq mümkün deyil, lakin bir əsr boyu seçki müddətinin üç dəfə dəyişmə səbəbini yalnız gümanla «idarəçilikdə ortaya çıxan hansısa problemin yüngülləşdirilməsi» kimi yozmaq olar, ancaq ikinci sualın məntiqi cavabı budur ki, belə mühüm məsələlər «qurultay» statuslu toyda həll olunurdu.
208) Eyni qaynaq.
209) Jakobsen, 1939; ИДВ, 1983, 486-491; Крамер, 2002, 367.
210) Belə ki, birinci və ikinci sətirdə sual doğuran məsələnin kökü ilk qaynaqla bağlıdır. III Ur sülaləsinin hakimiyətini əbədiləşdirmək məqsədi ilə Daşqından (Nuh tufanı) çar Ur-Nammu (2111-2094) çağına qədərki dövrü əhatə edən bu siyahı Qut eli dağılandan az sonra yazılıb, sonralar üzü köçürülərək ona yeni əlavələr edilmişdir. Ortaya çıxan bəzi nüsxələr «kim çar idi, kim çar deyildi» deyimini bir yerdə akad, başqa bir yerdə qut sülaləsinə aid edir. Əslində, birinci variant daha düzgündür, çünki burada söhbət Akad çarı Şarkalişarri öləndən sonra hakimiyət üzərində bir-birilə 3 il mübarizə aparan İkiki, İmi, Nanum adlı akad bəylərindən gedir və onlarla savaşan qut elbəyi Elulumeşin adından sonra Qut elinin Akadda canişini Dudu və oğlu Şu-Turulun adları sıra ilə verilir (ИДВ, 1983, 486; Алиев, 1960, 154).
211) ИДВ, 1983, 489.
212) Seçki ili silsiləsinə görə, dörd ya beş dəfə də (6+3+3+3=15; 3 x 5=15) seçilə bilərdi.
213) Günaltay, 1987, 316.
214) ИДВ, 1983, 262.
215) Шилейко, 1916, XXI-XXX.
216) SDG, I, 1981, 29.
217) Qudeadan öncə Laqaş ensisi Ur-Baba onun qaynatası idi. Görünür, oğlu olmadığı üçün hakimiyət kürəkənə keçmişdir, təbii ki, bu olayda fal açımının yozumu uğurlu xəbər, «tanrının razılığı» olmuşdur. «Tanrı seçimi» qədim türk dövlətçilik gələnəyində də vardı: elbəy, xaqan olan adama tanrının «qut» verməsi, onların qutlu sayılması inamı Göytürk elində və İslamaqədər davam etmişdir.
218) Дьяконов, 1956, 107-109.
219) ИДВ, 1983, 256; İ. M. Dyakonovdan sonra «Mada tarixi» kitabını yazan İ. Əliyev onun bu yanlış fikrini, haqlı olaraq, tənqid edb, qutların icma quruluşu məsələsini «şişirtmə» adlandırır, Qut çağında Göytəpə kimi abidələrin belə fikirləri rədd etdiyini vurğulayır. Lakin o da qutlarda icma qurumunun dağılmasını İkiçayarasının təsiri sayır və bu prosesin hakimiyətə gəlmə illərinə yaxın başlandığını yazır (Алиев, 1960, 155-156, 6-cı qeyd).
220) Энгельс, 175.
221) AT, 1996, 36-37.
222) da-núm šàr gu-ti-im ù ki-ib-ra-tim ar-ba-im «qüdrətli kişi, Qutum və dünyanın dörd bucağının çarı» (Balkan, 1992, 27).
223) Qudea çağındakı siyasi stabilliyi, mədəni inkişafı, qutlara vergi kimi verilən qızılı, qiymətli silahları, süslü mebelləri nəzərdə tutan tarixçilər ortaya bu sualı qoyur: «Bütövlükdə bu durum, Qudea və onun vərəsələri hakim olduğu bir dövrdə qutların Akad və Sumer üzərində hakimiyəti necə ola bilər?». Qoyulmuş suala özləri bu cavabı verir: «Bütün bunlar (bəlgələr) göstərir ki, Qudea qutlara vergi verirdi; qutlar da ona bütöv Sumerdə və bütün mühüm ticarət yollarında sərbəst fəaliət imkanı vermişdi.Belə düşünmək olar ki, Qudea sadəcə qutların Sumerdə canişini idi» (ИДВ, 1983, 263).
224) Дьяконов, 1956, 108.
225) SSRİ EA Nəzəri astrologiya institutu Selevki çağına aid qaynaqda verilən Ayın m.ö. 2109-ci ildə tutulmasını təsdiq etmişdir (ИДВ, 1983, 266).
226) ИДВ, 1983, 265; АТ, 1994, 72.
227) Заблоцка, 1989, 185.
228) АВИИУ, №1, №2, №4, №28; ХПИДВ, 1963, 235; Дьяконов, 1956; ТУ, 124; ИДВ, 1988, 101; Bir asur yazısında (VIII əsr) asurlara qarşı vuruşan Urartu çarı Arqiştiyə qutların yardımı vurğulanır (Меликишвили, 1954, 233).
229) Дьяконов, 1956, 135.
230) Кузеев, 1974, 50.
231) Türk dillərində qam//kam, qut/kut, qız//kız, qadın//kadın şəklində yazılan sözlərdə ilk samitin azər əlifbasındakı «q» hərfi ilə verilməsi düzgündür.
232) ТУ, 125.
233) OAC, 557; ТУ, 114, 123-125.
234) Azər xalqı, 2000, 245-246; Landsberger, 1937, 8; Balkan, 1992, 25.
235) ДА, 1985, 44.
236) Elazığın Baskil, Maden ilçelərində Kut-uşağı oymağı, Osmanlı dönəmi arxivlərində adı qalmış Kutlu, Kutlubəy(li), Kutluca(lı), Kutludoğmuş, Kutluxan, Kutlulu Kutluluca, Kutluoba, Kutluş, Kutluyurd (OAC, 556-557) etnonim və toponimləri aydın göstərir ki, qut sözü boyadı kimi geniş işlənmişdir. Ola bilsin ki, məmlük sultanı Kutuz, rus marşalı Kutuzov, Qafqazda görünən Kutiyev ad və soyadları da həmin sözlə bağlıdır.
238) Qədim qaynaqda qutlara «namruti» (ağbəniz) deyilməsini və yaxınlıqda kuman boyunun yaşamasını diqqətə alan Y.Yusifov bu etnonimlərin (qut, kuman) «sarışın», «ağ» anlamlı ku sözündən yarandığını (ku-ti, ku-man) güman etmişdir (AT, 1994,82).
Qut etnonimini Qafqazda bəlli olan uti, daha doğrusu, indiki qafqazdilli udi xalqı ilə bağlamaq üçün bəzi alimlər (Z.Yampolski, İ.M.Dyakonov, İ.Əliyev) kuti/uti paralelliyi ortaya atmışlar. Doğrudur, türk dillərində k~ ø paralelliyi vardır və xəzər /azər paralelliyi kimi, kuti / uti paralelləri mümkündür. Lakin bunun udi etnoniminə dəxli yoxdur və tarixi faktlara zidd olduğu üçün yanlışdır. Çünki qut və uti ayrı-ayrı etnonim kimi hələ qədim mixi yazılı mətndə yanaşı verilib (АВИИУ, ¹38). Çox vaxt adı yanaşı çəkilən və bəzən Bizansın təhriki ilə bir-birilə savaşan kutriqur (kutir-qur) və utiqur (uti-qur) türk boyları kimi (ИНСК, 96-97), eyni soydan olan qut və uti adlı qədim boyların sonradan dönüb qafqazdilli udin (udi) olmasını təsdiq edə bilən bəlgələr yoxdur. O ki, qaldı kuti və uti boylarının Urmu hövzəsindən Güney-Qafqaza keçməsi məsələsinə, bu doğrudur və nəinki Azərbaycan və Dağıstan, hətta Orta Avropaya qədər getmişlər. Bu türk boylarının bir qismi də Urmu hövzəsindən sonralar Altaya qədər miqrasiya edib: Altay türklərində Kotı adı və Doğu-Türküstan ilə Güney-Sibir arasında uti/udi boyları bunu aydın göstərir. Çin alimləri qeyd edir ki, çin dilində işlənən türkizmlərdən biri də hun məmur titulu olan kūti terminidir (HWC, 1984, 122; Bu arayışı türkcəyə Dr.A.İnayet çevirdi). Hunların içində lulu sülaləsi kimi, kuti termini də göstərir ki, bu boylar doğuya da köç etmişlər. Çin qaynaqları lolo (lulu?) boylarından da bəhs edir (ВДИ, №2, 1952, 173).
Qut sözünü Keşqutan, Kutanaul tipli toponilərin tərkibində işlənən «ağıl, binə» anlamlı kutan (qutan) ilə; Kotanlı, Xotan tipli toponimlərlə; doğu-german qot boyadı ilə; türk-german teonim paralellləri Qud/Qut, Kuday/Xudu və Qud/Qod/Qot ilə; qohumluq termini quda və yağış çağırmaq üçün oxunan Qodu-Qodu nəğməsi ilə də müqayisə edib, müəyən yozum vermək olar.
239) İA, IV. 713; Şəhərin alınmasını əks etdirən şəkil qədim bir əlyazmada əks olunmuşdur (Чебоксаров-Чебоксарова,1985, 66).
240) Elbəylərin sonrakı nəslinin siyahıdakı adlardan Habilkin, Hablum, Puzur-Suen akad, yaxud akadlaşmış antroponimlərdir, Laerabum, İrarum, Sium isə akad şəkilçisi ilə işlənsələr də, sami sözləri deyildir. Bugün azərlər içində İbat (İbad) kimi işlənən İbate adında «cəsur» (ibətey//ebetey) mənası olması mümkündür. İbate kimi İrarum sözünün də qədim mənşəyi tam aydın deyil. İlk qut çarının adı Enridavazir, Enridupizir, Erridupizir variantları ilə yazıldığından etimoloji yozum vermək çətindir. Adın tərkib hissələri bulqar Enrabota ( ́Ενραβωτάς) şəxs adında, xəzər xaqanı İbuzir Qlyavan adında, qədim türk Bozər, Basar, Pozar adlarında görünür, adın daşıya biləcəyi məna və deyim fonotaktikası «Koroğlu»dakı Halay-pozan adına oxşayır, çünki qədim eñrədi-pozur deyimi «bağırdı(sa)-pozur» anlamındadır. Lakin bu bir ehtimaldır.
241) M. Zöhtabi siyahıda adları ardıcıl gələn Yarlaqaş, Elulumeş ilə KDQ-dakı «Yağrıncı oğlu İlalmış» arasında oxşarlıq axtarmışdır (Zöhtabi,٢٤٠). Lakin qut elbəylərin sıralanmasında ata-oğul ardıcıllığı yoxdur. Müqayisə olunan adlar arasında bir qanunauyğunluq var ki, o da dördünün də türk adı olmasıdır. Elulumeş adı «məmləkətini böyütmüş» anlamı ilə yozulmuş (Bayram, 1988, 80), Yağrıncı oğlu İlalmış adında il-al-mış tərkibinin isə «igidlik» anlamında işlənməsi qeyd olunmuşdur (Tanrıverdi, 1999, 133-134).
242) Малявкин, 1983, 99; Qırğız-qazax bakşılarının duasında «Tanrım, hər yerdə bizi yarlıqa!» deyimi vardır (İnan, 1972, 141); Burada yarlıqa «yardım et» anlamındadır.
243) Qaynaqlarda 18-ci elbəy adının Yarlaqanda və Yarlaqand formasında yazılması iki morfonoloji variant ortaya qoyur (Дьяконов, 1956, 107); Azər dialektlərində Qızılbud // Qızılbund variantlarında olduğu kimi, -and morfemində səsartımı mümkündür; -anda variantında isə Yağlakar Kan Ata adında olduğu kimi, ata (ada) sözü bərpa oluna bilər.
244) PBS,13, №1; Balkan, 1992, 30; Saxa dilində sarlıq (yak), monqol dilində sarlaq (dağ buğası//öküzü) sözləri Sarlaq adında «Buğac» anlamını da mümkün edir. Çin dilinə məmur titulu ābō sözünün türk dilindən alındığını yazan çin alimləri bunu apa sözü ilə bağlayırlar (HWC,1); Görünür sumer dilindəki aba (ata, qoca, ağsaqqal) və akad dilində ‘b, ab şəklində yazılıb, abi/abu (ata, baba), abê (atalar, babalar) şəklində oxunan (Липин, 1957, 14) sözlər də qədim türkcənin aba/apa sözü ilə bağlıdır (ДТС, 47). İnim-aba-keş adı qədim türk abidələrindəki İnançu Apa, Boz Aba, Kulapa Urunu, Ay Aba Çavuş beq, Konurapa adlarında olduğu kimi, aba sözünü ortaya çıxarır. Yarlaqab(a), Sarlaqab(a) kimi bərpa olunan adların sonluğu tələffüz baxımından M. Xorenatsinin qeyd etdiyi xəzər bəyləri Venaseb, Surxab adlarından fərqlənmir. Görünür, aba sözünün bəzi adların sonunda -ab morfeminə çevrilməsi qut çağından daha öncə başlanmışdır.
245) İnel-kağan, İnanc-beg//yabqu və İnak adında isə *in- «inam, güvənc» anlamındadır.
246) Adın əvvəlində olan «ingə» sözü feilə qoşulan -gə şəkilçisi ilə düzəlmişdir və buradakı in- (enmək) feilinin qədim türk dillərində işlənən Ög baş İn Alp, İn Öz İnançu, İnel kağan, Ögdəm ınal, İnançu Külük Cikin adlarındakı «in» sözü ilə əlaqəsi yoxdur.
247) Təbəri yəhudicə Amr adının ərəblərdə İmran olduğunu yazır (Taberi, II, 634); Qafqazda yayğın olan Amiran (gürcü), Əmrən//İmrən (türk) adını M. Seyidov və Ə.Tanrıverdi türk mənşəli sayır və geniş araşdırmışlar (Tanrıverdi, 1999, 88-89).
248) Дьяконов, 1956, 104, 2-ci qeyd; 108-109, 4-cü qeyd; 117, 2-ci qeyd; Burada diqqəti çəkən məsələdən biri də qut boylarının konfederasiyası daxilində türk adlı boyun olmasıdır. Laerabum, İbranum, Asarlaqab adlarında da imre, lu-ər (lulu), azər etnonimi ola bilər.





18 Ocak 2016 Pazartesi

Tarim Mummy in Socio-Ethnological Perspective



Early in 2014 came out a breaking news about old pants worn by a male mummy in the Tarim Basin.1 It was reported that in the Tarim Basin in China, in the Yanghai graveyard, archaeologists have uncovered a Tarim mummy.






On closer inspection the substance of the news turned out to transcend far beyond the old pants, archeologists uncovered a material witness with traits that portray a whole epoch. It attests that people of the Zhou nomadic circle penetrated into Tarim Basin along with the future China. It attests that the Turkish-style riding pants are at least a millennium older than the Roman and Greek Empires, older than Etruscans in the Apennine Peninsula, and older than Chinese Empire. It attests that riding pants were worn three and a half millennia before our time. It alludes to the horse which the pants were riding on, and the whip that was to rush it. The find leads to the South Siberia, China, and Mesopotamia. It allows to date the uncovered artifacts as an undisturbed material complex, literally meet face-to-face with a descendent of the migratory waves, to see individual artifacts in their natural context. The pictures of the discovery flushed across news pages around the globe. Pants were reported as a centerfold of the news, but picture showed other unmentioned traits that also were as much the gems of the discovery.


The ancient man was completely dressed and wore a pair of riding bot boots, which are “extremely uncomfortable in walking”. Turkologists for ages asserted that the Türkic nomads brought boots footwear to the civilized and uncivilized sedentary world, only to be taken up with sneers and scorn. This uncouth old mummy puts to rest the sneers of prejudiced skeptic generations.





The mummy’s caftan coat illustrates the accuracy of the Chinese annals, it is lapelled to the left, in contrast with the Chinese robes lapelled to the right. 12 centuries later, for the Chinese of the Han period, the lapel to the left was a sign of barbarism and a reason for permanent consternation. Great efforts of the much later Celestial empires were futilely spent on attempts to re-educate millions of barbarians to switch to the real civilized fashion of lapel to the right. In the end, some of those millions joined Chinese people and turned into bona fide Chinese in right lapelled robes. Some of those Chinese retained their old ethnic name Hu for the Central Asian nomads, like Hu Jintao 胡锦涛.


The deceased was buried with his travel necessities. He was given provisions for the road, in pots and vessels, and carried a flask. He carried a whip and an axe, to be prepared in case of any travel surprises. He was ready for shine or rain. His predecessors of the Neolithic Age were sent off for reincarnation with whetstone as major tool. The advanced Bronze Age traveler instead of whetstone carried a state-of-the-art cast bronze axe.


A yip whip was needed to accompany the deceased to the Tengri for reincarnation. In the year 1400 BC, the Buddhism had not been invented yet. It would take another 800 years to come up with the Buddhism and its reincarnation etiology. By that time, kurgans, Tengriism, and reincarnation would have existed for about 6 millennia. Probably not in the same form as they came down to us, but the kurgans and the usual inventory of the travel necessities attest to the intended travel and reincarnation. The horse or horses of the Zhou traveler must have been interred in the immediate proximity of the deceased, otherwise he would not have grabbed a horsewhip to go along. The horse remains and its DNA escaped attention of the reporters, a complete picture of his mount and details of its burial are sorely missing. Those details could have suggested burial traditions similar to the ones of the later times. Although the Kurgan burial traditions generally are very monotonous, small details are different among different populations, they afford some degree of kinship lineage tracing.


The DNA of the Tarim people is highly charged politically and therefore it is a guarded Chinese state secret, largely known from years of sensationalized and highly demagogued reports on Caucasoid “Indo-European” blonds speaking “Tokharian” language (i.e. Kuchean, aka Kushana, a version of Meroitic Hindi, an Indian lingua franca or trade language in Central Asia used by diverse peoples living in an intense bilingual environment) on one side, and Chinese counter inculcation on the other side. The available genetic bits of information on the Tarim burials suggest Central Asian (read: Türkic) and Indian males and mostly local eastern ladies. A single pointed reference in the DNA studies was made to Uigurs, who used to control the Tarim Basin during historical times. A veil of confusion congenital to the population genetics blots the picture, leaving metallurgy to lead the field with precise, verifiable, and consistent data till the biological studies provide comparably sound results.


The blondishness of the Tarim horse nomads comes from the Ugro-Fennic stock described in the metallurgical, anthropological, and genetic tracing. Ironically, although the Ugro-Fennic blondishness is a rare oddity in Europe and in the Indo-European stock, it has been sold as an innate trait of the Indo-Europeans, and was sold as such for many years, probably starting with the European philosophers of the 19th century. Until challenged by new discoveries, the blondishness is specifically of either Ugro-Fennic or Melanesian origin. The T. Chikisheva's fundamental work on physical anthropology explains the process of amalgamation of the horse nomads with the Ugro-Fennic hunters very clearly.3 So does the E. Chernykh's tracking of metallurgy. 


These were the processes that produced a blond mummy of the Tarim nomad. In their drives to the east and west, the nomads could not escape bringing their traits to Europe and Far East. Hence, the blond Europeans, endemic in the Ugro-Fennic ancestral territories of the Eastern Europe, the blond Far Easterners, and the blond South Asians. Hence, the endemic confusion of the Ural-Altaic, Altaic, Macro-Altaic, Micro-Altaic, etc. linguistic classifications. The light hair and eyes may be exclusively female inheritance, independent of Y-DNA, it can be a natural consequence of the brunettes' eternal weakness for the blonde beauties. The Indian DNA does not have a chance to start a line of blond offsprings, that honor falls on the DNA of the Türkic nomadic pastoralists from the South-Western Siberia. Chinese annals of the latter days specifically mention which Türkic tribes in their neighborhood had light hair and eyes. Among them were Tele tribes, Usuns (the modern Dulats of Kazakhstan) and Enisei Kirgizes, the modern Khakasses and Kirgizes.


The most striking artefact in the Tarim mummy’s burial complex is the tubular socket ax, an implement so unique and diagnostic that it beats by far the 3,300-year aged model of the riding pants. The tubular socket ax is an oddity in the world of axes, it is known from the early period of the bronze casting, and only from the limited areas of the northern hills in the Mesopotamia, Altai and surrounding South Siberia, and the northern areas of what is China today. It is known from the tombstone sculptures routinely attributed to the Scythians (or Cimmerians), and dated accordingly to the post-9th cent. BC. That guesstimate dating surely needs verification by instrumented methods. The tubular socket axes belong to the Steppe Metallurgy named by E. Chernykh an East Asian Metallurgical Province.


In the metallurgical periodization, they belong to the third stage of the East - West sprawl in the 3rd-2nd mill. BC. The Middle Bronze Age metallurgical period of 1900-1200 BC includes the lifetime of the constituent archeological cultures, 3,300 – 2,300 BC for Pit Grave Culture, 2,500 - 1,500 BC for Afanasiev Culture, 1,900 – 1,200 BC for Timber Grave Culture, 1,800 – 1,200 BC for Andronov Culture, and 1,400 - 700 BC for Karasuk Culture. The early phase of the Eurasian Metallurgical Province, dated 28-22 centuries BC, is remarkable for the start of two swift counter-propagating waves of the pastoral peoples' migration from the west to the east and from the east to the west that left their unique tubular socket traces to the west in Mesopotamia, in South Siberia, and to the east in what today is the northern China.


The tubular socket ax was but a single component of the “Scythian complex” that also included other peculiar metallurgical and non-metallurgical objects, not necessarily interred with the deceased as attire or travel utensils. These distinct objects included symbolic bronze knifes that with time turned into round and square coins. The turtle shell notebooks are timed with the arrival of the Zhou people to the future China.


The unique traceable model of the ax allows to connect the Gut (Kut, Qut) horse nomads (Guties) in the west with the Zhou horse nomads in the east, and speculate that Guties stand either for Guzes, a genetic Türkic for “tribe” or Juzes a genetic Türkic for “union, tribal confederation”, and the name Zhous also stands for Juzes. The Juz still means “union” in Kazakhstan, and it is Üz (Юз) in Slavic, which has a form Soüz (Союз), like in the name USSR (СССР) where the first Cyrillic C stands for Souz (Союз). The Turkic word that stood first in the title of the country had survived the Stalin's ethnic pogroms and deportations not because of the kindness of the ruling thugs, but because of their blatant ignorance and the absence of substitute synonyms in the Russian lexis.


In the context of the attribution, the name Guties does not literally or specifically mean the Gut or Guti tribe. In the nomadic world across Eurasia, no tribe or subdivision possessed suzerainty, out of necessity every tribe had to align with other tribes into a tribal union for its own survival. Historical records retain the name of the union (e.g. On Ok, a union of ten tribes, or Oguz, lit. “Tribal (Ok) Union (Üz)”), and chroniclers are rarely aware of all its members, at best they know of the largest, or closest, or somehow most salient of the neighbors’ tribes. It is not known if the name Guties was a name of a union, a part of a union, or an individual tribe. 


Likelier than not, the name Guties was a generic name applied to the tribal confederation, like the names Saka, Scythians, Alans, Tatars, Oguzes, Goths, etc. Chroniclers almost always noted that besides a common name, the described tribe has many individual tribes with their own names. The name Guties came to the front because the Akkadian scribes called the nomadic rulers of the Akkad and Sumer Guties (Gutium with Semitic pl. ending); but the name of one Gutian ruler Elulumeš (El (land, country, tribe) + Lulu (tribal name) + -meš (attributive suffix)) points to his origin from the tribe Lulu (Lulubu), hence he was a Gutian and a Lulubian at the same time (Cf. Chinese American or African-American, etc.). In the context of the attribution, then, Gutian stands for all and every nomadic tribe of the Mesopotamia of that particular time. From the Akkadian records, they are known as Kassites, Lulu (Lulubians), Subars (Subartu), and Turuks.


The reference to Zhous also does not literally or specifically mean a tribe of Zhou. Rather, like the Chinese terms Hu and Juns (pinyin Rong), it was a generic term for nomadic intruders. It took Chinese more than another millennium to learn and cite the names of the individual nomadic tribes. This treatment was repeated everywhere, the ruling and neighboring nomads had generic appellations of Saka or Scythians and Guties in the Middle East, Huns in Europe, India, and China, Tatars or Mongols across Northern Eurasia, etc. None of those appellations reflected tribal composition of the nomadic rulers. The Zhou was a nomadic tribal conglomerate that happened to play a most decisive and long-lasting role in the emergence and consolidation of China, the Tarim mummy is spatially and temporally closest to the nomadic Zhous, and it is ethnologically linked with them by the common origin attested by the unique axe artifact.


The first signs of the Eurasian inception of the “steppe belt” appeared in the 5th mill. BC, at the very beginning of the Early Metal or the Copper Age. By the end of the 2nd mill. BC the “steppe belt” had established form that in main features endured for the next three millennia. The initial stages of the pastoral economy and emergence of metallurgy led to two global consequences, the spread of mobile pastoralism across Eurasia in one gigantic Steppe Belt extending for 8,000 km and notable for its uniform distinct culture without explicit prototypes, and the spread of metallurgy along the Steppe Belt. That was the time of the beginning of the nomadic waves of Kurganians that largely wrote and defined Eurasia. The kernel of the nomadic movement were people who left behind monuments where archaeologists recognize the so-called Sintashta or Abashevo-Sintashta and Petrov cultures. Populations of the communities disdained agriculture, animal husbandry was central to their daily lives. The copper ore deposits east of the Urals and in Kazakhstan attest that metal mining industry was successfully developing there. In the development of metallurgy, theirs was a stage, the Eurasian Metallurgical Province, it bore the seeds for the East Asian Metallurgical Province.


In the archeology, the eastern “wave” is known as the Seima-Turbino transcultural phenomenon (after two famous cemeteries: Seima and Turbino). The warlike nomadic populations rapidly moved westward in parallel, but to the north from the oncoming wave of the Abashevo-Sintashta tribes, primarily along the southern strip of the Eurasian forest zone. 35-40 centuries later by the same path heading eastward would as swiftly move small Cossack detachments, the restless and undisciplined mercenaries of the incipient Russian state. Cossacks were Türkic mercenaries of various tribal ethnicity, generally defined by their ancestral location: Yaik Cossacks, Don Cossacks, Terek Cossacks, etc. Cossacks were hired for a determined season, or a determined campaign or task.





Fig. 7 Phase in formation of the Eurasian Metallurgical Province. Two counter-propagating waves in the spread of the cultural formations. Asterisks denote tombs and sanctuaries, points and oval shapes denote isolated finds of metal of the Seima-Turbino appearance. Mesopotamia Taurus and Zagros mountains, at the end of the 3rd mill. BC occupied by Guties and their kindred tribes, lays outside of the study area. Schematic illustration after Fig. 7 in Chernykh E.N., 2008.



Eastward from the Urals, kurgan cemeteries almost disappeared: the ancient ritual of constructing massive grave mounds was on the ebb, attesting to more egalitarian communities. Archaeologists discovered many villages of that community, but as a rule the settlements were tiny. The Sintashta/Abashevo/Petrov culture display typical traits of peaceful colonization and amalgamation. The fragmented aboriginal foot hunter population continued their traditional non-producing economy, with large tracts of forest needed for the sustenance of each family; that limited the size of the villages exploiting natural resources within their immediate vicinity. The newcomers brought along their producing animal husbandry economy that did not compete with the aboriginal economy. They engaged aborigines into metal production as suppliers of the ore and charcoal, and possibly of the ingots. On the social level, amalgamation went on as inter-ethnic marital unions. In the lingo of physical anthropology, the nomads of the western part of the steppe belt are termed Southern Eurasian Anthropological Formation; these are the people called Kurgans within the Indo-European linguistic Urheimat hypothesis. That hypothesis, developed before major advances in DNA sequencing and statistics, confused the westward migration of the Kurgan nomads (4th-3rd mill. BC) with the much later southeastern migration of the non-Kurgan European farmers, later known in the South-Central Asia as Indo-Aryans (2nd mill. BC). The northern foot hunters are termed Northern Eurasian Anthropological Formation, they occupied the northern belt of Eurasia from the White Sea to the Baraba steppes, and archeologically are termed Pit–Comb Ware Cultures.


They are largely identified with the Fennic linguistic group. The initial stages of the pastoral economy and emergence of metallurgy led to two global consequences, the spread of mobile pastoralism across Eurasia in one gigantic Steppe Belt extending for 8,000 km and notable for its uniform distinct culture without explicit prototypes, and the spread of metallurgy along the Steppe Belt. The cattlemen warriors of the Steppe Belt in a tide and ebb fashion penetrated deep into the settled farming societies to the south, creating throughout its vast extent the regions with interspersed coexistence of contrasting types of cultures.


Like the Pilgrims vs. Amerindians, like the conquistadors vs. Mesoamericans, and like any other colonial expansion, the nomadic newcomers are relatively few, and barely visible archeologically; but their visibility may be relatively high if their archeological culture is very distinct, and if the visibility of the aboriginal archeological backdrop is even less prominent. Their offsprings soon become physically indistinguishable from the aboriginal population, except for their continued economic and social traditions, reflected in disappearing kurgan cemeteries. The economic and marital compacts may continue indefinitely, until a new upheaval changes the scenery.


The initial stages of the pastoral economy and emergence of metallurgy led to two global consequences, the spread of mobile pastoralism across Eurasia in one gigantic Steppe Belt extending for 8,000 km and notable for its uniform distinct culture without explicit prototypes, and the spread of metallurgy along the Steppe Belt. The cattlemen warriors of the Steppe Belt in a tide and ebb fashion penetrated deep into the settled farming societies to the south, creating throughout its vast extent regions with interspersed coexistence of various types of cultures. The initial nomadic “wave” spread the technology of productive pastoralism across the Steppe Belt. The second nomadic “wave” (or the eastern impulse) very quickly came to a very developed type of metallurgy in the vast area of the Sayano-Altai mountain system. The relatively primitive metallurgical centers of the preceding period went through a sudden burst of high-tech production of thin-walled bronze castings of fine and at times unique forms of weapons. There were cast spearheads, kelt axes, curved knives with sculpted images of various animals and even humans (Fig. 8). The vast majority of these objects were found in cenotaph graves, where archaeologists have found no human remains. The width of the distribution area of these unusual antiquities is amazing: from the Western and even Central China, to the Eastern Baltic, i.e., more than 6,000 km. But in this enormous territory were found surprisingly small number of these metal objects, not more than six hundred.




Fig. 8. Some forms of the Seima-Turbino type metal products Illustration after Fig. 8 in Chernykh E.N., 2008.



The provenance of the unique tubular socket axes, which followed the practice of tubular-socketed arrowheads and spear blades, sheds light on the origin of the East Asian Metallurgical Province. The tubular socket technique serves as a diagnostic tool for tracing origin of the populations. Such tubular socket axes were found in Mesopotamia, in the Altai, and in the Northern China. In the Mesopotamia, they are attributed to the nomadic horse cattlemen Guties (Guzes, maybe Juzes from Juz “union, tribal confederation”), and hence the nomadic tribes of Lulu, Kassites, Turuks (Türk), Subaru (Subars), Komans (Kumans), and Kangars; in China they are associated with the nomadic horse cattlemen Zhou (Jous, from Juz “union, tribal confederation”) and Juns (pinyin Rongs, probably standing for Huns); in the Altai they are associated with metal production of the East Asian Metallurgical Province.


That was a birth of another great metallurgical province, which is called East Asian Metallurgical Province. Compared with the Eurasian Metallurgical Province it had a much more complex structure.


In the second half of the 2nd mill. BC the nomadic pastoralists of the East Asian Metallurgical Province dramatically changed orientation of their expansion. Their vector went mainly in the southeast direction (Fig. 9), toward the rich agricultural centers of the Shang (Yin) state in the south of the Huanhe (Yellow River) basin in China. The steppe extracts, whose culture archaeologists call Karasuk, inherited many weapons forms from the prior Seima-Turbino phenomenon, first of all casting the so-called single-edged curved knives with decorated handles (Fig. 8). These forms of weapons, or rather their imitations, spread throughout the territory of the Shang principality. Apparently, from that time originated the great confrontation between the steppe pastoral warriors and the ancient and medieval Chinese civilizations.




Figure 9. Major impact directions of the cultural unions belonging to the northwestern (Sayan - Altai) centers of the East Asian Metallurgical Province during the final development of the Eurasian “steppe belt” The western leg of the eastward migration passes the Tarim Basin, carrying the left lapelled caftans, oldest riding pants, riding boots, tubular socket axes, horsewhips, ceramic flasks, kaury (cowrie, cowry) shell diadems, dress buttons, etc.



Metallurgical investigation of the Tarim mummy’s axe would provide another trace to the origins of the Tarim ancient nomadic people. The trail may lead as far as the Altai or Sayan mountains, where ore and charcoal were available. The trail of the East Asian Metallurgical Province runs through the Tarim basin and ends in China (Fig. 3.25, 3.36, 3.39, illustrations after Loeuwe M., Shaughnessy E.L., eds., 1999).








Reports about discovery of the Tarim mummy revealed that archaeologists in China have uncovered in the Yanghai graveyard in the Tarim Basin the world's oldest pants, age ca. 3.3 thousand years. It is the most ancient pair of pants ever found on earth. Their tailoring involved no cutting: the pant sections were shaped on a loom in the final size. Trousers was sewn together from three pieces of brown-colored wool cloth, one piece for each leg and an insert for the crotch. Finished pants included side slits, strings for fastening at the waist and woven designs on the legs. They are decorated with embroidery. Experts believe that the pants belonged to one of the “Asian nomads”. The find confirms that the “Asian nomads” sewed special clothing to ride on horseback.


The scientists were struck by another observation. Reconstruction showed that the wide crotch part of the ancient pants was hanging by folds, exactly in a fashion of the Türkic pants one still can see in Turkey. One of the Wagner colleagues tried the pants sewn after the pattern of the oldest pants, and concluded that they were “extremely uncomfortable when walking”. M. Wagner commented: “While walking, the internal parts of the legs, the crotch and the lower abdomen are not subjected to a long period of friction. The problem of friction becomes acute only when riders have to spend a lot of time on horseback.” The Turkish and Azeri men (**), however, apparently have no problems wearing the modern version of the similarly patterned riding trousers as a daily attire.


The discovery attests that the horse riding existed in the Tarim Basin three and a half thousand years ago. Over the ages, Central Asia passed through cyclical periods of aridification and humidification, driving out and attracting nomadic pastoralists. 3,500 years ago, during a humid period, the Tarim Basin must have offered attractive pastures to the nomadic ranchers.


No written sources exist for the pre-historical period of South Siberia and Northern China. Archeology and paleoanthropology shed uneven light on their societies and peoples; the name of the Zhou people appeared in the early Chinese records in connection with the Shang period of Yin state. In contrast, Mesopotamia was endowed with a pioneering writing system and extensive body of historical and mundane records preceding migration of the Indo-Arian farmers to the Iranian Plateau. The Gutian history is known in broad terms from the Mesopotamian records. Gutians belonged to a cluster of horse nomadic tribes occupying eastern Taurus and Zagros mountains from about 3000 BC under peculiar tribal names rendered as Turuks (Turukkos), Lulu (Lullubians), Kassites, and Subartu; the names that can be rendered Komans and Kangars also figure in the Mesopotamian cuneiform records. Dating of records and geography for the nomadic tribes is spotty. Gutians were a powerful tribe that took over the rule of Sumer and Akkad for about a century. For the agricultural population and cities, the Gutian period (ca. 2154 – 2112 BC in short chronology, 124 years on the outside) was a disaster, cities and irrigation were ruined, fields were used for pastures.


A most frequently used title of the Gutian rulers is read as Yargan, which in Türkic corresponds to the title “Judge”, a member of a “tribunal”, and may be translated as “Tribune” (spelled yarğa:n in Clauson EDT, 1971, p. 963). That position and title were perpetuated in the Bible's Book of Judges, in the Roman Republic, and in the legend of the Round Table of the King Arthur with its Earl tribunes. The republican system does not fit well into the paradigm of the kings and monarchies expounded by the 20th cent. scholars of the Middle East, the title raised substantial scientific puzzlement and stray guesses. The title Yarğa:n was already not new when it came to the attention of the Akkadian scribes, it lasted during the Gutian rule of the Akkkad and Sumer, and it outlived the Akkkadian Empire by more than 3000 years. G. Clauson cites the name-titles Inançu Apa Yarğan Tarxan (8th c. AD) and Boyla Kutluğ Yarğan Suci (9th c. AD) in Türkü and Uigur records, and Greek records have a regent Organa for Bu-Yurgan (7th c. AD).


In these cases, the element Yarğan corresponds to the post of “judge, tribune” rather than “commander”, that is attested by the component Yarğan Suci meaning “Judge - Army Commander”, and the title Earl (a form of Yarğan) at the Round Table. The etymology of the position Yarğan ascends to the word yarğu: “splitter, tribunal, lawsuit, legal decision” denoting a legal tribunal at the head of the tribal administration, “i.e. an instrument for splitting facts and discovering the truth” from the verb yar- “to split, cleave”. Two more words relate to the post and add functional description: yarlığ is a “command (from superior to inferior)), edict”, it has civil and military applications, and yarğu:n is a “destroyer, ruiner”, a derivative of the verb yar- with clear war-time application. These terms are consistent with the verbs cited by K. Balkan, yarlïqa-, yarlïɣga- “to order, to command”.


The phonetic and semantic consistency demonstrates a peculiar linguistic longevity across a period of four millennia, and the immense geographical spread from China to British Isles.


Since the term judge alludes to justice, the interpretation of the notion is an equivalent to the expression “XYZ the Just”. The title Yarğan is loaded, it describes the republican system of the Guties' tribal organization, their tribal Council, and the position of the presiding Judge at the council; it asserts that in the 3rd mill. BC, the Guties had the organization and military power to take over and rule the troubled Akkadian Empire. That is a model replicated in numerous cases, from the Türkic and Mongol empires to the Round Table of the King Arthur and the institution of the modern parliament. At least some words and concepts introduced by the ruling Guties had to be internalized (Cf. Gutium, the Semitic form) and eternized within the inheritor languages, including Babylonian and later Persian.


The body of Gutian-related records is not large, consisting of mostly onomasticon and morphological elements. None of the neighborhood contemporary languages of the 24th c. BC come linguistically close to the Gutian, so the parallels must be sought elsewhere. It is generally agreed that onomastics is irrelevant in ethnological attributions (Cf. not all Alexanders are Greek, not all Joshuas are Hebrew); that is one of the main objections to the V. Abaev’s Scytho-Iranian Theory (Cf. Dremin G. , 2006). The title-names do not fall into the category of the names because generally they are semantic designations peculiar to individual languages (Cf. title “King”, “Judge” in the European languages: Pol. krol; Lat. rex, regis; Hu. kiraly; Gmn. König; etc. vs. sędziavs; iudex; bíró; Richter, etc. respectively). The ethnical examination of the Gutian names as personal names, on the model of the European names, would be credible only with a questionable assumption that in the majority they are not borrowings but specifically Gutian native names. In contrast, the ethnical examination of the Gutian names as titles (title-names) is credible, since the assumption is that in majority they are not borrowings but peculiar Gutian native titles, and can be empirically validated by systemic concordance with the titles and morphology of a candidate language.


The thesis that the Gutian language is related to the Türkic linguistic family was first proposed by B. Landsberger, a chair of Sumerology at the Ankara University, in 1937.16 B. Landsberger illustrated his thesis with specific examples of the Gutian lexicon and morphological elements. The Gutians came to the fore again in the late 20th century. P. Dolukhanov, 1994, with a reference to the Assyrologist I. M. Diakonoff, posited that Gutians were distant relatives of the today's Dagestanies, in today’s lingo called Kumyks; J.Derakhshani, 1998, asserted that the Gutians were a Turanian tribe Tukri. 


The modern Kumyks are descendants from the agglomerate of the Türkic tribes of the Masguts (Alans), Kayis (Kaitags), Huns (aka Savirs/Suvars), Khazars (Barsils), and Oguzes. The B. Landsberger’s thesis was analyzed by K. Balkan, 2000, with a detailed inventory and examination of the available Gutian material. K. Balkan turned to the Old Turkic to interpret Gutian titles and morphological elements, building on and adding more examples and morphological elements to the brief B.Landsberger’s list (El Ulumuş, Yarlagan, Tirigan, Şarlak, etc.), and advancing B. Landsberger’s resemblances to direct correspondences, like the name Ia-ar-la-ga-an-de of the founder of the Gutian dynasty with the ending –de, which turned to be the Old Turkic locative noun suffix -da/-de (-da/-dä), “of judges”, “of tribunal”, and the like. The K. Balkan’s work was seconded by E. Memiş, 2000.


The archaic Türkic origin of the nomadic Guties and their constituent nomadic tribes is consistent and corroborates archeological, ethnological, historical, biological, and ethnical details associated with the nomadic mummy from the Tarim Basin. The Tarim Basin mummy from the Yanghai graveyard opened another porthole to the events of the 2nd mill. BC that shaped histories of the Eurasian peoples from one end of the continent to another. It is unavoidable that the Yanghai discovery will generate a wealth of scientific material illuminating many aspects of the ancient life. In broad terms, the historical outline has solidified, and it is likely that the new discovery will fall into the established scheme of things, adding, for example, another tested specimen to the database in excess of 120 thousand artifacts (as of 2008) in the study headed by E.N. Chernykh.


Unlike the wool of the pants, which could come from the same breed of the sheep a continent apart, the chemical composition of the peculiar axe can pinpoint the exact source of the ore, tracing geography of its ultimate source to a specific point. A certain community of Neolithic migrants traversed Eurasia from Kazakhstan to the Eastern Europe, bringing with them a peculiar animal husbandry producing economy, a peculiar etiology attested by kurgan burials, and a peculiar egalitarian social system, learned of metallurgy in the Northern Balkans, and in reciprocal migrations spread that practice back to their homeland. Unlike the sedentary societies, the social system based on voluntary principle was the only viable social system in the mobile and fluid pastoral world. Along the way, the cattlemen learned to live symbiotically, for mutual benefit, with populations scattered along their spread.


The seeds of metallurgy blossomed into new techniques and beneficial products, and again the reciprocal migrations of the mobile cattlemen spread it far and wide, seeding new amalgamated nations and new civilizations. A high mobility of the pastoralists gave them an upper hand in dealing with the sedentary foot hunter and agricultural societies, it kept enriching both the mobile and the sedentary peoples for the next 3 millennia, well into the Middle Ages. And now, in the 3rd millennium AD, the traces of the technological and social evolution spearheaded by the peculiar mobile pastoralists, are still pulsating in the spread of egalitarianism, parliamentarism, and technical innovations connected with use of metals in the modern world.




KISAMOV, Norm
JOURNAL OF EURASIAN STUDIES
Volume VII., Issue 2. / April — June 2015



(**) There is no "AZERİ" Azeri word is fabricated by Russians. Azeri's are %100 Turkish people. And they preferred "Azerbaijani Turks".





* Subartu/Subar is one of the oldest Turkish people who lived in Southeast Turkey in 3000 BC. 
Also the name father of "Siberia".




ve

B.Landsberger, söz konusu tebliğinde Gut dilinden kalan bozulmamış bazı kelimeleri vererek , 
Türkçe ile karşılaştırır. Şöyle ki:
1.Yarlagan = Haber veren olabilir. Orhun kitabelerinde yargan'ı hatırlatır.
2.Tirigan = yardım eden manasına gelir ve Uygurca Tiriga mükemmel kelimesini hatırlatır. 
3.Şarlak yahut Çarlak = Birçok lehçelerde kanatlı ve memeli hayvan adıdır. 
Anadolu'da bugün küçük çağlayanlara da (şelalelere) şarlak adını verirler.
4.Laşirap yahut lasirap = Kral listelerinde takriben MÖ.2000'de yazılıp , nakledilen isimlerde şöyledir:
* El-ulumeş = memleketini büyütmüş, büyüten anlamına gelebilir.
*İnima-bakış = Çeşitli manalara gelebilir.
*Nikillakap
*Warlagaba
*Yarla
*Yarlaganda
*Tiriga
*İnguşu yahut İnkişu
*İgeşaus
*İbate yahut İbatı
Görülüyor ki Gutium kral isimleri , Türkçe ile manalandırılabiliyor.









Sanat insanların ve sosyalgrupların fiziki-sosyal dünyayı algılama ve yorumlama tarzıdır. Başka tabirle sanat duygu ve aklın ürünü olan gelenektir. Gelenekler ise mitolojik ve tarihte kökleri olan yaşama sürecini ifade eder. Sosyal bilimler yapıları gereğe siyasal düşüncelerle yakından ilgilidir. Mesela bir araştırmacı ne kadar bilim için bilim yapsa da onun bulgularını birileri istediği takdirde rahatlıkla siyasallaştırabilir. 

Çünkü tek tip eser okuyanlar, sadece okuduklarını gerçek sanıp, haberdar olmadıkları ya da sahip oldukları bilgilerin dışındaki farklı görüşlerle ilmi bilgilerin siyasallaşmasına sebep olabilirler. Mesela Bender, bir bilginin siyasallaşması konusunda önemli iddialarda bulunarak şöyle der:

“Tanınmış halı bilginleri de halı ve kilim dokumacılığının Kürtler tarafından icat edildiğini, İranlılarla Türklerin bu sanatı sonradan Kürtlerden öğrendiklerini öne sürmektedirler… Halı ve kilimin vatanı Zağros yöresidir…Kürt halıları geometrik desenli halılar ve çiçek-bitki desenli halılar olarak iki büyük grupta toplanır.”

Bender’in bu görüşü, konu hakkında ilmî çalışmalar yapanlarca doğrulanmamaktadır. Çünkü halı, kim ve benzeri dokumalarda kullanılan geometrik, yani simetrik örneklerin Türklere, çiçek ve bitki, yani asimetrik örneklerin ise 
Farslara ait olduğu konunun uzmanlarınca kabul edilmektedir.

Pazırık Kurganı’ndaki buluntularda at üzerindeki askerin pantolon giydiği, (Hint-Avrupalıların pantolonu M.S. V. asırdan itibaren giymeye başlamışlardır.) halıdaki geometrik damgalar ile atın koşum şeklinin Hint-Avrupalı hakların kullandıklarıyla ilgisiz olduğu yapılan basit bir araştırma ve karşılaştırmayla dahi anlaşılır.

İskit’lere ait olduğu söylenen arkeoloji ve etnografya eserleri üzerindeki damga ve süslemelerin 
Türklerin otantik damga ve süslemeleriyle örtüşmektedir.

Görsel kaynaklar üzerindeki damgaların, nasıl ve hangi şartlarda Doğu Türkistan’dan yola çıkarak, Altaylar’da, Damal’da, Çamlıhemşin’de, Isparta’da, Balıkesir’de ve benzeri Türk kültür coğrafyasında görülmelerini izah etmek zorundadırlar.

Sonuç olarak, bu damgalar Türk tarihin bilinen kadim dönemlerinden günümüze kadar gelmişler ve taşıdıkları anlamlarla tarihe şahitlik etmişlerdir. Çünkü onlar başka halkların geleneksel, yani otantik kültürlerinde yoktur.


"Tarihin Bilinen İlk Pantolonundan Türkiye’ye Gelen Damga"
Mustafa Aksoy / devamı
Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi, Sayı 346, 2015





Aksoy, pantolonun üzerindeki damgaların Anadolu’da özellikle kilim ve çorapların üzerindeki motiflerle aynı olduğunu tespit etti. 3 bin 500 yıllık damganın Rize’nin Hemşin ilçesindeki yöresel el dokuması çorapların üzerinde de yer alması, Ermeni Diasporası'nın yıllardır Hemşin ile ilgili ortaya attığı asılsız iddiaları bir kez daha çürüttü. ... link







Son araştırmalarla Hintavrupa diye bir ırkın / dilin olmadığı görüşü yaygınlaşıyor, yoktur zaten. Thomas Young 1813 yılında, Hint Avrupa terminolojisini "icad" etmiştir. Hint Avrupalılar İran'a MÖ.800 de gelmiştir, ne kadar zorlasalarda daha önceki tarihe gitmez. 





Turkish Culture - Proto-Turkish People